Zamach na Reinharda Heydricha

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Zamach na Heydricha)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Zamach na Heydricha – akcja zbrojna, zabójstwo protektora Czech i Moraw z ramienia III Rzeszy, SS-Obergruppenführera Reinharda Heydricha. Zamach został przeprowadzony w Pradze-Libeniu przez żołnierzy emigracyjnego rządu Czechosłowacji, w maju 1942 r., pod kryptonimem Operacja Anthropoid.

Przyczyny i przygotowania[edytuj | edytuj kod]

Pomnik w Nehvizdach
Pomnik poświęcony Gabčíkowi i Kubišowi
Pomnik poświęcony Gabčíkowi i Kubišowi

23 września 1941 zaciekły nazista Reinhard Heydrich otrzymał nominację na protektora Czech i Moraw, aby umocnić tam panowanie III Rzeszy. Brytyjczycy unikali zamachów na hitlerowskich dostojników, ponieważ nie chcieli wywoływać niemieckich represji wobec ludności cywilnej. Jednak decyzja o zabiciu Heydricha zapadła, ponieważ skutecznie zwalczał on czeską opozycję, aresztował jej członków i prawdopodobnie mógł odkryć niejawną współpracę Wilhelma Canarisa (jednego z przywódców niemieckiej opozycji antyhitlerowskiej) z Brytyjczykami[1].

Mercedes W142 Reinharda Heydricha
Samochód, w którym jechał i został śmiertelnie ranny
Samochód, w którym jechał i został śmiertelnie ranny

Pomysłodawcą zamachu był František Moravec, szef czechosłowackiego wywiadu. Do akcji wyznaczono dwóch żołnierzy: Jozefa Gabčika i Karela Svobodę. W wyniku urazu czaszki, jaki doznał Svoboda podczas szkolenia, jego miejsce zajął Jan Kubiš. Kubiš i Gabčik byli przyjaciółmi mimo iż pierwszy był Czechem, a drugi Słowakiem. Obaj przeszli szkolenia w obozach treningowych SOE w Szkocji.

Początkowo planowano zrzucić ich do Czech między 7, a 10 października 1941 roku (w czasie nowiu umożliwiającego nocny lot) tak, aby przeprowadzili zamach 28 października, w dniu narodowego święta Czechosłowacji.

Ostatecznie zrzucono ich w nocy z 28 na 29 grudnia 1941 r., wraz z innymi grupami żołnierzy: Silver A i Silver B. Nawigator jednak pomylił Pragę z Pilznem i zamachowcy zostali zrzuceni w inne miejsce, w pobliżu miejscowości Nehvizdy.

Przez kilka miesięcy obserwowali Heydricha i jego otoczenie. Nie zrezygnowali również po rozpowszechnieniu się plotek, jakoby protektor po wizycie u Adolfa Hitlera w dniu 27 maja 1942 miał nie wrócić do Protektoratu Czech i Moraw. Ustalono termin zamachu.

Zamach[edytuj | edytuj kod]

Zawiadomienie w gazecie o zamachu, 28 maja 1942

Gabčik i Kubiš podjęli decyzję o zamachu w kwietniu 1942, a 27 maja zgodnie z planem zaatakowali. Pomogło im szczęście, gdyż Heydrich czuł się na tyle bezpiecznie w Pradze, że najczęściej jeździł bez eskorty swoim mercedesem z numerami rejestracyjnymi SS-3 (co miało oznaczać, iż był trzecią osobą po Hitlerze i Himmlerze).

Gabčik miał za zadanie stanąć naprzeciw auta Heydricha i strzelić, natomiast z tyłu ubezpieczał go Kubiš.

Josef Valčík dał sygnał lusterkiem, że protektor nadjeżdża swoim mercedesem. Gabčik zgodnie z planem wbiegł na jezdnię, jednak broń zawiodła i nie wystrzeliła. Kubiš rzucił z tyłu bombę pod samochód, jednocześnie adiutant Heydricha, Johannes Klein, rzucił się w pogoń za uciekającym Gabčikiem. W tym samym czasie Heydrich i Kubiš zaczęli strzelać do siebie nawzajem. Mocno raniony protektor nie miał siły do walki, a Kubiš zbiegł. Obaj - Gabčik i Kubiš - uciekli z miejsca zamachu w przekonaniu, iż zamach na Heydricha nie powiódł się.

Protektor Czech i Moraw zmarł jednak kilka dni po zamachu, 4 czerwca o 4:30, w wyniku zakażenia krwi.

Anons w gazecie o egzekucji w Lidicach, 1942

Konsekwencje zamachu[edytuj | edytuj kod]

Miejsce zamachu współcześnie, z pomnikiem

Zamachowcy ukryli się w domu pielęgniarki Czerwonego Krzyża i członkini ruchu oporu Marii Moravcovej[2] (ur. 9 lipca 1898), w dzielnicy Žižkov. Zdawali sobie sprawę z zagrożenia, jakie wisiało nad rodziną Moravców, dlatego zdecydowali się ukryć w jednym z praskich kościołów. Moravcova została wydana przez Karela Čurdę i popełniła samobójstwo połykając truciznę na oczach męża i syna podczas próby jej aresztowania przez Gestapo w nocy 16/17 czerwca 1942. Gestapo brutalnie przesłuchiwało jej męża Aloisa Moravca (ur. 25 stycznia 1887) i syna Vlastimila (ur. 17 marca 1921), który był łącznikiem. Vlastimil załamał się w śledztwie i wyjawił miejsce pobytu zamachowców, którzy ukryli się w krypcie prawosławnej cerkwi katedralnej Świętych Cyryla i Metodego w praskiej dzielnicy Nowe Miasto. Następnie Alois i Vlastimil zostali przewiezieni do obozu koncentracyjnego Mauthausen-Gusen i zamordowani 24 października 1942[3].

Gabčika i Kubiša wydał Karel Čurda za milion marek, jakie oferowano za pomoc w odnalezieniu zamachowców. Akcją pojmania zamachowców dowodził Heinz Panwitz. 18 czerwca 1942 r. kościół został otoczony przez niemieckich żołnierzy, SS-manów i gestapowców. Po kilkugodzinnej walce Gabčik, Valčík, Jaroslav Švarc, Jan Hrubý, Adolf Opálka i Josef Bublík popełnili samobójstwo w okrążonym kościele. Kubiš zraniony odłamkami granatu na chórze kościoła stracił przytomność. Zmarł w sanitarce w czasie transportu do szpitala.

Niemcy tego samego dnia rozstrzelali jeszcze 115 przetrzymywanych w więzieniach zakładników, w tym byłego premiera rządu czechosłowackiego Aloisa Eliaša.

Zamach na jednego z najwyższych dygnitarzy Trzeciej Rzeszy był szokiem nie tylko dla aliantów, ale i dla samego Hitlera. Moralnie miał on duże znaczenie, natomiast konsekwencje, jakie dotknęły społeczeństwo protektoratu, były tragiczne. 10 czerwca SS otoczyło małą miejscowość Lidice. Rozstrzelano wszystkich 173 mężczyzn powyżej 15 roku życia, kobiety zesłano do Ravensbrück, a z 105 dzieci, 82 zagazowano w obozie Kulmhof w Chełmnie n.Nerem, oddano do sierocińców SS ("Lebensborn"), lub przeznaczono na zniemczenie 23, z czego 6 zmarło, wojnę przeżyło 17. Wszystkie budynki, łącznie ze szkołą, kościołem i plebanią polano benzyną i spalono.

24 czerwca oddział SS zniszczył drugą wieś - Ležaki. Do końca czerwca aresztowano 6 tysięcy osób, z których 3 tysiące zginęło.

Cerkiew św. Cyryla i Metodego w Pradze
Gmach, w którym ukryli się zamachowcy
Gmach, w którym ukryli się zamachowcy

Zamach w komiksie[edytuj | edytuj kod]

Piętnastostronicowa historyjka obrazkowa opowiadająca o zamachu pojawiła się w 2. i 3. numerze komiksowego magazynu Relax[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. TVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Sprawa admirała Canarisa
  2. Zbieżność nazwisk z szefem czeskiego wywiadu wojskowego podczas II wojny światowej, gen. Františkiem Moravcem jest przypadkowa
  3. AKCE ATENTAT, Jaroslav Čvančara, Magnet press 1991
  4. Komiksy o tematyce wojennej (pol.). 21 lipca 2011. [dostęp 2011-07-21].
Wikimedia Commons

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kessler, L. Heydrich - posłaniec śmierci, Warszawa 2000.
  • Mariusz Surosz. Śmierć władcy Pragi. „Gazeta Wyborcza”, 28 maja 2012. 
  • Bogusław Wołoszański, Ten okrutny wiek część druga, ISBN 83-904972-1-2