Świadkowie Jehowy w Azerbejdżanie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Świadkowie Jehowy w Azerbejdżanie
Państwo  Azerbejdżan
Liczebność
(2018)
1430
% ludności kraju
(2018)
0,014%
Liczba zborów
(2018)
14
Rozpoczęcie działalności 1960
Mapa lokalizacyjna Azerbejdżanu
Baku
Baku
Geographylogo.svg
Położenie Sal Królestwa Świadków Jehowy w Azerbejdżanie

Świadkowie Jehowy w Azerbejdżanie – społeczność religijna w Azerbejdżanie, należąca do ogólnoświatowej społeczności Świadków Jehowy, licząca w 2018 roku 1430 głosicieli, należących do 14 zborów[1][a][2]. Na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w 2018 roku zebrały się 2874 osoby[2][3]. Działalność miejscowych głosicieli nadzoruje gruzińskie Biuro Oddziału w Tbilisi, w którym również tłumaczy się publikacje biblijne na język azerski[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy aktywnie działają w Azerbejdżanie od lat 60. XX wieku. Grupa głosicieli osiedliła się tam po uwolnieniu z łagrów i obozów pracy na Syberii, dokąd zostali przesiedleni w wyniku Operacji Północ. W następnych latach ich liczba powoli wzrastała – głównie w Baku.

Rejestracja prawna, prześladowania[edytuj | edytuj kod]

27 marca 1991 roku Świadkowie Jehowy zostali prawnie zarejestrowani w całym Związku Radzieckim. Na terenie niepodległego Azerbejdżanu Świadkowie Jehowy uzyskali rejestrację 22 grudnia 1999 roku jako Religijne Stowarzyszenie Świadków Jehowy w Republice Azerbejdżanu[5][3][6]. Jednak w praktyce zapewnia ona wolność praktykowania religii tylko w stolicy kraju, Baku[7][8].

7 lutego 2002 roku Państwowa Komisja do spraw Stosunków z Organizacjami i Stowarzyszeniami Religijnymi zarejestrowała społeczność religijną Świadków Jehowy w Baku[3].

19 września 2014 roku ogłoszono wydanie „Pisma Świętego w Przekładzie Nowego Świata” w języku azerskim[9].

Aresztowania i konfiskaty, kwestia legalizacji[edytuj | edytuj kod]

Pomimo prawnej rejestracji w kraju dochodzi niejednokrotnie do łamania prawa do wolności wyznania[10]. Przerywane są zgromadzenia religijne, zdarzają się aresztowania uczestniczących w nich osób, konfiskuje się literaturę religijną w tym Biblie, dokonuje się rewizji prywatnych mieszkań głosicieli oraz Sal Królestwa, zdarzają się przypadki przemocy fizycznej. Równocześnie Świadkowie Jehowy podejmują próby uznania legalności wyznania na terenie całego kraju.

24 grudnia 2006 roku w Baku aresztowano ponad 200 głosicieli w trakcie spotkania religijnego. Uzbrojeni policjanci w towarzystwie ekip telewizyjnych oraz lokalnych urzędników przerwali spotkanie i pomimo braku nakazu przeprowadzili rewizję oraz zatrzymali wszystkich obecnych. Dwóch głosicieli zostało pobitych; skonfiskowano legalną literaturę religijną, dokumenty prawne, dobrowolne datki pieniężne i sprzęt do tłumaczenia Biblii. Sześciu obcokrajowców deportowano. Rozpoczął się okres utrudniania przez władze sprowadzenia literatury religijnej; kilkunastu głosicieli odbywało kary więzienia za praktykowanie zasad swej religii. W czerwcu 2008 roku po raz kolejny bezpodstawnie aresztowano i brutalnie pobito Świadków Jehowy, uczestniczących w spotkaniu religijnym. W sierpniu deportowano Świadków Jehowy z Rosji, którzy osiedlili się w Azerbejdżanie.

9 kwietnia 2009 roku wystąpiono do Państwowej Komisji do spraw Stosunków z Organizacjami i Stowarzyszeniami Religijnymi o prawne zarejestrowanie działalności Świadków Jehowy na terenie całego kraju (w stołecznym Baku Świadkowie Jehowy posiadają osobowość prawną od 2002 roku). Wniosek ten został odrzucony 29 stycznia 2010 roku[3]. W lipcu tego samego roku deportowano dwóch Gruzinów, będących Świadkami Jehowy i skonfiskowano im literaturę religijną. Miesiąc później policja azerbejdżańska ponownie aresztowała i nałożyła kary grzywny na grupy Świadków Jehowy, uczestniczące w spotkaniu religijnym w domu prywatnym w mieście Qax (Gakh) – chociaż prawo nie wymaga oficjalnej rejestracji od osób, pragnących wspólnie praktykować swą religię w domach.

3 marca 2010 roku dwóch głosicieli zostało aresztowanych i ukaranych grzywną za rozpowszechnianie publikacji Świadków Jehowy. Od marca 2010 roku sądy skazały 7 osób na kary grzywny za dystrybucję tych publikacji. 25 kwietnia funkcjonariusze kontroli granicznej skonfiskowali Biblie oraz osobiste egzemplarze publikacji religijnych u ponad 250 delegatów wracających ze zgromadzenia religijnego pod hasłem „Trwaj przy Jehowie!”, które odbyło się w Gruzji. W maju miały miejsce przeszukania w domach Świadków Jehowy, a także konfiskaty publikacji oraz Biblii.

We wrześniu 2010 uwięziono głosicieli za odmowę służby wojskowej.

Raport Europejskiej Komisji przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji z 31 marca 2011 roku „stanowczo zaleca, aby władze Azerbejdżanu szybko zakończyły będącą w toku procedurę rejestracji wspólnot religijnych, uwzględniając orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka”. Domaga się od władz Azerbejdżanu „wyjaśnienia sytuacji prawnej wspólnot wciąż oczekujących na ostateczną odpowiedź Państwowego Komitetu ds. Stosunków z Wyznaniami lub sądów, w szczególności poprzez jasne określenie, że te już zarejestrowane [organizacje religijne] na mocy poprzednich przepisów muszą mieć możliwość kontynuowania normalnej działalności w okresie przejściowym”.

24 maja 2011 roku Sąd Najwyższy Azerbejdżanu wydał korzystne postanowienie na rzecz miejscowych Świadków Jehowy, kierując ich sprawę do Sądu Apelacyjnego w Baku celem ponownego rozpatrzenia[11]. Od kwietnia do czerwca 2011 roku policja przerwała kilka spotkań religijnych odbywających się w domach prywatnych w Lokbatanie, dzielnicy Baku.

12 września 2011 roku Sąd Apelacyjny w Baku po raz drugi odmówił obrony praw Świadków Jehowy. Decyzja ta zignorowała stanowisko Sądu Najwyższego Azerbejdżanu, który orzekł, że Sąd Apelacyjny naruszył swoją wcześniejszą decyzję, nie biorąc pod uwagę ustawy Republiki Azerbejdżanu O Wolności Przekonań Religijnych, która stanowi, że rejestracji nie można odmówić jedynie ze względów technicznych. Świadkowie Jehowy zamierzają ponownie wnieść sprawę przed Sąd Najwyższy. Do roku 2011 ponad 540 związków wyznaniowych zostało ponownie zarejestrowanych na podstawie ustawy Azerbejdżanu O Wolności Przekonań Religijnych. Pomimo uznania przez Europejski Trybunał Praw Człowieka jako znanej religii „od dawna istniejącej na arenie międzynarodowej”, Świadkowie Jehowy nie znaleźli się na tej liście.

9 września 2011 roku Sąd Administracyjno-Gospodarczy w Baku nr 1 wydał orzeczenie przeciwko rządowej cenzurze literatury religijnej Świadków Jehowy. Przez wiele lat cenzura poważnie ograniczała prawo dostępu Świadków Jehowy do publikacji religijnych, mających istotne znaczenie dla praktykowanych przez nich wierzeń[12].

W Baku 11 zborów (4 rosyjskojęzyczne i 7 azerskojęzycznych oraz grupa rosyjskiego języka migowego i grupa angielskojęzyczna) korzysta z dwóch Sal Królestwa[13]. W Baku odbywają się również kongresy w języku azerskim i rosyjskim.

Sytuacja zboru w Gandży[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 2010 roku aresztowano uczestników zebrania religijnego w domu prywatnym w Gandży. Sprawa ta została skierowana do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. 12 czerwca 2011 roku policja aresztowała 40 osób zebranych na spotkaniu religijnym w prywatnym domu w Gandży. Dzień później Sąd Rejonowy Nizami skazał po raz drugi czterech głosicieli na zapłacenie wysokiej grzywny za działalność religijną. 11 lipca Sąd Apelacyjny podtrzymał tę decyzję. Pierwszy wniosek Świadków Jehowy o rejestrację zboru w Gandży został odrzucony z powodów technicznych, a drugie odwołanie nie zostało rozpatrzone. 20 listopada 2011 roku policjanci ponownie wtargnęli na zebranie religijne w mieście Gandża, sześć osób skazano za uczestnictwo w nim na wysokie grzywny. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że państwo członkowskie Rady Europy, jakim jest Azerbejdżan, nie może nakładać sankcji na poszczególnych członków w kwestii modlitwy lub innych form manifestowania swoich przekonań religijnych. W przeciwnym razie doprowadziłoby to do wykluczenia mniejszości religijnych, a tym samym oznaczałoby przyzwolenie na decydowanie przez państwo, w co człowiek może wierzyć.

W 2014 roku w mieście Gandża władze ponownie ukarały wysokimi grzywnami uczestników zebrań religijnych Świadków Jehowy. Niektórych osadzono w więzieniu. W październiku za niezapłacenie tylko części zasądzonej kary sądy w Gandży pozbawiły wolności cztery osoby (w tym jedną nie należącą do Świadków Jehowy)[10]. 10 listopada 2015 roku po raz kolejny złożono wniosek o rejestrację zboru w Gandży[7]. 14 listopada policja, po raz ósmy w ciągu pięciu lat, wtargnęła na zebranie religijne w Gandży, 27 obecnych – w tym dzieci – zostało zatrzymanych. 12 z nich oskarżono o złamanie prawa regulującego udział w spotkaniach religijnych. Podczas rozpraw przy drzwiach zamkniętych, które przeprowadzono między 18 a 25 listopada, Sąd Rejonowy Gandża-Kapaz nałożył na dziewięć z tych osób – na niektóre z nich po raz kolejny – wysokie grzywny. Podobne wtargnięcia policji miały miejsce w miejscowościach: Lenkoran, Lökbatan, Mingeczaur, Qax, Şəmkir i Zaqatala[7][14].

Sprawa Iriny Zacharczenko i Walidy Dżabraiłowej[edytuj | edytuj kod]

5 grudnia 2014 roku dwie głosicielki Świadków Jehowy w Baku, Irina Zacharczenko i Walida Dżabraiłowa, zostały oskarżone o rozpowszechnianie literatury biblijnej bez „odpowiedniego zezwolenia”, pomimo, że 11 sierpnia 2014 roku Państwowa Komisja do spraw Stosunków z Organizacjami i Stowarzyszeniami Religijnymi zezwoliła na jej sprowadzenie. 17 lutego 2015 roku po kolejnym stawieniu się na wezwanie z ministerstwa, wytoczono im rozprawę przy drzwiach zamkniętych przed Sądem Rejonowym Baku-Sabail. Sąd nakazał areszt tymczasowy do czasu rozpatrzenia sprawy, który to areszt odbywały w trudnych warunkach[15]. 26 lutego 2015 Sąd Apelacyjny w Baku odrzucił zażalenie na ich uwięzienie. Areszt ten był kilkakrotnie przedłużany[16][17][18][19]. W reakcji na ich bezpodstawne uwięzienie, wystosowano list z prośbą o interwencję do Specjalnego Sprawozdawcy oraz Grupy Roboczej do spraw Bezprawnych Zatrzymań, działających przy ONZ, który w pisemnej decyzji stwierdził, że problem nie dotyczy jedynie pozbawienia ich wolności przed procesem, lecz że każdy wyrok skazujący nałożony na nie za działalność religijną będzie nadużyciem i przejawem dyskryminacji ze strony rządu[10][20][21][22]. Sam proces również kilka razy przekładano[23][24][25].

28 stycznia 2016 roku, po 11 miesiącach spędzonych w więzieniu, Irina Zacharczenko i Walida Dżabraiłowa za prowadzenie działalności kaznodziejskiej zostały skazane na karę grzywny w wysokości 7000 manatów (równowartość 3932 euro). Następnie sędzia karę grzywny anulował ze względu na uwięzienie obu kobiet od 17 lutego 2015. Decyzja sądu całkowicie zignorowała orzeczenie ONZ o wypłaceniu rekompensaty ze względu na niezgodne z prawem pozbawienie ich wolności mimo bardzo złego stanu zdrowia Iriny Zacharczenko[26][27]. Kobiety wniosły odwołanie do Sądu Apelacyjnego w Baku. Pokrzywdzone wnioskowały o uniewinnienie, pokrycie wszystkich kosztów procesu i wypłacenie odszkodowania za naruszenie ich praw podczas trwającego niemal rok pozbawienia wolności[28][29][30]. 8 lutego 2017 roku Sąd Najwyższy Azerbejdżanu uchylił wyroki skazujące sądów niższej instancji za rozpowszechnianie literatury religijnej bez stosownego zezwolenia. Prezes Izby Karnej Sądu Najwyższego, sędzia Hafiz Nasibow, wydał orzeczenie, na mocy którego Sąd Najwyższy w postępowaniu obu kobiet będących Świadkami Jehowy nie dopatrzył się znamion przestępstwa[31]. 4 sierpnia 2017 roku Sąd Rejonowy w Baku orzekł o przyznaniu im zadośćuczynienia finansowego. Ministerstwo Finansów wniosło odwołanie od tej decyzji. 20 listopada 2017 roku Sąd Apelacyjny w Baku oddalił wniosek Ministerstwa i pozostawił orzeczenie w mocy[32]. 16 kwietnia 2018 Sąd Najwyższy potrzymał decyzję o przyznaniu odszkodowania. Dodatkowo Sąd stwierdził, że obie głosicielki zostały pokrzywdzone przez funkcjonariuszy, którzy przekroczyli uprawnienia i naruszyli prawa obu kobiet[33].

Sytuacja wyznania[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja gwarantuje obywatelom swobodę wyboru religii lub wyznania. Jednak od 2009 roku władze znacznie ograniczają możliwość nauczania poglądów religijnych innych ludzi. Rząd akceptuje działalność sunnitów, szyitów oraz Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Od pozostałych społeczności religijnych żąda ponawiania rejestracji. Procedura rejestracji jest uciążliwa i czasochłonna, nierzadko zdarzają się decyzje odmowne. W praktyce umożliwia to arbitralne kontrolowanie przez władze, jakim grupom religijnym zostanie ograniczona możliwość legalnej działalności[34][35].

Organizacje monitorujące przestrzeganie praw człowieka w poszczególnych krajach regularnie publikują doniesienia dotyczące sytuacji mniejszości religijnych, w tym Świadków Jehowy w Azerbejdżanie, rejestrowane przez Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców[36]. W szczególności dostrzeżono następujące zjawiska:

Nietolerancja w Górskim Karabachu[edytuj | edytuj kod]

W rejonie Górskiego Karabachu daje się zauważyć wrogość ze strony ludności ormiańskiej w stosunku do Świadków Jehowy z powodu ich odmowy pełnienia służby wojskowej, podyktowanej zasadami ich wiary. Władze tego rejonu nie uznają prawa do takiej odmowy i nie zapewniają możliwości odbycia alternatywnej służby cywilnej co w pojedynczych wypadkach dla osób odmawiających służby wojskowej skutkuje wytaczaniem procesów i więzieniem. 25 grudnia 2014 roku Sąd Najwyższy Górskiego Karabachu utrzymał w mocy wyrok wydany na Artura Awanesjana, który pomimo posiadania również obywatelstwa ormiańskiego, 14 lipca 2014 roku został aresztowany w Armenii. Następnie bez ekstradycji, został przewieziony do Górskiego Karabachu i skazany na 30 miesięczne uwięzienie w kolonii karnej w Şuşa, mimo że wykazał gotowość do podjęcia alternatywnej służby cywilnej. Po wyczerpaniu wszystkich krajowych środków odwoławczych, złożył wniosek do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka[37][38][39]. 6 września 2016 roku na mocy amnestii 20–letni Artur Awanesjan – po 26 miesiącach uwięzienia – odzyskał wolność[40].

Kwestia służby zastępczej[edytuj | edytuj kod]

W 2001 roku Azerbejdżan przystąpił do Rady Europy, zobowiązując się do wprowadzenia od stycznia 2003 cywilnej służby zastępczej dla osób odmawiających odbywania służby wojskowej ze względów religijnych. Mimo to Świadkowie Jehowy byli skazywani z tego powodu na podstawie kodeksu karnego, przewidującego w takiej sytuacji karę pozbawienia wolności do lat 2[41]. Przypadki takie miały miejsce, pomimo tego, że możliwość odbywania służby zastępczej przewiduje artykuł 76. Konstytucji Azerbejdżanu[42][43]. Władze nie wprowadziły alternatywnej służby zastępczej dla osób odmawiających służby wojskowej ze względów sumienia[32]. 6 lipca 2018 roku Sąd Rejonowy w Bərdə skazał Emila Mehdijewa na rok więzienia w zawieszeniu za uchylanie się od służby wojskowej. Skazany nie został pozbawiony wolności lecz nie może zmieniać miejsca zamieszkania ani wyjeżdżać z Azerbejdżanu[44].

Kwestia legalności działalności religijnej[edytuj | edytuj kod]

Pomimo krytyki ze strony międzynarodowych instytucji zajmujących się ochroną praw człowieka, Azerbejdżan w 2009 roku wprowadził restrykcyjną politykę wobec związków wyznaniowych[45]. Obejmuje ona m.in. zwalczanie działalności religijnej prowadzonej bez oficjalnej rejestracji[41]. Państwowy Komitet do spraw Stosunków z Organizacjami i Stowarzyszeniami Religijnymi, odpowiedzialny obecnie za rejestrację wspólnot religijnych, odmawia ponownej rejestracji niektórych związków wyznaniowych, w tym Świadków Jehowy[46], uznając wcześniejszą rejestrację w Ministerstwie Sprawiedliwości za nieaktualną[41]. W grudniu 2010 znacznie podwyższono kary za prowadzenie działalności religijnej bez prawnej rejestracji[45][41]. Świadkowie Jehowy za prowadzenie działalności religijnej bywają osadzani w areszcie lub skazywani na karę grzywny w tak dużej wysokości, że nie są w stanie ich płacić[47][6][8].

W styczniu 2011 roku zażądano od większości organizacji religijnych kolejnej rejestracji[34].

31 lipca 2012 roku złożono skargę do ETPC w związku z pogwałceniem prawa do wolności wyznania[48]. W okresie od grudnia 2006 roku do 31 stycznia 2014 złożono 19 skarg do ETPC, które czekają na rozpatrzenie[49][6][50]. Do grudnia 2015 roku liczba ta wzrosła do 21[7]. W 2018 roku rozpatrzenie czeka 18 skarg w ETPC oraz 11 w Komitecie Praw Człowieka ONZ. Dotyczą one złego traktowania Świadków Jehowy przez władze Azerbejdżanu. Władze odmówiły prawnej rejestracji działalności Świadków mieszkających poza Baku[32]. 8 listopada 2018 roku Państwowa Komisja do spraw Stosunków z Organizacjami i Stowarzyszeniami Religijnymi w Azerbejdżanie zarejestrowała prawnie działalność Świadków Jehowy na terenie miasta Baku[51].

Statystyki[edytuj | edytuj kod]

Dane statystyczne dotyczące wyników działalności Świadków Jehowy w Azerbejdżanie publikowane są od 2000 roku, gdy w kraju działało 215 głosicieli należących do jednego zboru[34].

Liczba głosicieli (w tym pionierów)[edytuj | edytuj kod]

Dane na podstawie oficjalnych raportów o działalności[52]:

  • najwyższa liczba głosicieli osiągnięta w danym roku służbowym[b] (liczby nad słupkami na wykresie)
  • przeciętna liczba pionierów w danym roku służbowym (ciemniejszym odcieniem, liczby na słupkach wykresu; od 2017 roku tylko pionierów pełnoczasowych, bez pomocniczych)

Liczba obecnych na Pamiątce[edytuj | edytuj kod]

Dane na podstawie oficjalnych raportów o działalności[52]:

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. 12 z 14 zborów w Azerbejdżanie prowadzi działalność w Baku. Zbory i grupy azerskojęzyczne działają również w Gruzji, Kazachstanie, Rosji Turcji i na Ukrainie.
  2. Rok służbowy liczony jest od września poprzedniego roku kalendarzowego do sierpnia danego roku kalendarzowego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Azerbejdżan – Ilu tam jest Świadków Jehowy. jw.org. [dostęp 2018-12-25].
  2. a b Watchtower: Sprawozdanie z działalności Świadków Jehowy na całym świecie w roku służbowym 2018. jw.org.
  3. a b c d Watchtower: Sytuacja prawna i prawa człowieka – Azerbejdżan. jw.org. [dostęp 2015-10-30].
  4. Watchtower: Biuro Oddziału w Gruzji. jw.org. [dostęp 2017-05-08].
  5. Mission Atlas Project: Azerbaijan Profile (ang.). World Missions Atlas Project (www.worldmap.org). s. 17.
  6. a b c Watchtower: Azerbejdżan – podstawowe informacje. jw.org. [dostęp 2015-10-30].
  7. a b c d Watchtower: Raszad Niftalijew ukarany grzywną i uwięziony za uczestniczenie w spotkaniach religijnych. jw.org, 2015-12-11. [dostęp 2015-12-18].
  8. a b Watchtower: Świadkowie Jehowy odwołują się od kar za rozmawianie o swoich wierzeniach. jw.org, 2016-12-13. [dostęp 2016-12-19].
  9. Rocznik Świadków Jehowy 2016. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2016, s. 30.
  10. a b c Towarzystwo Strażnica: Nasilenie nietolerancji religijnej w Azerbejdżanie. jw.org, 23 marca 2015.
  11. Jehovah’s Witnesses’ legal status remains uncertain despite favorable ruling of Supreme Court in Azerbaijan (ang.). jw-media.org, 2011-07-08. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-17)].
  12. Jehovas Zeugen in Deutschland: Pressmitteleilung, Nr 43/11 (niem.). jehovaszeugen.de, 2011-11-09. [dostęp 2015-11-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-07-01)].
  13. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-02-06].
  14. Watchtower: Azerska policja przerywa uroczystość upamiętniającą śmierć Chrystusa. jw.org, 2016-04-12. [dostęp 2016-04-14].
  15. Watchtower: Świadkowie Jehowy apelują, żeby Azerbejdżan zakończył bezprawne uwięzienie. jw.org, 2015-06-15. [dostęp 2015-11-03].
  16. Towarzystwo Strażnica: Azerbejdżan przedłuża bezpodstawny areszt dwóm kobietom. jw.org, 19 maja 2015.
  17. Towarzystwo Strażnica: Azerbejdżan przedłuża bezpodstawny areszt o kolejne dwa miesiące. jw.org, 14 lipca 2015.
  18. Towarzystwo Strażnica: Azerbejdżan ponownie przedłuża areszt Irinie Zacharczenko oraz Walidzie Dżabraiłowej. jw.org, 14 września 2015.
  19. Towarzystwo Strażnica: Sędzia ponownie odracza rozprawę i odwleka uwolnienie kobiet. jw.org, 2016-01-15.
  20. Towarzystwo Strażnica: Jehovah’s Witnesses Call for End to Unjust Detention in Azerbaijan (ang.). jw.org, 15 czerwca 2015.
  21. Watchtower: Jehovah's Witnesses Currently in Prison. Azerbaijan (ang.). jw.org, 2015-10. [dostęp 2015-11-02].
  22. Towarzystwo Strażnica: ONZ-owska grupa ekspertów zwraca się do władz Azerbejdżanu z prośbą o uwolnienie Iriny Zacharczenko i Walidy Dżabraiłowej. jw.org, 2016-01-07.
  23. Watchtower: Wniosek do władz Azerbejdżanu o zastosowanie wobec Iriny Zacharczenko aresztu domowego. jw.org, 2015-12-08. [dostęp 2015-12-08].
  24. Watchtower: Władze Azerbejdżanu ignorują wniosek ONZ o przeniesienie Iriny Zacharczenko. jw.org, 2015-12-14. [dostęp 2015-12-17].
  25. Watchtower: Sędzia odracza rozprawę oraz odsyła Irinę Zacharczenko i Walidę Dżabraiłową do aresztu. jw.org, 2015-12-21. [dostęp 2015-12-21].
  26. Watchtower: Irina Zacharczenko i Walida Dżabraiłowa — koniec niesprawiedliwego pozbawienia wolności. jw.org, 2016-01-28. [dostęp 2016-01-29].
  27. Towarzystwo Strażnica: Władze Azerbejdżanu skazują i uwalniają Irinę Zacharczenko i Walidę Dżabraiłową. jw.org, 2016-02-18.
  28. Watchtower: Irina Zacharczenko i Walida Dżabraiłowa odwołują się od wyroku skazującego. jw.org, 2016-03-07. [dostęp 2016-03-28].
  29. Watchtower: Azerbejdżan – Jehowa i Jego słudzy nigdy nas nie opuścili. tv.jw.org, 2016-03-24. [dostęp 2016-03-24].
  30. Watchtower: Rocznik Świadków Jehowy 2017. Towarzystwo Strażnica, 2016, s. 31, 32.
  31. Watchtower: Sąd Najwyższy Azerbejdżanu oczyszcza z zarzutów Irinę Zacharczenko i Walidę Dżabraiłową. jw.org, 2017-02-10. [dostęp 2017-02-14].
  32. a b c Watchtower: Sąd w Azerbejdżanie nakazuje wypłacić odszkodowania Irinie Zacharczenko i Walidzie Dżabraiłowej. jw.org, 2017-12-11. [dostęp 2018-01-12].
  33. Watchtower: Sąd Najwyższy Azerbejdżanu podtrzymuje decyzję o przyznaniu odszkodowania Irinie Zacharczenko i Walidzie Dżabraiłowej. jw.org, 2018-05-08. [dostęp 2018-05-13].
  34. a b c International Resources for Latter-day Saints. – Azerbaijan (ang.). www.cumorah.com.
  35. United States Department of State: International Religious Freedom Report 2009 – Azerbaijan (ang.). 26 października 2009.
  36. UNHCR/Refworld/ Responses to Information Requests: Jehovah's Witness (ang.). Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (UNHCR).
  37. Towarzystwo Strażnica: Górski Karabach: Więzieni za wiarę. jw.org, 2014-11-10. [dostęp 2015-11-02].
  38. Azerbaijani Religious Freedom (ang.). W: NCBuy Country Reference for Azerbaijan [on-line]. NetCent Communications (www.ncbuy.com). [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-17)].
  39. Watchtower: Górski Karabach skazuje na więzienie za podyktowaną sumieniem odmowę służby wojskowej. jw.org, 2016-08-10. [dostęp 2016-08-11].
  40. Watchtower: Artur Awanesjan objęty amnestią i zwolniony z kolonii karnej. jw.org, 2016-09-12. [dostęp 2016-09-13].
  41. a b c d Felix Corley: Azerbaijan: No legal place of worship for 40,000-strong town (ang.). W: Forum 18 News Service [on-line]. WorldWide Religious News (wwrn.org), 17 stycznia 2013.
  42. Felix Corley: Azerbaijan: One conscientious objector jailed, others called up (ang.). W: Forum 18 News Service [on-line]. WorldWide Religious News (wwrn.org), 16 października 2012.
  43. Watchtower: Azerbejdżan. Więzieni za wiarę. jw.org, 2014-11. [dostęp 2014-11-07].
  44. Watchtower: Azerbejdżan skazuje naszego brata za odmowę pełnienia służby wojskowej. jw.org, 2018-08-24. [dostęp 2018-11-27].
  45. a b Felix Corley: Azerbaijan: Court liquidates Church (ang.). W: Forum 18 News Service [on-line]. WorldWide Religious News (wwrn.org), 26 kwietnia 2012.
  46. Felix Corley: Azerbaijan: Ramadan mosque bans, JW jailed, Church ban upheld (ang.). W: Forum 18 News Service [on-line]. WorldWide Religious News (wwrn.org), 10 sierpnia 2012.
  47. Felix Corley: Azerbaijan: One conscientious objector jailed, others called up (ang.). W: Forum 18 News Service [on-line]. WorldWide Religious News (wwrn.org), 16 października 2012.
  48. Towarzystwo Strażnica: Wolność zgromadzania się. Rocznik Świadków Jehowy 2014, styczeń 2014.
  49. Towarzystwo Strażnica: Świadkowie Jehowy w Azerbejdżanie odwołują się do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. jw.org, 26 maja 2014.
  50. Rocznik Świadków Jehowy 2015. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 37.
  51. Watchtower: Rejestracja Świadków Jehowy w Baku. jw.org, 2018-11-22. [dostęp 2018-11-26].
  52. a b

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]