Świadkowie Jehowy w Niemczech

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Świadkowie Jehowy w Niemczech
Państwo  Niemcy
Liczebność
(2015)
165 754
 % ludności kraju
(2015)
0,2%
Liczba zborów
(2015)
2187
Rozpoczęcie działalności 1891
Mapa lokalizacyjna Niemiec
Bingen-Sponsheim
Bingen-Sponsheim
Büchenbach
Büchenbach
Gelsenkirchen
Gelsenkirchen
Glauchau
Glauchau
Kaiserslautern
Kaiserslautern
Meckenheim
Meckenheim
Monachium
Monachium
Porta Westfalica-Möllbergen
Porta Westfalica-Möllbergen
Reutlingen-Gönningen
Reutlingen-Gönningen
Trappenkamp
Trappenkamp
Velten
Velten
Selters
Selters
Geographylogo.svg
Miejscowości w Niemczech, w których znajdują się Sale Zgromadzeń Świadków Jehowy oraz zaznaczone na niebiesko Biuro Oddziału
Niemieckie Biuro Oddziału w Selters.

Świadkowie Jehowy w Niemczech – wspólnota religijna Świadków Jehowy w Niemczech, licząca w 2015 roku 165 754 głosicieli, należących do 2187 zborów[a]. Na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w 2015 roku zebrało się 270 447 osób[1]. Jest to trzecia pod względem liczebności (po Włoszech i Rosji) wspólnota tego wyznania w Europie i jedenasta w świecie. Jedna z 25 wspólnot Świadków Jehowy na świecie, których liczebność przekracza 100 000 głosicieli[b][2]. Środkowoeuropejskie Biuro Oddziału, koordynujące działalność Świadków Jehowy w Niemczech, Austrii, Liechtensteinie, Luksemburgu i w Szwajcarii znajduje się w Selters[3], mieści się tam również wielka drukarnia Towarzystwa Strażnica, drukująca publikacje Świadków Jehowy[4][5][6].

Sale Zgromadzeń znajdują się w Bingen-Sponsheim, Büchenbach (k. Norymbergi), Gelsenkirchen, Glauchau, Kaiserslautern, Meckenheim, Monachium, Porta Westfalica-Möllbergen, Reutlingen-Gönningen, Trappenkamp i Velten (k. Berlina)[7].

Historia[edytuj]

Początki[edytuj]

W roku 1891 Niemcy odwiedził Charles Taze Russell, wygłosił przemówienia w Berlinie, Dreźnie, Hanowerze, Wittenberdze, Kolonii, Moguncji i Lipsku. W USA opublikowano kilka publikacji tego wyznania w języku niemieckim, które dotarły przez mieszkające w USA osoby pochodzenia niemieckiego do Niemiec. W roku 1897 ukazała się niemiecka edycja „Strażnicy”. W Berlinie utworzono skład publikacji tego wyznania, którym opiekowała się Margarete Giesecke. Była także odpowiedzialna za regularną wysyłkę pocztą 500 egzemplarzy „Strażnicy” w języku niemieckim. W 1899 roku przeniesiono skład wydawnictw do Bremy. W tym samym czasie w różnych częściach Niemiec działało już kilka grup Badaczy Pisma Świętego.

W 1902 roku w Elberfeld (dzisiejsza dzielnica Wuppertalu) powstało Biuro Oddziału, którym kierował Ernest C. Henninges. Było to drugie po Londynie Biuro Oddziału utworzone na świecie[8]. Od października 1903 roku działalność w Niemczech nadzorował wysłany z USA, współpracownik C.T. Russela – Otto Albert Kötitz, a Henninges został wysłany do Australii. W tym samym roku powstały zbory m.in. w Tailfingen, Wermelskirchen, Lübeck, w Berlinie i w okolicach na wschód od niego, w Dreźnie (gdzie w latach 20. XX wieku był największy zbór w Niemczech, liczący ponad 1000 głosicieli).

W roku 1905 rozpoczęto umieszczanie w gazetach ośmiostronicowych wkładek, zawierających wzorcowe egzemplarze „Strażnicy”, dzięki czemu wzrosło zainteresowanie tym wyznaniem. W owym roku rozpowszechniono ponad pół miliona próbnych egzemplarzy „Strażnicy”. Odbyło się też pierwsze zgromadzenie w Elberfeld. Powstały grupy studium Biblii na Pomorzu m.in. w Szczecinie, Stargardzie i Goleniowie.

W 1909 roku Niemcy ponownie odwiedził Charles T. Russell. Przemawiał w Hamburgu, Berlinie, Dreźnie i Barmen[9]. Rok później z krótką wizytą zatrzymał się w Berlinie, gdzie wygłosił przemówienie do osób zainteresowanych wierzeniami Badaczy Pisma Świętego. Tego samego dnia pomimo sprzeciwu około 120 osób zgromadzonych z tyłu widowni odbyło się przemówienie skierowane do Żydów, którego wysłuchało ponad 800 słuchaczy[10]. W lipcu 1910 roku w Gdańsku istniał niewielki niemieckojęzyczny zbór, w którym wizytę złożył pielgrzym z niemieckiego Biura Oddziału Hermann Herkendell (1889–1926)[11].

W roku 1912 trasa letniej podróży Charlesa T. Russella po Europie, prowadziła przez Monachium, Reichenbach (dzielnica Gery), Drezno, Berlin, Barmen (od 1929 roku dzielnica Wuppertalu) i Kilonię[12].

W 1913 roku zorganizowano trzy podróże z wykładami publicznymi po terenie całych Niemiec. Pierwsza obejmowała północne i środkowe części kraju, druga obejmowała Wittenbergę, okolice Halle i Hamburg, a trzecia sięgnęła aż po granice z Rosją. W tym samym roku kazania C.T. Russela publikowano w tygodniku „Der Volksbote”. W tym też roku Niemcy odwiedził Joseph Franklin Rutherford. Przemawiał m.in. w stolicy i w Dreźnie.

W roku 1913 niemieckie Biuro Oddziału wysłało barona von Tornow, który został Badaczem Pisma Świętego około 1909 roku, oraz jego współpracowników Hildebrandta, Buchholza, i Nagela w trzy podróże misyjne celem wygłaszania wykładów na odległych terenach. W podróży tej uczestniczyło około 10 osób, które rozpowszechniały traktaty i zapraszały okoliczną ludność na wykłady wygłaszane przez Buchholza. Sale w których wygłaszano wykłady zawsze były przepełnione, a następny dzień grupa ta spędzała na odwiedzaniu ludzi. Druga podróż prowadziła przez Wittenbergę i Halle do Hamburga, trzecia zaś aż pod ówczesną granicę niemiecko-rosyjską, dzięki czemu grupa ta dotarła do niemieckojęzycznej ludności, mieszkającej na terenie obecnej Polski[13]. W kwietniu 1914 roku grupa w Gdańsku liczyła 30 członków i sympatyków[11].

W 1914 roku rozpoczęto wyświetlanie Fotodramy stworzenia we wszystkich niemieckich miastach

W roku 1914 rozpoczęto wyświetlanie filmu Fotodrama stworzenia w Berlinie, Essen, Düsseldorfie oraz innych miastach. W 1915 roku zorganizowano kongresy w Barmen (Wuppertalu), Szczecinie, Kilonii i Dreźnie[14]. Rok później w 20 miastach zorganizowano publiczne przemówienia w wynajętych halach. W 1917 roku duże zgromadzenia odbyły się w pięciu miastach. Od roku 1917 zebrania w Gdańsku organizowano w mieszkaniu rodziny Ruhnauów. Do roku 1925 liczba członków zboru wzrosła do 196 głosicieli i sympatyków[11]. Zbór ten odegrał kluczową rolę w powstawaniu nowych zborów na Pomorzu.

W roku 1918 kongres zorganizowano w Chemnitz. W 1919 roku odbył się on w Lipsku i Wuppertal-Barmen, zorganizowano również tzw. weekendowe zebrania w Kilonii, Dreźnie i dwa w Stuttgarcie. W tym samym roku małe grupy Badaczy Pisma działały na Warmii i Mazurach m.in. w Węgorzewie – 33 osoby, w Bydgoszczy, Szczecinie i Gdańsku po 30 osób, w Poznaniu – 21 i we Wrocławiu – 19 oraz w okolicach obecnego Królewca (położonego na terenie Prus Wschodnich).

27 maja 1920 roku, siedmiu mówców przemawiało w siedmiu olbrzymich salach w różnych częściach Berlina do około 9 tysięcy obecnych. Poza tym zorganizowano zgromadzenia w Królewcu (w marcu 1920 roku[15]), Gdańsku (18–21 lipca przy Thornscherweg 11d), Kilonii i Dreźnie, a ponad tysiąc widzów obejrzało w sali Gustav-Siegle-Haus w Stuttgarcie Fotodramę stworzenia (w następnych latach w tym mieście obejrzało ją ponad 50 tysięcy widzów).

Prawna rejestracja, rozwój działalności i prześladowania[edytuj]

7 grudnia 1921 roku Towarzystwo Strażnica, zostało w Niemczech uznane jako prawnie zarejestrowana korporacja zagraniczna. 26 lutego tegoż roku wygłoszono wykład Miliony obecnie żyjących nigdy nie umrą w 121 miastach dla około 70 tysięcy słuchaczy. Drugim takim ogólnoświatowym dniem świadczenia był dzień 25 czerwca tego samego roku, gdy w Niemczech wygłoszono 119 wykładów dla około 31 tysięcy słuchaczy. Następne 29 października dla 75 397 osób, a 10 grudnia dla 66 143 zgromadzonych. W tym samym roku kongresy odbyły się też w Stuttgarcie i Lipsku.

W roku 1922 Joseph Rutherford odwiedził Hamburg, Berlin, Drezno, Stuttgart, Karlsruhe, Monachium, Barmen, Kolonię i Lipsk. W tym ostatnim mieście odbył się w lipcu kongres.

Na uroczystości Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) 11 kwietnia 1922 roku w Niemczech było obecnych 7990 osób[16]. 1 października tego samego roku otwarto w Niemczech drukarnie Towarzystwa Strażnica.

W styczniu 1923 roku rozpowszechniono 5 milionów ulotek informujących o nowej publikacji pt. Harfa Boża. W 1923 roku Biuro Oddziału przeniesiono do Magdeburga[8]. Magdeburskie Biuro Oddziału sprawowało również nadzór nad zachodnią częścią Czechosłowacji, Rumunii i Węgier. W roku 1924 w tym mieście – z udziałem J. Rutherforda – odbył się kongres, na który przybyło 4 tysiące głosicieli z całego kraju. Następne kongresy w Magdeburgu zorganizowano w 1925 i 1926 roku.

Na początku lat 20. XX wieku policja zatrzymała Badaczy Pisma Świętego, rozpowszechniających publikacje religijne. Do roku 1926 na wokandy sądów trafiło 897 takich spraw. Z powodu tylu procesów Towarzystwo Strażnica w owym roku utworzyło Dział Prawny w magdeburskim Biurze Oddziału. W połowie lat 20. około 1,2 milion osób podpisało się pod petycją przeciwko akcji uniemożliwiającej działalność kaznodziejską temu wyznaniu. Najwięcej aresztowań głosicieli dokonano w Bawarii – ogółem uwięziono 1169 głosicieli. Przed sądami toczyły się 1522 rozprawy z tego tytułu.

W 1926 roku na uroczystości Wieczerzy Pańskiej było obecnych 26 038 osób. Najwięcej – powyżej tysiąca osób – w Dreźnie, Lipsku, Berlinie; około 500 w Magdeburgu, Essen, Chemnitz i Hamburgu.

W latach 1927–1928 w Magdeburgu wybudowano salę kongresową na około 800 miejsc. W nawiązaniu do wydanej przez Towarzystwo Strażnica książki Harfa Boża nazwano ją Salą Harfy. W roku 1927 w Berlinie odbyło się ogólnokrajowe zgromadzenie.

W roku 1928 głosicielom wytoczono 1660 spraw sądowych. W tym samym roku zgromadzenia odbyły się w Stuttgarcie, Dreźnie, Królewcu (w lipcu[17]), Gdańsku (w dniach 10 i 11 listopada – około 500 obecnych[18]) i Essen. W roku 1928 rozpoczęto wyświetlanie nowego filmu Dramat stworzenia – późniejszej niemieckiej wersji Fotodramy stworzenia, której taśmy w tym kraju uległy już zniszczeniu – pokazano go m.in. w Szczecinie, na Pomorzu i w Prusach Wschodnich. W 1929 roku kongres krajowy odbył się w Lipsku. Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku wielu niemieckich głosicieli wyjechało na tereny zagraniczne na wszystkie kontynenty, aby i tam zapoznawać ludzi z Biblią , prowadząc działalność kaznodziejską.

Badacze Pisma Świętego w Güstrow przed wyruszeniem do służby z czasopismem „Złoty Wiek” (1922)

W latach 20. XX wieku największe skupiska Badaczy Pisma Świętego były w Dreźnie, Lipsku, Berlinie, w Magdeburgu, Essen, Chemnitz i Hamburgu. Na Pomorzu (dzisiejsza Polska) duże grupy działały w takich miastach i ich okolicach jak: Gdańsk, Szczecin, Koszalin, Kołobrzeg, Sławno, Miastko, Goleniów, Bytów, Bobolice, Dygowo, Stargard, Goleniów, Kamień Pomorski, Czaplinek. Na Śląsku: Wrocław, Wałbrzych, Świebodzice, Strzelce Krajeńskie, Nowa Sól, Jelenia Góra, Janowice Wielkie, Boguszów-Gorce, Zgorzelec, Cieplice Śląskie-Zdrój, Kłodzko, Opole, Jedlina-Zdrój, Bytom, Lubań, Rusinowa, Świebodzin. W Prusach Wschodnich: Królewiec i kilka innych miejscowości w tym rejonie: Węgorzewo, Giżycko, Mrągowo, Lidzbark Warmiński, Pozezdrze, Szczytno, Olsztyn, Leśny Rów, Braniewo.

W dniach od 7 do 9 czerwca 1930 roku w Berlinie odbył się kongres. W roku 1931 spośród około 3 tysięcy obecnych na kongresie w Paryżu, 1450 przybyło z Niemiec, a na kongres międzynarodowy do Berlina około 10 tysięcy, w tym J.F. Rutherford. Oprócz tego zorganizowano 17 tzw. zgromadzeń weekendowych, m.in. odbyły się one w Goleniowie, Opolu (Bolko, Nysie i w Stargardzie. Około 30% wszystkich głosicieli na świecie mieszkało w Niemczech, stanowiąc wówczas drugą pod względem liczebności (po Stanach Zjednoczonych) społeczność Świadków Jehowy.

Prześladowania Świadków Jehowy w okresie III Rzeszy[edytuj]

Tekst hitlerowskiego „Oświadczenia” (o wyrzeczeniu się wiary), podawany do podpisu Świadkom Jehowy („lojalka”, od której podpisania lub nie zależało często życie lub śmierć a prawie zawsze obóz lub więzienie – z reguły nie podpisywana):

Jeszcze przed dojściem Hitlera do władzy, począwszy od 1929 roku zdarzało się, że nazistowskie bojówki SA napadały na Świadków Jehowy, bijąc ich i przerywając zebrania religijne[19]. Przed rozpoczęciem II wojny światowej Towarzystwo Strażnica kilkakrotnie wystosowało w tej sprawie list do Hitlera. 24 kwietnia 1933 biuro i drukarnia Towarzystwa Strażnica zostały zajęte przez nazistów. 25 czerwca – pomimo wprowadzonego dzień wcześniej oficjalnego zakazu działalności – udało się zorganizować kongres w Berlinie, na który przybyli delegaci z niemieckich zborów w liczbie ponad 7 tysięcy osób. Przyjęto rezolucję pt.: Oświadczenie, w której potępiono prześladowania Świadków Jehowy w Niemczech. Po kongresie rozpowszechniono na ulicach 2,1 miliona egzemplarzy tej rezolucji. We wrześniu tego samego roku na kongres do Szwajcarii udało się dotrzeć około 300 osobom, a około 700 zostało aresztowanych przy granicy.

W latach 30. XX wieku Świadkowie Jehowy ze zboru Hirschberg (Jelenia Góra) w kilkuosobowych grupach wyglądających na turystów przenosili zakazaną w Niemczech literaturę biblijną poprzez zieloną granicę ze Szpindlerowego Młyna znajdującego się na terenie Czechosłowacji. Następnie literatura była pakowana w paczkach podobnie jak mydło i rozsyłana koleją do różnych części Niemiec. Działalność ta została ograniczona w 1936 roku, gdy władze odkryły punkt przechowywania literatury znajdujący się pod Berlinem, a w nim wśród wielu innych trzy paczki z Hirschbergu. Pomimo aresztowania trzech miejscowych Świadków transport literatury na szlaku karkonoskim odbywał się dalej, choć już w mniejszym stopniu[20].

W 1932 roku zorganizowano 80 dwudniowych zgromadzeń (m.in. w Opolu, Nowej Rudzie, Szczecinie, Gdańsku, Jeleniej Górze, Legnicy, Sławnie, Koszalinie, Kwidzynie, Mrągowie, Wałbrzychu, Nysie, Instenburgu, Królewcu (w marcu[21]) i w Tilsit[22].). W 1933 roku kongresy odbyły się w Kolonii, Erfurcie, Berlinie i we Wrocławiu, a w 22 innych miejscach, w tym w Legnicy, odbyły się mniejsze zgromadzenia.

Działalność głoszenia została zakazana w 1933 roku. 13 kwietnia tego samego roku w Bawarii, a w ślad za tym posypały się zakazy w Saksonii (18 kwietnia), w Turyngii (26 kwietnia) i w Badenii (15 maja). Wkrótce zakaz działalności kaznodziejskiej wydano we wszystkich częściach Niemiec. Jednak w tym okresie udało się rozpowszechnić podczas ośmiodniowej kampanii 2 259 983 egzemplarzy broszury Kryzys.

Do czasu gdy w 1933 roku działalność religijna Świadków Jehowy w Niemczech została obłożona zakazem nadzór nad zborem w Gdańsku sprawowało niemieckie Biuro Oddziału w Magdeburgu. Po zamknięciu w dniu 28 czerwca 1933 roku tego Biura zbory na terenie Wolnego Miasta Gdańsk zaczęły podlegać pod środkowoeuropejskie Biuro w Bernie w Szwajcarii. Otworzono wówczas małe gdańskie biuro Towarzystwa Strażnica, które znajdowało się przy Jakobsneugasse 7. Jego koordynatorem był Ewald Niehuß[11]. 1 października 1933 roku w Gdańsku aresztowano 26 Świadków Jehowy oraz ich krewnych w trakcie uroczystości weselnej. Po przesłuchaniach 25 osób zwolniono, a jedną przetrzymywano w areszcie do końca kwietnia 1934, gdy wszystkim 26 Świadkom Jehowy wytoczono akt oskarżenia. Nocą z 28 na 29 marca 1935 roku na podstawie decyzji Helmuta Frobössa, Prezydenta Policji w Gdańsku skonfiskowano z gdańskiego Biura Oddziału literaturę religijną Świadków Jehowy. Nazistowska prasa oraz rozgłośnie radiowe w Gdańsku określiły Świadków Jehowy jako „zagrażającą państwu”, zamaskowaną organizację komunistyczną. Na mocy rozporządzenia z 6 lipca 1935 roku wydalono Ewalda Niehußa, koordynatora biura Towarzystwa Strażnica[23].

W 1934 roku Świadkowie Jehowy w Szwajcarii rozpoczęli organizowanie pomocy humanitarnej dla prześladowanych niemieckich współwyznawców.

W okresie nazizmu (od 1933) wielu Świadków Jehowy (głównie z Niemiec), zostało uwięzionych za praktykowanie swojej wiary w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, gdzie (od 1935) byli oznaczani fioletowym trójkątem
Zarządzenie wysłane w maju 1937 roku przez Gestapo w Monachium do urzędów i urzędników, zwrócone przeciwko Świadkom Jehowy i ich sympatykom
Wyrok hitlerowskiego sądu wojskowego, skazujący Franza Zeinera na śmierć za przynależność do wyznania Świadków Jehowy

Świadkowie Jehowy w III Rzeszy i na terenach przez nią okupowanych[24] byli represjonowani z powodu odmowy służby wojskowej, odmowy używania tzw. „niemieckiego pozdrowienia” (Heil Hitler) i każdej pracy dla wojska, od np. czyszczenia mundurów czy zawijania pakietów opatrunkowych pierwszej pomocy[25] po pracę w przemyśle zbrojeniowym, niestosowanie się do „państwowego” antysemityzmu (Świadkowie Jehowy m.in. nie przestrzegali bojkotu żydowskich sklepów, a w swoich publikacjach propagowali – zgodnie z Biblią – równość wszystkich narodów i ras). Z tych powodów już od 1933 spotykały ich liczne represje: wyrzucanie z pracy, wstrzymywanie wypłaty emerytur, odbieranie rodzicom dzieci i umieszczanie ich w rodzinach zastępczych lub ośrodkach reedukacyjnych. Niektóre dzieci Świadków Jehowy – głównie ze Śląska – umieszczono w obozie poprawczym w Grodkowie k. Nysy oraz w klasztorze katolickim w Czarnowąsach pod Opolem[26], a w późniejszym okresie (1941) – z okolic Wisły – w obozie dla nieletnich w Łodzi[27].

Od lipca 1933 roku Świadkowie Jehowy byli więzieni w obozach koncentracyjnych, gdzie od roku 1935 otrzymali oddzielne oznakowanie – fioletowy trójkąt[28].

W 1934 roku, Heinz Bernecker z Królewca został wysłany do obozu pracy na terenie Prus Wschodnich. Od 1938 do 1942 roku, był zatrzymywany za swoje przekonania religijne. Gdy 19 czerwca 1942 roku został zgilotynowany w więzieniu Brandenburg-Görden, jego żona Elżbieta była uwięziona w KL Ravensbrück. Paul i Joseph Rehwaldowie, także z Królewca zostali osadzeni w KL Sachsenhausen, a Hans Rehwald został stracony 1 lutego 1943 roku w Królewcu. Z ośmioosobowej rodziny Rehwaldów, matka, czterech synów i ich siostra zostało uwięzionych za trwanie w wierności swojej wierze (na dwóch braciach Rehwald wykonano wyroki śmierci). Większość Świadków Jehowy z tego miasta została wysłana do obozów koncentracyjnych[29].

Do wiosny roku 1934 roku aresztowano około tysiąca Świadków Jehowy. Pierwszym więźniem oznaczonym jako IBV (Internationale Bibelforscher-Vereinigung – oficjalna nazwa Świadków Jehowy w Niemczech w tamtym czasie) była Anna Seifert osadzona w KL Moringen 9 stycznia 1935 roku, natomiast w KL Dachau pierwsi Świadkowie Jehowy zostali osadzeni w maju 1935 roku[30]. W okresie przedwojennym Świadkowie Jehowy stanowili znaczny odsetek więźniów, a w niektórych obozach koncentracyjnych przez jakiś czas byli nawet największą grupą uwięzionych[31]. W 1937 roku na ogólną liczbę 7,5 tysiąca więźniów umieszczonych w kacetach na terenie Niemiec 4 tysiące stanowili członkowie IBV. W głównym obozie kobiecym KL-Moringen blisko 46% wszystkich uwięzionych stanowiły kobiety będące Świadkami Jehowy. Liczba mężczyzn należących do kategorii IBV w niektórych obozach dochodziła w różnych okresach do 57%. W obozie Wewelsburg prawie 100% uwięzionych stanowili Świadkowie Jehowy. Od 1935 roku prawie wszystkich członków wyznania kierowano do obozowych kompanii karnych o zaostrzonym rygorze[32].

Udawało im się informować swych współwyznawców z zewnątrz o panujących tam warunkach, dzięki czemu wiele lat przed wojną ujawnili istnienie tych obozów i ich specyfikę wraz z dokładnymi szkicami (w książce Krucjata przeciwko chrześcijaństwu), a w późniejszych latach także zbrodni dokonywanych na Żydach i innych więźniach.

Wkrótce zaczęto ich osadzać także w obozach zagłady, np. w Auschwitz, gdzie na 387 więźniów z tego wyznania 138 posiadało fioletowy trójkąt, natomiast pozostali z reguły czerwony (więźniowie polityczni)[33]. Ponad 35% Świadków Jehowy uwięzionych w tym obozie straciło życie[34].

1 kwietnia 1935 roku w całym kraju wprowadzono zakaz działalności Świadków Jehowy, od 30 stycznia 1936 roku wzrosła liczba aresztowań, a 28 sierpnia 1936 roku gestapo przypuściło na nich zmasowany atak. Mimo to Świadkowie Jehowy dalej rozprowadzali ulotki i trzymali się swej wiary[35]. Lata 1936 i 1937 były okresem masowych aresztowań dokonywanych przez gestapo. Tysiące głosicieli zamknięto w więzieniach i obozach koncentracyjnych, gdzie spotkało ich sadystyczne traktowanie, mające na celu złamanie ich woli i podpisanie „Erklärung” (oświadczenia o wyrzeczeniu się wiary).

23 lutego 1936 roku Wilhelm Ruhnau, działając jako przedstawiciel gdańskiego zboru, złożył wniosek do Prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańsk, Arthura Greisera, z prośbą o tymczasowe rozporządzenie zezwalające na swobodne praktykowanie religii, cofnięcie nakazu wydalenia Ewalda Niehußa, zwrot skonfiskowanego mienia oraz sprostowanie w mediach i obiektywne śledztwo. Gdy te starania okazały się nieskuteczne 25 maja 1936 roku Świadkowie Jehowy wnieśli petycję z 670 podpisami do Wysokiego Komisarza Ligi Narodów, Seána Lestera. W dniach od 4 do 7 września 1936 roku w Lucernie w Szwajcarii odbył się kongres międzynarodowy. Kongres ten zwrócił uwagę władz na represje i prześladowania jakim są poddawani Świadkowie Jehowy w Gdańsku. 25 września 1936 roku, w Sopocie należącym wówczas do Wolnego Miasta Gdańsk, aresztowano Wilhelma Ruhnaua, który przekazał relację dotycząca prześladowań Świadków Jehowy w Gdańsku i w Niemczech do środkowoeuropejskiego biura Towarzystwa Strażnica w Szwajcarii. Po czterech dniach Ruhnau został uprowadzony z kraju przypuszczalnie przez granicę lądową na teren Prus Wschodnich gdzie został wydany władzom niemieckim i osadzony w obozie koncentracyjnym pod Berlinem. Pod koniec 1937 roku pozwolono Wilhelmowi Ruhnauowi napisać list z gestapowskiego więzienia. List ten z datą stempla z marca 1937 dotarł do jego mieszkania w Sopocie przez Nowy Jork. Dalsze losy Wilhelma Ruhnaua pozostają nieznane, a gdańska policja odmawiała udzielenia jego małżonce i rodzicom jakichkolwiek informacji na jego temat[36].

20 czerwca 1937 roku pozostający na wolności Świadkowie Jehowy po raz drugi (pierwsza akcja miała miejsce 12 grudnia 1936 roku) zorganizowali ogólnokrajową kampanię rozpowszechniania specjalnej ulotki opisującej prześladowanie ze strony nazistów[28].

Szwajcarskie Biuro Oddziału w Bernie zgromadziło materiały (między innymi raporty przemycane z obozów do Szwajcarii poprzez głosicieli przebywających jeszcze na wolności), na podstawie których w maju 1938 roku, powstała książka Krucjata przeciw chrześcijaństwu, obnażająca zbrodnie hitleryzmu. W tym czasie już ponad 6000 Świadków Jehowy było przetrzymywanych w więzieniach lub obozach koncentracyjnych[37]. Joseph Franklin Rutherford w przemówieniu wygłoszonym 8 października 1938 roku i transmitowanym przez przeszło 80 stacji radiowych potępił prześladowania dokonywane przez nazistów[28].

Do roku 1939 ponad sześć tysięcy z nich zostało uwięzionych, a tysiące zesłano do obozów koncentracyjnych. August Dickmann był pierwszym Niemcem rozstrzelanym 15 września 1939 roku w KL Sachsenhausen za to, że kierując się głosem sumienia odmówił służby wojskowej[38][39][40][41]. Podczas surowej zimy w 1939 roku z powodu złego traktowania, głodu i wycieńczenia w KL Sachsenhausen zmarło 100 spośród 400 uwięzionych Świadków Jehowy.

Z powodu aresztowań liczba głosicieli w Gdańsku spadła ze 191 w roku 1935 do 51 w roku 1939. W roku 1938 rozpowszechnili w tym mieście 5233 publikacji biblijnych[42] . Pod koniec lat 30. XX wieku Świadkowie Jehowy przewozili z Berlina do Gdańska publikacje i matryce do ich drukowania. Kurierem był m.in. Horst Schmidt (przybrany syn Emmy Zehden)[43].

Na początku II wojny światowej, (1939 rok) w całych Niemczech było około 20 tysięcy Świadków Jehowy.

W lipcu 1940 roku władze szwajcarskie objęły zakazem (do września 1944 roku) książkę Krucjata przeciw chrześcijaństwu. 12 sierpnia 1940 roku nastąpiła kolejna ogólnokrajowa akcja aresztowania Świadków Jehowy. W sierpniu 1940 roku stracono 112 młodych mężczyzn, którzy odmówili pełnienia służby wojskowej w armii hitlerowskiej.

W 1944 roku aresztowano 254 osób, które prowadziły podziemną działalność wydawniczą i dostarczały publikacje na teren obozów. Pomimo tego do obozów koncentracyjnych nadal docierały przemycane Biblie i publikacje religijne. Niektóre powielarnie obsługiwali nawet więźniowie obozów (np. w Wewelsburgu)[28].

W okresie III Rzeszy 1767 Świadków Jehowy straciło pracę, skonfiskowano 284 firmy, 735 mieszkań, 129 majątków ziemskich, 457 osób pozbawiono prawa do wykonywania zawodu, 860 dzieci umieszczono w sierocińcach bez prawa widzeń z rodzicami, unieważniono 30 małżeństw. Aresztowano 8917 głosicieli i ich dzieci. Do obozów trafiło ponad 2 tysiące osób, 635 zmarło w więzieniach. Skazano na śmierć 253 Świadków Jehowy (w rezultacie wyroków sądów), z tego 203 egzekucje wykonano.

W obozach więziono (na ogół) osoby dorosłe; dzieci przeważnie odbierano i przekazywano na wychowanie innym rodzinom. Świadkowie Jehowy byli jedyną z kilku kategorii więźniów narodowości niemieckiej (zdarzały się pojedyncze przypadki odmowy służby wojskowej wśród przedstawicieli innych wyznań), którzy mogli w każdej chwili wyjść na wolność po podpisaniu deklaracji apostazji[44] – ponad 95% osadzonych nie zrobiło tego, uważając prześladowania za próbę wiary. W obozach znęcano się nad nimi i zabijano (ale także wyznaczano do pracy w charakterze służby domowej u członków załóg obozów – esesmanów – wiedziano bowiem, że ze strony Świadków Jehowy nic im nie grozi, i że np. nie uciekną). Rudolf Höss (komendant obozu Auschwitz) zeznał, że imponował mu hart ducha i siła wiary tych więźniów i wspominał, iż zarówno Heinrich Himmler, jak i Theodor Eicke powoływali się wielokrotnie na ich „religijny fanatyzm” i stawiali go za przykład dla postępowania SS-manów w odniesieniu do narodowego socjalizmu i Adolfa Hitlera. Nawet do takich miejsc, jak obozy koncentracyjne potajemnie docierały Biblie i publikacje Świadków Jehowy. Organizowano tam po kryjomu zebrania religijne, obchodzono z zachowaniem wielkiej ostrożności rocznicę Wieczerzy Pańskiej, urządzano także chrzest. Wielu z uwięzionych wraz ze Świadkami Jehowy zapoznawało się z ich wierzeniami i je przyjmowało. W więzieniach i obozach Świadkowie Jehowy nie tylko pomagali sobie nawzajem, ale także dbali o innych więźniów – wspólne jedzenie, opieka medyczna. Wsparcie było widoczne szczególnie w sferze emocjonalnej i duchowej. Więźniowie z determinacją przestrzegali zasad swojej wiary. Mimo ścisłego zakazu nauczania w obozach koncentracyjnych, wykorzystywali każdą okazję, aby współwięźniów, a nawet esesmanów zaznajomić z Biblią. Hitlerowcy starali się izolować ich liderów od innych więźniów, aby zapobiec głoszeniu i organizowaniu pomocy dla innych osadzonych współwyznawców[45].

W okresie III Rzeszy około 11 300 niemieckich Świadków Jehowy zostało uwięzionych z czego około 4200 trafiło do obozów koncentracyjnych, a około 1500 zmarło lub zostało zabitych[46]. Wykonano 270 wyroków śmierci. 6262 członków tego ruchu religijnego zostało umieszczonych w więzieniach, a 8322 – w obozach koncentracyjnych. Po zakończeniu wojny Świadkowie Jehowy byli ważnym źródłem informacji na temat masowych zbrodni na Żydach w obozach zagłady. Do Hitlera trafiło łącznie około 20 tysięcy listów i telegramów protestacyjnych od Świadków Jehowy z około 50 krajów. Doktor historii Henrik Eberle podsumowuje: „Na tle milionów ofiar nazistowskiego reżimu liczba ta [ofiar spośród Świadków Jehowy] wydaje się znikoma. Mimo to stanowi świadectwo zbiorowej i bezkompromisowej niezłomności, która zasługuje na szacunek[47].

Powojenny rozwój działalności[edytuj]

3 maja 1945 roku około 230 głosicieli 6 narodowości spotkało się na kongresie leśnym w okolicach Schwerina. W tym samym roku odzyskano Biuro w Magdeburgu w Radzieckiej strefie okupacyjnej, przekształconej wkrótce w Niemiecką Republikę Demokratyczną (NRD) i wznowiono w nim działalność, która trwała do 30 sierpnia 1950 roku, gdy do biura wtargnęła policja i aresztowała jego pracowników, a działalność Świadków Jehowy w NRD została uznana za nielegalną[8]. Po wojnie z rozgłośni radiowych w Berlinie, Stuttgarcie, Frankfurcie nad Menem i w Saarbrücken nadawano wykłady religijne.

W ramach szeroko zakrojonej i przygotowywanej od wiosny 1945 roku akcji „niesienia pomocy materialnej potrzebującym braciom w zrujnowanej przez wojnę Europie środkowej”, od stycznia 1946 roku do sierpnia 1948 roku, Świadkowie Jehowy w Niemczech otrzymali taką pomoc, w postaci paczek z żywnością, odzieżą i obuwiem od współwyznawców z Kanady, Stanów Zjednoczonych i Szwajcarii[82].

W roku 1946 zorganizowano kongres „Weselące się narody” w Norymberdze, na którym było obecnych 9 tysięcy osób, w tym około 3 tysiące mieszkańców Norymbergi. W kongresie tym brał udział również przybyły z USA Nathan Homer Knorr. Erich Frost wygłosił wykład publiczny „Chrześcijanie w piecu ognistym”, opisujący historię prześladowań Świadków Jehowy w Niemczech hitlerowskich[83]. Poza tym zorganizowano 18 innych, mniejszych zgromadzeń.

W roku 1947 w Niemczech było 15 856 Świadków Jehowy. W tym też roku Nathan Knorr, Milton Henschel i Hayden C. Covington odwiedzili niemieckich współwyznawców, a w Stuttgarcie odbył się kongres „Rozrost wszystkich narodów” z udziałem około 7 tysięcy słuchaczy. W Karlsruhe otwarto małą drukarnię, gdzie wydawano publikacje religijne. W tym samym roku zakupiono plac w zachodnioniemieckim mieście Wiesbaden gdzie wybudowano (kilkakrotnie potem powiększane) obiekty, służące jako Biuro Oddziału i drukarnia do 1984 roku[8].

Następny kongres odbył się w 1948 roku, w Kassel, gdzie przez 4 tygodnie przygotowywano teren na potrzeby zgromadzenia. Na ten kongres przywiozło uczestników 17 specjalnych pociągów z całych Niemiec.

Niemiecka Republika Demokratyczna[edytuj]

W połowie 1949 roku na terenie NRD działało około 17 tysięcy głosicieli. Pod koniec lat 40. XX wieku odzyskano budynki przedwojennego Biura Oddziału w Magdeburgu i wznowiono tam pracę. Jednak 30 sierpnia 1950 roku wtargnęła do Biura Oddziału policja i aresztowała pracowników. 31 sierpnia 1950 w NRD komunistyczne władze wprowadziły zakaz działalności Świadków Jehowy. Z powodu zakazu publikacje biblijne do NRD przemycano z zagranicy. Tajni kurierzy przywozili literaturę biblijną z Berlina Zachodniego. Nastąpiły aresztowania Świadków Jehowy[46]. Uwięziono 2891 głosicieli, w tym dzieci, 2202 z nich osadzono w więzieniach i obozach pracy, a około 500 poddano torturom[84][85][86][87][88]. W więzieniach zmarło 50 kobiet i mężczyzn. Sądy skazały 12 osób na dożywocie, jednak później zmniejszone te wyroki do 15 lat więzienia. W następnych latach ogółem uwięziono w 231 różnych więzieniach 4930 Świadków Jehowy[c]. Przez cały okres byli oni obserwowani przez Stasi.

Od roku 1979 zachodnioniemieccy współwyznawcy zaopatrywali głosicieli z NRD w specjalne publikacje w małym formacie. W latach 80. XX wieku działało w tym kraju (NRD) 20 704 głosicieli. W roku 1989 w ciągu zaledwie dwóch miesięcy zachodnioniemieckie Biuro Oddziału Towarzystwa Strażnica wysłało do samej NRD 275 ton literatury biblijnej, w tym 115 tysięcy egzemplarzy Pisma Świętego[89]. 14 marca 1990 roku, Świadkowie Jehowy uzyskali osobowość prawną. Od zjednoczenia Niemiec 3 października tego samego roku działają już w RFN.

Niemcy Zachodnie[edytuj]

Rok 1948 przyniósł 83% wzrostu liczby głosicieli w RFN. Wzrost utrzymywał się w następnych latach: w roku 1949 zanotowano 33% (43 820 głosicieli); w roku 1950 – 23%, a w 1951 roku – 26% wzrostu. W roku 1949 publikacje Towarzystwa Strażnica zaczęto drukować w Wiesbaden. Kongresy odbyły się w Hanowerze, Düsseldorfie, Monachium i Berlinie Zachodnim. Deutsche Post wydał okolicznościowy stempel z okazji kongresu w Monachium[90].

W tym też roku do kraju przybyli pierwsi misjonarze, absolwenci Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead, a w 1950 roku kolejnych 13 absolwentów tej szkoły.

W roku 1950 zorganizowano kongresy „Rozrost Teokracji” we Frankfurcie nad Menem, Berlinie Zachodnim i Hamburgu. W latach 1951-1991 stacja radiowa w Berlinie Zachodnim nadawała wykłady biblijne przygotowane przez Świadków Jehowy.

W 1951 roku we Frankfurcie nad Menem zgromadzili się delegaci z 24 krajów na kongresie międzynarodowym „Czyste wielbienie” z udziałem ponad 47 tysięcy obecnych[91]. Rok później zorganizowano 9 kongresów „Przyjmy ku dojrzałości” w różnych częściach RFN. W 1953 w Norymberdze odbył się kolejny kongres międzynarodowy pod hasłem „Społeczeństwo nowego świata” z udziałem delegatów z 62 krajów. Dodatkowy kongres odbył się w Berlinie Zachodnim. W 1955 roku w Norymberdze odbył się podobny kongres międzynarodowy „Tryumfujące Królestwo”. W tym samym roku zanotowano liczbę 107 423 obecnych. Delegaci z USA i Kanady przybyli nań dwoma wynajętymi statkami (każdy po 700 osób) i 42 samolotami czarterowymi. Grupa 17 729 osób zgromadziła się dodatkowo w Berlinie Zachodnim w Waldbühne, gdzie dotarli delegaci z NRD.

W roku 1956 przekroczono w RFN liczbę 50 tysięcy głosicieli, którzy latem tego samego roku brali udział w ogólnokrajowej kampanii rozpowszechniania czasopism. W tym samym roku kraj odwiedził N. Knorr. W roku 1958 rozpowszechniono około 7 milionów egzemplarzy specjalnej rezolucji a na 4 stadionach odbyły się kongresy międzynarodowe „Wola Boża”.

Następny kongres Zjednoczeni wielbiciele” odbył się w lipcu roku 1961 w Hamburgu. Brało w nim udział 88 338 osób. W roku 1963 kongres okołoziemski „Wiecznotrwała dobra nowina” zorganizowano w Monachium. Od początku lat 60. XX wieku powstawały zbory obcojęzyczne, najpierw w 1962 greckojęzyczny, dwa lata później włoskojęzyczny, a na początku lat 70. angielsko-, turecko- i serbsko-chorwackojęzyczny (pierwszy zbór polskojęzyczny powstał w 1992 w Berlinie).

W sierpniu 1969 roku w Norymberdze odbył się kolejny kongres międzynarodowy „Pokój na ziemi” z udziałem delegacji z 78 krajów. Zebrało się wówczas 150 645 osób, ochrzczono 5095 osób, sesje programu wygłoszono: po niemiecku, chorwacku, grecku, holendersku i turecku, a 40 specjalnych pociągów przywiozło około 48 tysięcy uczestników; w czasie przerwy w specjalnych stołówkach-namiotach w ciągu godziny obsłużono 65 tysięcy osób. Od lat 60. XX wieku (do roku 1998) niemieckie Biuro Oddziału sprawowało nadzór nad współwyznawcami na Ukrainie, w Polsce i w innych krajach Europy Wschodniej, gdzie w tym czasie panował zakaz działalności.

Jadalnia w Biurze Oddziału w Selters

Na początku lat 70. XX wieku w Berlinie Zachodnim otwarto pierwszą Salę Zgromadzeń w zachodniej części Niemiec. W roku 1972 wydano całe Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata w języku niemieckim. W roku 1973 odbyły się dwa kongresy międzynarodowe „Boskie zwycięstwo”, w Düsseldorfie i Monachium na których obecnych było ponad 146 tysięcy delegatów z 75 krajów[92]. W maju 1975 roku w RFN działało 100 351 głosicieli. W 1978 roku na kolejnych kongresach międzynarodowych „Zwycięska wiara” w Düsseldorfie i Monachium zebrało się 108 745 osób.

W 1979 roku nabyto 30-hektarową parcelę koło Selters. Po pięciu latach budowy 21 kwietnia 1984 roku odbyła się uroczystość otwarcia nowego Biura Oddziału wraz z drukarnią w Selters[8], w której udział wzięło 13 spośród 14 członków Ciała Kierowniczego a uroczystości inauguracyjne odbyły się również na sześciu stadionach: w Berlinie Zachodnim, Essen, Frankfurcie, Friedrichshafen, Hamburgu, Hanowerze, Kolonii, Monachium, Münster, Norymberdze i Sindelfingen, gdzie były obecne 97 562 osoby. Na wykładach, które 22 kwietnia wygłosili w kilku Salach Zgromadzeń członkowie Ciała Kierowniczego, było obecnych 14 248 delegatów. Po rozbudowie w nowych obiektach pracowało ponad tysiąc wolontariuszy, co pozwala na druk ponad 14 milionów czasopism miesięcznie w 54 językach oraz książek w 87 językach oraz ich wysyłkę do 78 krajów[5].

W grudniu 1981 roku utworzono w Niemczech filię Szkoły Gilead (pięć klas). Do połowy lat 80. XX wieku powstały kolejne Sale Zgromadzeń, dzięki czemu w 1986 roku wszystkie zgromadzenia obwodowe tamtejsi współwyznawcy zorganizowali we własnych obiektach.

Republika Federalna Niemiec[edytuj]

W 1990 roku odbył się w Berlinie Zachodnim kongres międzynarodowy „Czysta mowa” z udziałem współwyznawców z NRD (około 30 tysięcy delegatów z tego około 9,5 tysięcy przybyło 13 specjalnymi pociągami i około 200 autokarami z Niemiec Wschodnich), oraz z Polski (około 4,5 tysiąca delegatów), Wielkiej Brytanii, USA i 62 innych państw, w którym wzięło udział łącznie ponad 44 tysięcy osób. W tym samym roku liczba głosicieli w zjednoczonych Niemczech wynosiła 154 108. Od tego okresu ponad 1500 Greków powróciło do swego kraju, aby wesprzeć działalność kaznodziejską w Grecji.

7 maja 1992 roku władze Berlina uroczyście nadały jednej z ulic miasta (w obecnej dzielnicy Charlottenburg-Wilmersdorf) imię Emmy Zehden (Emmy-Zehden-Weg)[93]. W okolicznościowym przemówieniu przedstawiciel władz niemieckich pochwalił jej odwagę i podał ją jako przykład jednej z wielu „zapomnianych ofiar” wojny. W październiku 2011 roku na ścianie domu Emmy Zehden przy Franzstraße 32 w Berlinie odsłonięta została tablica pamiątkowa[94]. Jej imię nadano też jednej z ulic w mieście Lübbecke, miejscowości jej urodzenia[95].

13 sierpnia 1994 roku w Glauchau k. Drezna otwarto dziesiątą niemiecką Salę Zgromadzeń z 4 tysiącami miejsc – jest to największy tego typu obiekt Świadków Jehowy w Niemczech.

6 listopada 1996 roku w muzeum byłego obozu koncentracyjnego KL Ravensbrück odbyła się premiera filmu Niezłomni w obliczu prześladowań – Świadkowie Jehowy a hitleryzm. W ciągu dwóch lat urządzono 331 publicznych projekcji tego filmu, na które przybyło około 269 tysięcy osób. 7 grudnia 1996 roku otwarto w stolicy budynek administracyjny Świadków Jehowy.

W roku 1997 oraz 2002 roku zorganizowano pomoc humanitarną dla poszkodowanych przez powódź.

27 stycznia 1998 roku, w czasie corocznego upamiętnienia dnia ofiar nazizmu, Muzeum Pamięci w obozie Sachsenhausen dedykowało ten dzień ofiarom, będącym Świadkami Jehowy[28]. Latem 1998 roku z udziałem prawie 218 tysięcy delegatów odbyły się kongresy międzynarodoweBoża droga życia” w pięciu miastach: w Berlinie i Norymberdze (uczestniczyła polska delegacja) oraz w Monachium, Dortmundzie i Stuttgarcie.

W latach 90. XX wieku kilkutysięczne delegacje niemieckich Świadków brały udział w kilku kongresach międzynarodowych w różnych częściach świata, m.in. w Polsce, na Węgrzech i Ukrainie, w Czechach, Rosji, USA, Francji.

Tablica upamiętniająca śmierć Augusta Dickmanna w KL Sachsenhausen

W ciągu dekady od zjednoczenia Niemiec, w nowych krajach związkowych wybudowano 123 Sale Królestwa i 2 Sale Zgromadzeń. 18 września 1999 roku Brandenburska Fundacja Miejsc Pamięci upamiętniła ponad 890 Świadków Jehowy więzionych w Sachsenhausen tablicą pamiątkową, umieszczoną na zewnętrznej ścianie dawnego obozu koncentracyjnego. Dodatkowo, postawiono kamień pamiątkowy, upamiętniający śmierć Augusta Dickmanna. Na znajdującej się na kamieniu tablicy znalazły się słowa: Ku Pamięci Augusta Dickmanna (ur. w 1910 r.), będącego Świadkiem Jehowy, zastrzelonego przez SS podczas publicznej egzekucji dn. 15 września 1939 r.[96][97].

Tablica pamiątkowa upamiętniająca około 890 Świadków Jehowy z hitlerowskiego obozu KL Sachsenhausen
Tablica w Münster, upamiętniająca Wilhelma Kusserowa – straconego 27 kwietnia 1940 roku

W 2001 roku zostało rozbudowane Biuro Oddziału w Selters.

9 maja 2002 roku na terenie KL Buchenwald odsłonięto tablicę upamiętniającą Świadków Jehowy, którzy cierpieli w tamtejszym hitlerowskim obozie koncentracyjnym. W tym samym roku na miejscu egzekucji Wilhelma Kusserow w Münster odsłonięto tablicę pamiątkową. Rok później wydano w j. niemieckim i angielskim specjalną broszurę Fioletowe trójkąty – zapomniane ofiary nazizmu[28], którą rozpowszechniano również na zorganizowanych wystawach pod tym samym tytułem (odbyły się one w roku 1998 i 2002), które obejrzało przeszło 600 000 osób. Wystawy były prezentowane w Muzeach Pamięci byłych obozów koncentracjnych w Mauthausen, Moringen, Neuengamme, Buchenwaldzie, Sachsenhausen i Bergen Belsen, jak również w ośrodkach edukacyjnych i innych instytucjach edukacyjnych. Największe z nich odbyły się m.in. w Hamburgu[98], Hannowerze[99], Stuttgarcie, Wewelsburgu i Frankfurcie nad Menem[28]. Również władze lokalne poszczególnych miast honorowały poszczególnych Świadków Jehowy za ich niezłomną postawę w czasach nazizmu. Na przykład na początku 2004 roku w Lörrach, gdy oddano do użytku nową Salę Królestwa w uznaniu postawy małżeństwa Anny Marii i Oskara Denzów, Świadków Jehowy, którzy zginęli w obozach koncentracyjnych w KL Ravensbrück i KL Mauthausen, ulicę przy której ona powstała rada miejska przemianowała na Denzstraße — ulicę Denzów[100][d]. W Zwingenbergu nadano ulicy nazwę Hans-Gärtner-Weg, dla upamiętnienia Hansa Gärtnera, który jako Świadek Jehowy zginął w KL Dachau[e].

Kongres międzynarodowy „Wyzwolenie jest blisko!” w Hamburgu, jeden z czterech zorganizowanych w roku 2006 w Niemczech
Dramat biblijny w Hamburgu, 2006
Chrzest w Hamburgu, 2006
Pamiątkowy kamień informujący o Erwinie Wehmeijerze, ofiarze KL Neuengamme

5 czerwca 2006 roku władze Berlina oficjalnie uznały Związek Świadków Jehowy w Niemczech za stowarzyszenie prawa publicznego. Siedziba związku wyznaniowego znajduje się w Berlinie przy Grünauer Str. 104[101][f].

Latem 2006 roku odbyły się kongresy międzynarodowe „Wyzwolenie jest blisko!” we Frankfurcie nad Menem, Hamburgu, Lipsku i Monachium.

27 sierpnia 2006 roku na terenie byłego KL Neuengamme odsłonięto kamień pamiątkowy Erwina Wehmeijera – Świadka Jehowy, który 2 grudnia 1944 roku zginął w tym obozie[102]. 9 października tego samego roku w Schleusegrund-Langenbach uroczyście odsłonięto tablicę pamiątkową Bertholda Mehma – Świadka Jehowy, który zginął w obozie koncentracyjnym KL Oranienburg[103].

22 maja 2009 roku w Konstancji odsłonięto stolperstein Wilhelma Kleissle, Świadka Jehowy, który w latach 30. XX wieku wraz z rodziną przemycał publikacje religijne ze Szwajcarii, za co został osadzony w KL Mauthausen-Gusen[104][105]. Latem 2009 roku kongresy międzynarodowe „Czuwajcie!” odbyły się: w Berlinie (ponad 47 tysięcy obecnych) w Monachium, Frankfurcie n. M., Düsseldorfie, Dortmundzie i Hamburgu.

W 2010 roku zanotowano liczbę 165 568 głosicieli. 14 lipca 2010 roku w Konstancji odsłonięto stolperstein Berty Maurer, Świadka Jehowy, która w latach 30. XX wieku m.in. przemycała publikacje religijne ze Szwajcarii, za co została osadzona w trzech obozach koncentracyjnych[106].

Pod koniec roku 2011 do kraju przybyli misjonarze ze 131. klasy Szkoły Gilead[107]. W 2011 roku zanotowano 165 384 głosicieli, a na uroczystość Wierzeczy Pańskiej (Pamiątkę) przybyło 272 867 osób.

21 kwietnia 2012 roku w Ravensbrück odsłonięto pamiątką tablicę upamiętniająca Świadków Jehowy – ofiary nazizmu. Jest to piąta taka tablica umieszczona na terenie byłego obozu koncentracyjnego – po Neuengamme, Sachsenhausen, Dachau i Buchenwald[108].

22 lutego 2013 roku Mathilde Hartl, będąca Świadkiem Jehowy, otrzymała z rąk premiera Bawarii Horsta Seehofera Order Zasługi Republiki Federalnej Niemiec[109]. 23 czerwca 2013 roku w miejscowości Lautertal-Reichenbach odsłonięto pomnik Maxa Liebstera, Świadka Jehowy, który ponad pięć lat był więziony w hitlerowskich obozach koncentracyjnych[110].

Wiosną 2014 roku Świadkowie Jehowy w Niemczech zorganizowali pomoc humanitarną dla współwyznawców poszkodowanych przez powódź na Bałkanach[111]. 17 kwietnia 2014 roku w Dinslaken odsłonięto stolperstein Rudolfa Mazanca, Świadka Jehowy straconego 11 stycznia 1940 roku w więzieniu w Berlinie-Plötzensee[112][113]. Od 23 do 25 maja 2014 roku zorganizowano dni otwarte pod hasłem „30 lat w Selters”. W ciągu tych trzech dni przybyło ponad 3000 gości[5].

W dniach 18–20 lipca 2014 roku we Frankfurcie n. Menem odbył się kongres międzynarodowy „Szukajmy najpierw Królestwa Bożego![3][114]. 16 września 2014 roku dla upamiętnienia 75. rocznicy egzekucji Augusta Dickmanna, na placu apelowym w miejscu gdzie znajduje się poświęcony jego pamięci kamień z płytą pamiątkową, Brandenburska Fundacja Miejsc Pamięci urządziła specjalną uroczystość. Główną jej częścią był wykład dr Detlefa Garbe pt. Rozstrzelanie Augusta Dickmanna jako symboliczne wydarzenie w historii Świadków Jehowy w Trzeciej Rzeszy , dyrektora Miejsca Pamięci KL Neuengamme. Zostały również przedstawione wspomnienia byłych więźniów obozu. Ze strony Świadków Jehowy przedstawicielem był Walter Köbe, członek Komitetu Oddziału Świadków Jehowy w Niemczech[115][116][117].

W 2014 roku w całym kraju działało około 166 tysięcy głosicieli.

16 kwietnia 2015 roku Andreas i Jorim Bonk, Świadkowie Jehowy, zostali odznaczeni specjalnym medalem Lebensrettungsmedaille des Landes Baden-Württemberg za uratowanie życia trzem amerykańskim żołnierzom uwięzionym w płonącym samochodzie[118].

9 maja 2015 roku z okazji wizyty przedstawiciela Biura Głównego Świadków Jehowy, był tłumaczony na 11 języków i transmitowany do Sal Zgromadzeń specjalny program, z którego skorzystało 2797 zborów w Niemczech, Austrii, Liechtensteinie, Luksemburgu i Szwajcarii. Wykładu, który przedstawił członek Ciała Kierowniczego Mark Sanderson wysłuchało około 215 000 osób[119].

Drukarnia w Biurze Oddziału w Selters

W Niemczech znajduje się druga co do wielkości na świecie (po USA) drukarnia Towarzystwa Strażnica, wraz z Działem Tłumaczeń. Ponad 200 niemieckich misjonarzy Szkoły Gilead działa na wszystkich kontynentach. W Niemczech Świadkowie Jehowy organizują kursy językowe od początku lat 70. XX wieku – uczono 9 języków i w sumie przeszkolono ponad tysiąc głosicieli, którzy działają w zborach obcojęzycznych. W kraju organizuje się zebrania religijne w blisko 50 językach[g] w ponad 1300 Salach Królestwa[120], a kongresy – w 26 językach. Programy Świadków Jehowy są emitowane przez stacje radiowe Bayern 2 oraz NDR 2[121]. Publiczna działalność kaznodziejska prowadzona jest również na ulicach, portach[122] oraz parkingach[123][124].

Publikacje poświęcone Świadkom Jehowy w Niemczech[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Publikacje Świadków Jehowy, w sekcji Broszury.
  • Świadkowie Jehowy w Niemczech. 100 lat niemieckiej centrali 1902-2002
  • Twoi sąsiedzi – Świadkowie Jehowy. Kim oni są?
  • Działalność Świadków Jehowy w Niemczech w czasach nowożytnych
  • Walka o wolność na domowym froncie

Zbory polskojęzyczne w Niemczech[edytuj]

W latach 80. XX wieku powstały pierwsze grupy polskojęzyczne należące do zborów niemieckojęzycznych. W roku 1992 utworzono w Berlinie pierwszy zbór polskojęzyczny w Niemczech. W tym też roku zorganizowano pierwsze zgromadzenie w języku polskim, w którym uczestniczyło 2523 osób pochodzenia polskiego. W latach 2011–2012 kongres w języku polskim odbył się w Hanowerze, w roku 2013 i 2015 w Glauchau i w Monachium, w roku 2014 w Norymberdze, a w roku 2016 w Velten, Monachium oraz w Gelsenkirchen (2 tury). W styczniu 2016 roku w Niemczech działało 61 zborów i 35 grup polskojęzycznych[h][125]. Wśród miejscowych pionierów usługują również absolwenci Kursu Biblijnego dla Małżeństw oraz absolwenci Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa z Polski[126][127].

Grupa romskojęzyczna (Polska Roma)[edytuj]

We Frankfurcie nad Menem działa grupa romskojęzyczna (w dialekcie języka romskiego Polska Roma, używanym przez polskich Romów)[128].

Statystyki[edytuj]

Świadkowie Jehowy
w poszczególnych landach
(stan: marzec 2014)[129]
Kraj związkowy Liczba głosicieli Liczba zborów Liczba Sal Królestwa
Badenia-Wirtembergia 28550 377 162
Bawaria 30514 385 193
Berlin 5917 80 17
Brandenburgia 2735 35 28
Brema 2054 29 6
Hamburg 3322 46 9
Hesja 12713 173 70
Meklemburgia-Pomorze Przednie 1712 22 16
Dolna Saksonia 12782 188 121
Nadrenia Północna-Westfalia 34931 474 204
Saara 2056 27 13
Nadrenia-Palatynat 7894 102 55
Saksonia 11806 143 56
Saksonia-Anhalt 2014 25 20
Szlezwik-Holsztyn 5488 75 45
Turyngia 2398 31 19
Niemcy 166886 2210 1034

Zobacz też[edytuj]

  • Karl F. Klein (1906-2001) – członek Ciała Kierowniczego Świadków Jehowy, urodzony w Niemczech.
  • Martin Pötzinger (1904-1988) – członek Ciała Kierowniczego Świadków Jehowy, pracownik niemieckiego biura Oddziału, urodzony w Niemczech.
  • Leopold Engleitner (1905-2013) – ostatni, ocalały z 3 obozów zagłady, odznaczony Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec i Wielkim Krzyżem Zasługi dla Republiki Austrii.
  • Ricky King (Hans Lingenfelder; ur. 1946) – niemiecki gitarzysta, Świadek Jehowy.

Uwagi

  1. Oprócz Niemiec, Austrii, Lichtensteinu, Luksemburgu, Szwajcarii, zbory i grupy niemieckojęzyczne działają w Argentynie, Belgii, Brazylii, Chile, Grecji, Hiszpanii, Kostaryce, Meksyku, Paragwaju, Portugalii i w Wenezueli.
  2. Pozostałe kraje należące do grona „stutysięczników” to: Angola, Argentyna, Brazylia, Demokratyczna Republika Konga, Filipiny, Francja, Ghana, Hiszpania, Japonia, Kanada, Kolumbia, Korea Południowa, Meksyk, Nigeria, Peru, Polska, Południowa Afryka, Rosja, Stany Zjednoczone, Ukraina, Wenezuela, Wielka Brytania, Włochy i Zambia.
  3. Sędzia Alfred Trapp, wydający wyroki skazujące na Świadków Jehowy był jedynym lub jednym z nielicznych, spośród kilkusetosobowej grupy NRD-owskiej nomenklatury sądzonej po 1990 roku, którzy wyrazili skruchę. [„Tygodnik Powszechny”, Nr 25/2015, Dodatek specjalny: Sprawiedliwość w państwach prawa, s. 14]
  4. Anna Maria i Oskar Denzowie zostali uwięzieni na dwa lata w 1938 roku. Gdy kara dobiegła końca, oświadczono im, że zostaną wypuszczeni na wolność jedynie pod warunkiem wyrzeczenia się wiary. Ponieważ nie ulegli, Anna trafiła do KL Ravensbrück, a Oskar do KL Dachau. Ponieważ Anna wraz z innymi Świadkami odmówiła wykonywania pracy na rzecz wojska, przez trzy dni i noce była zmuszona do stania na mrozie, a potem zamknięta przez 40 dni w ciemnej celi, otrzymując w tym czasie racje głodowe. Na koniec wymierzono im chłostę, a trzy tygodnie po tym bestialskim pobiciu zmarła 31 stycznia 1942 roku. Oskar Denz z Dachau został przewieziony do KL Mauthausen w Austrii, gdzie znajdował się obóz służący do systematycznej eksterminacji więźniów, głodzonych i zmuszanych do wyniszczającej pracy. Zmarł sześć miesięcy po swojej żonie, a przyczyną jego śmierci były przeprowadzane na nim eksperymenty medyczne. Córka Anny i Oskara Denzów, Anna Denz (po mężu Turpin), którą w 1938 roku potajemnie przetransportowano do Szwajcarii, w 1948 roku ukończyła jedenastą klasę Szkoły Gilead.
  5. Hans-Gärtner, za prowadzenie działalności religijnej Świadków Jehowy, 26 lipca 1937 roku trafił do obozu koncentracyjnego KL Dachau. Pod koniec września 1939 roku został przeniesiony do KL Mauthausen, a lutym 1940 roku z powrotem do KL Dachau, gdzie zmarł 26 kwietnia 1940 roku (Źródło: Jehovas Zeugen erinnern an NS-Opfer Hans Gärtner).
  6. W 14 z 16 landów (oprócz Bremy i Nadrenii-Północnej Westfalii, w których od 15 lat toczą się sprawy o zalegalizowanie) Świadkowie Jehowy są zalegalizowani dodatkowo jako stowarzyszenie religijne prawa publicznego. Poza tym każdy zbór w Niemczech również jest zarejestrowany prawnie. (Źródło: Recht, www.jehovaszeugen.de; Pressemeldungen Deutschland, www.jehovaszeugen.de)
  7. Zebrania zborowe odbywają się w blisko 50 językach: albańskim, amharskim, angielskim, arabskim, bengalskim, bułgarskim, chińskim, chorwackim, francuskim, greckim, gruzińskim, hindi, hiszpańskim, ibo, indonezyjskim, japońskim, khmerskim, koreańskim, kurdyjskim (kurmandżi), lingala, niemieckim, niemieckim migowym, ormiańskim, pendżabskim, perskim, polskim, portugalskim, romani (Niemcy), romani (Polska), rosyjskim, rosyjskim migowym, rumuńskim, tagalskim, tajskim, tamilskim, tigrinia, tureckim, twi, ukraińskim, węgierskim, wietnamskim i włoskim
  8. Zbory i grupy polskojęzyczne: Aschaffenburg, Augsburg, Bendorf, Berlin (6), Besigheim, Blomberg, Bochum, Bonn, Brema, Bremerhaven, Brunszwig, Castrop-Rauxel, Darmstadt, Detmold, Dortmund (2), Duisburg, Düren, Düsseldorf, Eschwege, Essen, Frankfurt n. Menem, Frankfurt n. Odrą, Friedberg, Friedrichshafen, Fryburg, Geestland, Gelsenkirchen, Gütersloh, Hanower, Hagen, Heide, Herford, Hamburg (4), Homburg, Höchst im Odenwald, Hösbach, Iserlohn, Karlsruhe, Kassel (2), Kilonia, Kolonia, Krefeld, Kreuztal, Langenselbold, Limburg, Lippstadt, Lubeka, Mainz, Monachium (2), Mönchengladbach, Münster, Neu-Isenburg, Niebüll, Norymberga, Osnabrück, Papenburg, Pasawa, Pfullendorf, Ratyzbona, Regensburg, Remscheid, Saarbrücken, Schlangen, Schorndorf, Schweinfurt, Siegen, Speyer, Stuttgart, Traunreut, Uelzen, Ulm, Wiesbaden, Wadern, Waldbröl, Werdohl, Wetzlar, Wuppertal.

Przypisy

  1. Rocznik Świadków Jehowy 2016. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2016, s. 178–187.
  2. Watchtower: Coraz więcej krajów w „klubie stutysięczników”. jw.org, 2015. [dostęp 2015-09-06].
  3. a b Watchtower: Central Europe Branch Report (ang.). tv.jw.org. [dostęp 2015-05-11].
  4. Watchtower: Biuro Oddziału w Niemczech. jw.org. [dostęp 2013-12-12].
  5. a b c Watchtower: Dni otwarte na „skale”. jw.org, 2015-02-24. [dostęp 2015-02-16].
  6. Watchtower: Tour of the Central Europe Branch (ang.). tv.jw.org. [dostęp 2015-06-11].
  7. Jehovas Zeugen in Deutschland: Unsere Kongresssäle in Deutschland (niem.). jehovaszeugen.de. [dostęp 2015-05-19].
  8. a b c d e Pierwsze utworzono sto lat temu. „Przebudźcie się!”. LXXXI, s. 17–19, 22 grudnia 2000. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1169. 
  9. „Strażnica”: 1909/04, s. 58 (niem.), 07/1909, s. 115–117 (niem.)
  10. „Strażnica”: 03/1911, s. 34; 04/1911, s. 50; 09/1911, s. 130; 10/1911, s. 146; 11/1911, s. 170, 171 (niem.)
  11. a b c d Wolfram Slupina: Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939–1945 oraz 1950–1989. W: Hans Hesse: „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 280, 281. ISBN 978-83-61387-21-3.
  12. „Strażnica”: 08/1912, s. 114; 10/1912, s. 159, 160 (niem.)
  13. Rocznik Świadków Jehowy 1974. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1974, s. 71, 72.
  14. „Strażnica”: czerwiec 1915, s. 82; grudzień 1915, s. 178; marzec 1916, s. 48 (niem.)
  15. Hauptversammlung. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 34, 1 marca 1920 (niem.). 
  16. „Strażnica” 1 sierpnia 1922, s. 114 (niem.)
  17. Hauptversammlung. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 290, 1 października 1928 (niem.). 
  18. Watchtower. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 290, 1 października 1928 (niem.). 
  19. Jehovah's Witnesses: Victims of the Nazi Era, strona 3. dokumentu PDF
  20. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy15 grudnia 2013, s. 3–5, Jehowa osłaniał ich w cieniu gór
  21. Wochenendversammlungen. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 65, 1 marca 1932 (niem.). 
  22. Wochenendversammlungen. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 82, 15 marca 1932 (niem.). 
  23. Wolfram Slupina: Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939-1945 oraz 1950-1989. W: Hans Hesse: „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 282, 283. ISBN 978-83-61387-21-3.
  24. Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”., Prószyński i S-ka, Warszawa, 2005, s. 129–132.
  25. Autobiografia Rudolfa Hössa, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa, 1990, s. 87
  26. Watchtower. Dzięki pomocy Jehowy przetrwaliśmy totalitarne reżimy. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 8–12, 1 września 2007. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  27. Aleksandra Matelska „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, s. 76, 101–105, 131–147, 158–161, 179, 196–198, 265–272, Wydawnictwo A Propos, wyd. II, Wrocław 2010, ISBN 978-83-61387-19-0
  28. a b c d e f g Wachtturm Bibel- und Traktat-Gesellschaft der Zeugen Jehovas, e. V., Selters/Taunus: Purple Triangles “Forgotten Victims“ of the Nazi Regime A Remarkable Story of Resistance Guide to the History Exhibition. 1999, 2003.
  29. Wachtturm Bibel- und Traktat-Gesellschaft der Zeugen Jehovas, e. V., Selters/Taunus: Purple Triangles “Forgotten Victims“ of the Nazi Regime A Remarkable Story of Resistance Guide to the History Exhibition. 1999, 2003, s. 22–25, 28. (ang.)
  30. Teresa Wontor-Cichy, Więzieni za wiarę, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Oświęcim 2003, s. 10).
  31. Detlef Garbe. Der lila Winkel. „Dachauer Hefte. Studien und Dokumente zur Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager”. X zesz. X, s. 7, 8, listopad 1994. 
  32. Fioletowy trójkąt śmierci. „Tygodnik Przegląd”, 8 listopada 2004. 
  33. www.AUSCHWITZ.org
  34. Byli więźniowie Auschwitz obchodzą 70 rocznicę wyzwolenia. Świadkowie Jehowy wśród wspominanych ofiar. jw.org, 2015-01-21. [dostęp 2015-01-26].
  35. Betrayal — German Churches and the Holocaust
  36. Wolfram Slupina: Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939–1945 oraz 1950–1989. W: Hans Hesse: „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 285. ISBN 978-83-61387-21-3.
  37. Johannes Wrobel Kurzchronik zur Verfolgung der Zeugen Jehovas (Bibelforscher) im NS-Regime, w książce: Gerhard Besier, Clemens Vollnhals. Repression und Selbstbehauptung: Die Zeugen Jehovas unter der NS- und der SED-Diktatur, Berlin 2003, s. 379
  38. GERMANS EXECUTE OBJECTOR TO WAR – First Conscientious Resister Was Member of Jehovah's Witnesses' Sect SABOTEUR ALSO IS KILLED French Jail and Fine a Man and a Woman Critical of Nation's Role in War. „The New York Times”, s. 39, 17.09.1939 (ang.). 
  39. Erster Wehrdienstverweigerer 1939 erschossen: August Dickmann (niem.). Übrigens – Radio Miejskie Göttingen, 12 stycznia 2011.
  40. Der Geburtstag von August Dickmann, des ersten Kriegsdienstverweigerers im Zweiten Weltkrieg (niem.). 07.01.2010.
  41. Serie: 75 Jahre Zweiter Weltkrieg. Bis heute kaum bekannt: So starb der erste NS-Kriegsverweigerer (niem.). focus.de, 31 sierpnia 2014.
  42. Yearbook of Jehovah's Witnesses s. 138 (ang.)
  43. Nie bójcie się... Stefania Krug, Fritz Poppenberg; Drei Linden Film Gbr., 1997
  44. Jehovah's Witnesses: Victims of the Nazi Era, wstęp.
  45. Jehovah's Witnesses in National Socialist concentration camps, 1933 – 45 Johannes S. Wrobel Religion, State and Society, 1465-3974, Volume 34, Issue 2, 2006, s. 89–125
  46. a b Watchtower: Zmarł 102-letni Richard Rudolph — były więzień obozu koncentracyjnego (pol.). jw.org. [dostęp 2014-04-07].
  47. Henrik Eberle Briefe an Hitler za „Strażnicą” z 1 października 2011 s. 14
  48. Stolpersteine für Frankfurt (Oder) und Slubice, Hermann Boian
  49. Stolpersteine Heidelberg, Gustav Bopp
  50. a b c Brühl – Stolpersteine für Zuegen Jehovas am 21. Mai; mrn-news
  51. Initiavie Heidelberger Stolpersteine; Stolpersteine Heidelberg
  52. Koordinierungsstelle Stolpersteine Berlin, Konrad Brzezek
  53. Stolpersteine in Hamburg, Maria A. Chrupalla
  54. Stolpersteine in Hamburg, Paul Chrupalla
  55. Stolpersteine Karlsruhe, Julius Engelhard
  56. a b c d e f Stolpersteine erinnern an Zeugen Jehovas, Frankfurter Rundschau
  57. Erinnerung an eine standhafte Frau
  58. a b stolpesteine-frankfurt.de
  59. Stolpersteine in Berlin, Anita Frank
  60. Stolpersteine in Hamburg
  61. Stolpersteine in Hamburg
  62. a b Gruibingen will für Adolf Zanker einen Stolperstein setzen; SWP
  63. Biografische Informationen Paulina Hofmaier geb. Feuerstein
  64. Biografische Informationen Wilhelm Kleissle
  65. Gegen das Vergessen – Abendspaziergang zu den Stolpersteinen, AK-Kurier
  66. Biografie Paul Kuchenbäcker, stolpersteine-berlin.de
  67. Biografie Otto Laabs, stolpersteine-berlin.de
  68. a b Den Hitlergruß verweigerte er - Stolperstein für Kasseler Zeugen Jehovas Heinrich Landschneider; HNA
  69. Otto Martens
  70. Berta Maurer
  71. Biografische Informationen Anna Luise Meissner
  72. Stolpersteine in Mönchengladbach
  73. Stolperstein Hattingen, Otto Pawelzik
  74. Stolperstein Gelsenkirchen, Friederich Poburski
  75. Biografische Informationen Anna Schaumann
  76. Erster Stein für Zeugin Jehovas, Frankfurter Rundschau
  77. Stolpersteine Konstanz, Eugen Schwab
  78. Mussen Koeln, Walter H.E. Schwendt
  79. a b Stolpersteine für Zeugen Jehovas, stadt-koeln.de
  80. Alfred Willi Tilke, Stolpersteine in Halle
  81. Stolperstein Hans Christian Carl Wulff
  82. Królestwo Boże panuje!. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2014, s. 193, 211.
  83. Watchtower: Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. 1993, s. 268. ISBN 83-903551-0-8.
  84. Depesza DPA 20.09.1950
  85. Depesza AP 26.11.1950
  86. Depesza UP 30.11.1950
  87. „Daily News” 8.11.1950
  88. Reuters 7.12.1950
  89. 1991 Britannica Book of the Year
  90. Okolicznościowy stempel z pocztowy z okazji kongresu
  91. The New World Society in Action (ang.). tv.jw.org. [dostęp 2015-09-03].
  92. Süddeutsche Zeitung” z 28 lipca 1973
  93. Emmy-Zehden-Weg (niem.). berlin.kauperts.de. [dostęp 2014-09-16].
  94. Gedenkveranstaltung für Emmy und Richard Zehden sowie Horst Schmidt (niem.). berlin.de. [dostęp 2014-09-16].
  95. Straßeninformationen zu dem Emmy-Zehden-Weg in 32312 Lübbecke, Westfalen (niem.). strassenweb.de. [dostęp 2014-09-16].
  96. Watchtower. Oddał życie za wierność pewnej zasadzie. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 32, 1 maja 2000. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  97. Als erster Kriegsdienstverweigerer wurde August Dickmann vor 75 Jahren von den Nazis hingerichtet (niem.). focus.de, 15 września 2014.
  98. Die Zeit”, s. 24, 10 października 1997. 
  99. „Hannoversche Allgemeine Zeitung”, 20 kwietnia 1998. 
  100. Ufałam, że Jehowa zatroszczy się o mnie. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXV, s. 24–29, 1 grudnia 2004. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1150. 
  101. Jehovas Zeugen in Deutschland: Jehovas Zeugen in Deutschland (niem.). jehovaszeugen.de. [dostęp 2015-05-19].
  102. Pressemitteilung Erwin Wehmeyer (niem.). www.berthold-mehm-stiftung.de. [dostęp 18 września 2014].
  103. Pressemitteilung Erwin Wehmeyer (niem.). www.berthold-mehm-stiftung.de. [dostęp 18 września 2014].
  104. Stolpersteine Konstanz; Wilhelm Kleissle, 1889-1940 (niem.). stolpersteine-konstanz.de. [dostęp 17 września 2014].
  105. Stolpersteine zum hören; Wilhelm Kleissle (niem.). swr.de. [dostęp 17 września 2014].
  106. Stolpersteine Konstanz; Berta Maurer, geb. Männer, 1895-1985 (niem.). stolpersteine-konstanz.de. [dostęp 17 września 2014].
  107. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy1 lutego 2012, s. 31
  108. Jehovas Zeugen in Deutschland: Pressmittulung Jehovas Zeugen, nr 17/12 (niem.). jehovaszeugen.de, 2012-04-24. [dostęp 2015-11-19].
  109. Watchtower: Niemka będąca Świadkiem Jehowy otrzymuje order za zasługi. jw.org, 2013-05-01. [dostęp 2014-03-18].
  110. Watchtower: Odsłonięcie w Niemczech pomnika upamiętniającego Świadka Jehowy ocalałego z Holocaustu. jw.org, 2013-10-09. [dostęp 2014-03-18].
  111. Watchtower: Świadkowie Jehowy organizują akcję pomocy na Bałkanach. jw.org. [dostęp 2014-07-25].
  112. NS-Opfer aus Dinslaken (niem.). stolpersteine-dinslaken.de. [dostęp 16 września 2014].
  113. Namen und Orte (niem.). derwesten.de. [dostęp 19 kwietnia 2014].
  114. Rozpoczyna się seria międzynarodowych kongresów Świadków Jehowy, http://www.jw.org
  115. Uroczystość upamiętniająca Świadka Jehowy zamordowanego przez nazistów w Sachsenhausen. jw.org, 2014-09-12. [dostęp 2014-09-23].
  116. Gedenkveranstaltung: 75. Jahrestag der Erschießung von August Dickmann (niem.). oranienburg.de. [dostęp 2014-09-15].
  117. Gedenken an Erschießung von erstem NS-Kriegsdienstverweigerer (niem.). berlin.de. [dostęp 2014-09-16].
  118. Watchtower: Ojciec i syn odznaczeni za niesienie ratunku ofiarom wypadku. jw.org, 2015-07-16. [dostęp 2015-07-27].
  119. Jehovas Zeugen in Deutschland: Vertreter der Weltzentrale (niem.). jehovaszeugen.de. [dostęp 2015-11-19].
  120. Jehovas Zeugen in Deutschland: Verkündigerzahlen in Deutschland (niem.). jehovaszeugen.de. [dostęp 2015-05-19].
  121. Jehovas Zeugen in Deutschland: Monatliche Radiosendungen von Jehovas Zeugen (niem.). jwconf.org. [dostęp 2016-01-16].
  122. Rocznik Świadków Jehowy 2001. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2001, s. 58, 59.
  123. Watchtower: Kierowcy ciężarówek znajdują drogę do życia. tv.jw.org. [dostęp 2016-09-05].
  124. Rocznik Świadków Jehowy 2007. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2007, s. 56, 57.
  125. Watchtower: Znajdź miejsce zebrań Świadków Jehowy. jw.org. [dostęp 2016-01-13].
  126. Nasza Służba Królestwapaździernik 2014, s. 4
  127. Nasza Służba Królestwamarzec 2015, s. 8
  128. Watchtower: Znajdź miejsce zebrań [romani (Polska)]. jw.org. [dostęp 2016-09-12].
  129. Jehovas Zeugen in Deutschland: Verkündigerzahlen in Deutschland (niem.). jehovaszeugen.de, 2014. [dostęp 2015-11-20].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]