Świadkowie Jehowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Świadkowie Jehowy
Klasyfikacja systematyczna wyznania
Chrześcijaństwo
 └ Restoracjonizm
   └ Ruch badacki
Ustrój kościelny teokratyczny
Siedziba Brooklyn, Nowy Jork
Zwierzchnik Ciało Kierownicze
Zasięg geograficzny ogólnoświatowy
Strona internetowa
Świadkowie Jehowy
 PortalKategoria
Świadkowie Jehowy są znani z głoszenia nauk biblijnych od domu do domu (na zdjęciu w Portugalii)

Świadkowie Jehowy, pełna nazwa Chrześcijański Zbór Świadków Jehowyrestoracjonistyczny[1] związek wyznaniowy, głoszący, że jedynym Bogiem jest Jehowa (Jahwe), oraz o zbliżającym się objęciu władzy nad światem przez Królestwo Boże. Świadkowie Jehowy są zaliczani do tzw. nurtu badackiego, należącego do wyznań millenarystycznych. Ruch został zapoczątkowany przez Charlesa T. Russella w 1870 roku w Pensylwanii (USA). W 2015 roku związek wyznaniowy liczył ponad 8,2 milionów głosicieli na całym świecie (w Polsce 122 tys.)[2].

Świadkowie Jehowy są znani z działalności ewangelizacyjnej i nieodpłatnego rozpowszechniania swoich publikacji (w tym czasopism: „Strażnica” oraz „Przebudźcie się!”).

Historia[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Świadkowie Jehowy według państw.

Początki (1870–1916)[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Badacze Pisma Świętego, w sekcji Historia Badaczy Pisma Świętego.

Świadkowie Jehowy rozpoczęli współczesną działalność w roku 1870, kiedy to Charles Taze Russell wraz z małą grupą przyjaciół utworzył niewielką grupę studiującą Biblię w Allegheny (obecnie część miasta Pittsburgh), w Pensylwanii w Stanach Zjednoczonych. Aby publikować wyniki swoich dociekań na temat tego, co grupa ta uznała za biblijną prawdę, często sprzeczną z doktrynami wyznawanymi przez inne wyznania, w 1879 roku Russell zaczął wydawać czasopismo „Strażnica”. Z czasem czasopismo to stało się najbardziej rozpowszechnionym czasopismem religijnym na świecie[3][4]. Ponadto dla podkreślenia, że nie chodzi o głoszenie jakichś nowych poglądów ani tworzenie nowej religii, tylko przywrócenie niezmienionych nauk Jezusa Chrystusa i jego apostołów, wydawano serię publikacji pt. Traktaty Staroteologiczne[4]. Ludzie, którzy poznawali – w znacznej mierze dzięki rozpowszechnianym publikacjom – głoszone przez nich nauki, zaczęli zbierać się w grupy w celu wspólnego studiowania Biblii[4]. Grupy te utworzyły pierwsze zbory zwane początkowo klasami czy zastępami, a z czasem stały się znane jako Badacze Pisma Świętego[5].

Początkowo „Strażnica” i traktaty religijne, opracowywane przez Russella i jego współpracowników, prawie w całości były drukowane przez firmy komercyjne[4]. Szukając możliwości wydawania ich w większym nakładzie, Russell założył Towarzystwo Traktatowe Strażnica Syjońska[6], obecnie znane jako Pensylwańskie Towarzystwo Biblijne i Traktatowe – Strażnica (zarejestrowane w 1884[7] roku)[8][b].

Około roku 1900 publikacje Russella rozpowszechniało kilkuset ochotników, zwanych kolporterami. Rozpoczęto także wysyłanie misjonarzy za granicę i tworzenie pierwszych oddziałów Towarzystwa Strażnica poza USA – w 1900 roku w Anglii, w 1902 roku w Niemczech, a do roku 1904 w Australii i Szwajcarii. W 1909 roku główną siedzibę Towarzystwa Strażnica przeniesiono do nowojorskiego Brooklynu[7]. Zaangażowanie Russella w szeroko zakrojoną działalność wydawniczą spowodowało, że np. w 1912 roku był najbardziej rozpowszechnionym autorem chrześcijańskich publikacji w Stanach Zjednoczonych[9].

Od 1914 roku posługiwano się w krzewieniu nauk biblijnych nowatorską wówczas techniką: wyświetlano zestaw filmów oraz przeźroczy zsynchronizowanych z oprawą dźwiękową, zatytułowany Fotodrama stworzenia. Tylko w ciągu pierwszego roku wyświetlania, tę trwającą 8 godzin prezentację obejrzało ponad 9 milionów widzów na trzech kontynentach[10][11].

Charles Taze Russell zmarł 31 października 1916 w wieku 64 lat podczas powrotu z podróży ewangelizacyjnej[12].

Reorganizacja (1917–1942)[edytuj]

Po śmierci Charlesa Russella, 6 stycznia 1917 roku, na stanowisko prezesa Towarzystwa Strażnica został wybrany Joseph Franklin Rutherford. Usprawnił on funkcjonowanie zborów Badaczy Pisma Świętego oraz nadał rozmach działalności kaznodziejskiej. W roku 1919 zaczęto wydawać czasopismo „Złoty Wiek” (obecne „Przebudźcie się!”)[4]. Na międzynarodowym zgromadzeniu, które odbyło się Cedar Point w stanie Ohio we wrześniu 1922 roku, ogłoszono, że odtąd większy nacisk zostanie położony na głoszenie ewangelii od domu do domu. Służba tego rodzaju stała się cechą charakterystyczną Świadków Jehowy. W kolejnych latach wprowadzano dalsze istotne zmiany w niektórych naukach i metodach głoszenia, a także w sprawach organizacyjnych. Opublikowana została seria nowych książek (m.in. Wyzwolenie), które miały zastąpić Wykłady Pisma Świętego napisane przez Charlesa Russella[13][14].

W latach 20. i 30. XX wieku szeroko wykorzystywano transmisje radiowe w celu szerzenia nauk biblijnych. Korzystano z usług stacji komercyjnych, ale też utworzono sieć własnych stacji radiowych, nadających audycje o tematyce religijnej. W roku 1926 Towarzystwo Strażnica posiadało sześć własnych rozgłośni radiowych, z których główną i najdłużej działającą było radio WBBR[15][16][17].

26 lipca 1931 roku na międzynarodowym kongresie w Columbus w stanie Ohio przyjęto rezolucję nadająca nową nazwę – Świadkowie Jehowy, opartą na Księdze Izajasza 43:10–12. Nazwa ta odróżniała tę społeczność religijną od innych grup badaczy Pisma Świętego i od pozostałej części chrześcijaństwa[18]. W rezolucji oświadczono między innymi: „Jesteśmy sługami Jehowy Boga upoważnionymi do wykonania w Jego imieniu pewnego dzieła, mianowicie dawania – zgodnie z Jego przykazaniem – świadectwa o Jezusie Chrystusie i powiadamiania ludzi, iż Jehowa jest prawdziwym i wszechmocnym Bogiem. Z radością więc obieramy i przyjmujemy imię, które Pan Bóg wypowiedział swymi ustami, i pragniemy, by nas znano pod tym imieniem i nazywano nim, a mianowicie: Świadkowie Jehowy”[19].

W 1932 roku zaprzestano corocznego wybierania starszych w zborach głosując przez podniesienie ręki. Od tej pory wybierano komitet służby, a Towarzystwo Strażnica mianowało jednego z jego członków na kierownika służby. W roku 1938 zrezygnowano z demokratycznych wyborów, a wszyscy starsi byli mianowani[20].

W roku 1932 zrozumiano, że członkowie „małej trzódki” 144 000 braci Chrystusa nie będą jedynymi ludźmi, którzy przeżyją Armagedon. Rutherford wyjaśnił, że oprócz 144 000 „pomazańców”, którzy mają uzyskać nagrodę nieśmiertelnego życia w niebie, by razem z Chrystusem panować stamtąd nad całą Ziemią, zbawienie uzyska również inna grupa ludzi, określona w Biblii jako „wielki tłum” („wielka rzesza” Obj 7:9 NW), która ma żyć w przywróconym raju na ziemi; zwłaszcza od roku 1935 kolejne osoby przyłączające się do społeczności Świadków Jehowy zaczęto zwykle postrzegać jako członków „wielkiej rzeszy”.

Gdy w styczniu 1942 roku zmarł J. F. Rutherford, na całym świecie działalność kaznodziejską prowadziło 113 624 głosicieli Świadków Jehowy, należących do 5323 zborów.

W okresie nazizmu (od 1933) wielu Świadków Jehowy (głównie z Niemiec), zostało uwięzionych za praktykowanie swojej wiary w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, gdzie (od 1935) byli oznaczani fioletowym trójkątem

Prześladowania w okresie II wojny światowej[edytuj]

Jeszcze przed dojściem Hitlera do władzy, począwszy od 1929 roku zdarzało się, że nazistowskie bojówki SA napadały na niemieckich Świadków Jehowy, dopuszczając się pobić oraz przerywając zebrania religijne[21]. Świadkowie Jehowy w III Rzeszy i na terenach przez nią okupowanych[22] byli masowo represjonowani z powodu odmowy służby i składania przysięgi wojskowej, odmowy używania „niemieckiego pozdrowienia” Heil Hitler oraz każdej pracy dla wojska od np. czyszczenia mundurów czy zawijania pakietów opatrunkowych pierwszej pomocy[23] po pracę w przemyśle zbrojeniowym, niestosowanie „państwowego” antysemityzmu (Świadkowie Jehowy m.in. nie przestrzegali bojkotu żydowskich sklepów, a w swoich publikacjach propagowali – zgodnie z Biblią – równość wszystkich narodów i ras). Oficjalnie oskarżano ich o postawę egocentryczną i obojętność względem wszystkich spraw dotyczących Narodu i Państwa, wykorzystywanie i ogłupianie narodu czy generalne odrzucanie narodowo-socjalistycznej teorii rasowej.

Z tych powodów już od wiosny 1933 spotykały ich liczne represje, a od lipca 1933 roku byli umieszczani w obozach koncentracyjnych, gdzie od stycznia 1935 roku jako jedyna grupa religijna otrzymali oddzielne oznakowanie – fioletowy trójkąt[24][25]. Udawało im się informować swych współwyznawców, pozostających na wolności o panujących w obozach warunkach, dzięki czemu jeszcze kilka lat przed wojną ujawnili istnienie i prawdziwy charakter hitlerowskich obozów koncentracyjnych (m.in. w języku niemieckim, francuskim i polskim wydano książkę „Krucjata przeciwko chrześcijaństwu”). W późniejszych latach ujawniano także zbrodnie dokonywane na Żydach i innych więźniach. Lata 1936 i 1937 były okresem masowych aresztowań dokonywanych przez gestapo. Tysiące głosicieli zamknięto w więzieniach i obozach koncentracyjnych gdzie często poddawano ich sadystycznemu traktowaniu.

W tym czasie już ponad 6000 członków wspólnoty religijnej Świadków Jehowy z Niemiec było przetrzymywanych w więzieniach lub obozach koncentracyjnych[26]. Na początku września 1939 roku, w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen, August Dickmann został pierwszym oficjalnie rozstrzelanym członkiem tej wspólnoty. Na krótko przed II wojną światową lub w trakcie jej trwania w wielu krajach europejskich działalność Świadków Jehowy została zakazana, a wielu z nich osadzano w obozach koncentracyjnych. Świadkowie Jehowy byli jedyną z kilku kategorii więźniów narodowości niemieckiej, którzy mogli w każdej chwili wyjść na wolność po podpisaniu deklaracji apostazji (zdarzały się też pojedyncze przypadki odmowy służby wojskowej wśród członków innych wyznań religijnych)[21]. Mimo silnej presji, ponad 95% osadzonych nie zrobiło tego, uważając prześladowania za próbę wiary. W obozach znęcano się nad nimi, poniżano, bito, kuszono i zabijano, ale jednocześnie wyznaczano do pracy w charakterze służby domowej u esesmanów, członków załóg obozów. Wiedziano bowiem, że ze strony Świadków Jehowy nic im nie grozi, a więźniowie ci nie uciekną. Siła wiary Badaczy Pisma Świętego robiła na nazistach duże wrażenie, a Heinrich Himmler i Theodor Eicke przy wielu okazjach stawiali za wzór „fanatyczną postawę” Badaczy Pisma Świętego[27].

W okresie III Rzeszy około 11 300 niemieckich członków tej wspólnoty zostało uwięzionych, a około 1500 zmarło lub zostało zabitych[28]. Wykonano też na nich 270 „oficjalnych” wyroków śmierci. Świadkowie Jehowy z Polski, Czech, Austrii, ZSRR (głównie z Zachodniej Ukrainy), Jugosławii (głównie ze Słowenii), Węgier, Holandii czy Luksemburga byli więzieni w większości obozów koncentracyjnych na terenie Europy. Po zakończeniu wojny ocaleli z obozów Świadkowie Jehowy byli ważnym źródłem informacji na temat masowych zbrodni na Żydach w obozach zagłady. Wcześniej, do Hitlera trafiło łącznie około 20 tysięcy listów i telegramów protestacyjnych od Świadków Jehowy z około 50 krajów świata. Doktor historii Henrik Eberle podsumowuje: „Na tle milionów ofiar nazistowskiego reżimu liczba ta [ofiar spośród Świadków Jehowy] wydaje się znikoma. Mimo to stanowi świadectwo zbiorowej i bezkompromisowej niezłomności, która zasługuje na szacunek[29]. Prof. Christine King, napisała: „Im bardziej byli uciskani, tym mocniej zwierali szeregi, a ich opór nabierał twardości diamentu”[30].

Dalszy rozwój (po 1942)[edytuj]

Po śmierci Josepha F. Rutherforda, w 1942 roku, trzecim prezesem Towarzystwa Strażnica został Nathan H. Knorr. W 1943 roku wprowadzono nowe programy szkoleniowe dla głosicieli (teokratyczna szkoła służby kaznodziejskiej) oraz dla misjonarzy (Biblijna Szkoła Strażnicy – Gilead). W pierwszych latach swojego usługiwania założył Biura Oddziałów w wielu krajach świata, tworząc światową strukturę Świadków Jehowy. Od 1950 do 1960 roku w sześciu tomach wydano tłumaczenie Biblii dokonane przez Komitet Przekładu Biblii Świadków Jehowy, znane jako Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata. W roku 1959 wprowadzono szkolenie dla starszych zboru, zwane Kursem Służby Królestwa.

Do roku 1971 nadzór nad ogólnoświatową działalnością sprawował zarząd Pensylwańskiego Towarzystwa Biblijnego i Traktatowego – Strażnica. W tym roku grono to oficjalnie nazwano Ciałem Kierowniczym równocześnie zwiększając ilość członków tego gremium z 7 do 11 oraz wyraźnie odróżniono od zarządu korporacji prawnej, którą posługują się Świadkowie Jehowy. Liczba członków tego ciała nie jest stała. Żaden z jego członków nie posiada większych uprawnień od innych, a przewodnictwo na spotkaniach Ciała Kierowniczego zmienia się co roku według porządku alfabetycznego[31].

W 1972 roku w miejsce jednoosobowego nadzoru nad poszczególnymi zborami wprowadzono nadzór przez zamianowane grono starszych. W roku 1976 przeprowadzono reorganizację Ciała Kierowniczego – utworzono w nim kilka komitetów odpowiedzialnych za poszczególne dziedziny działalności społeczności Świadków Jehowy[32]. W grudniu 1977 roku zapoczątkowano szkolenie przeznaczone dla pionierów, zwane Kursem Służby Pionierskiej[33]. Po śmierci w 1977 roku Nathana H. Knorra kolejnymi prezesami byli: Frederick W. Franz (1977–1992), Milton G. Henschel (1992–2000), Don A. Adams (2000–2016) i od roku 2016 Robert Ciranko.

W 1986 roku utworzono Regionalne Komitety Budowlane, odpowiedzialne za budowy i remonty Sal Królestwa[34]. Później, od roku 1999 wprowadzono wzmożony program budowy Sal Królestwa w biedniejszych krajach; w ciągu pierwszych 5 lat jego działania w 116 krajach wybudowano ponad 9000 Sal Królestwa[35] (do 2012 roku – 25 402 Sale[36], a do roku 2015 przeszło 30 000[37]).

W roku 2009 zmniejszono liczbę cotygodniowych spotkań członków zboru na zebraniach chrześcijańskich z trzech do dwóch (zborowe studium Biblii dołączono do teokratycznej szkoły służby kaznodziejskiej i zebrania służby). Położono nacisk na wykorzystanie wolnego wieczoru na studiowanie Pisma Świętego w gronie rodziny lub osobiście[38].

W roku 2009 Towarzystwo Strażnica miało Biura Oddziału w 118 krajach[39]. W 2012 roku zmniejszono liczbę oddziałów na świecie, poprzez połączenie niektórych z nich[40]. W roku 2015 funkcjonowało 89 samodzielnych biur, a w innych krajach działały Biura Krajowe[41].

W lipcu 2013 roku w Warwick, w amerykańskim stanie Nowy Jork, rozpoczęto budowę obiektów nowego Biura Głównego Świadków Jehowy (do końca sierpnia 2016 roku Biuro Główne mieści się w Brooklynie, dzielnicy Nowego Jorku)[42][43].

W roku 2016 teokratyczną szkołę służby kaznodziejskiej, zebranie służby i zborowe studium Biblii zastąpiono jednym zebraniem o nazwie chrześcijańskie życie i służba. Składa się ono z trzech części odpowiadających poprzednim zebraniom[44].

Świadkowie Jehowy przedstawiają swoje orędzie również poprzez Internet. Oficjalna strona: www.jw.org – zawiera informacje w przeszło 850 językach. Pod względem liczby wersji językowych, jest największym serwisem internetowym na świecie[45]. Umożliwia m.in. czytanie, słuchanie oraz pobieranie (w postaci plików) całej Biblii i różnych wydawnictw Świadków Jehowy. Zawiera też najnowsze informacje o działalności wyznania[46]. Służy również do przekazywania informacji pomiędzy zborami[c]. Serwis zawiera również telewizję internetową – JW Broadcasting[47][d] oraz Bibliotekę Internetową Strażnicy[48].

Wierzenia[edytuj]

 Osobny artykuł: Doktryna Świadków Jehowy.

Świadkowie Jehowy trzymają się Biblii jako podstawy wszystkich swoich wierzeń; za interpretację Pisma Świętego odpowiada Ciało Kierownicze. Nauczają, że zmiany w rozumieniu szczegółów dotyczących zamierzenia Bożego są wynikiem ciągłego badania i coraz lepszego zrozumienia Biblii. Wszelka interpretacja Pisma Świętego przedstawiana przez Ciało Kierownicze obowiązuje wszystkich członków wyznania. Kwestie, które ich zdaniem nie zostały uregulowane w Piśmie Świętym, są pozostawione indywidualnej decyzji (osądowi własnego sumienia).

Poniżej omówiono wybrane nauki Świadków Jehowy (w nawiasach wymieniono niektóre wersety biblijne, na które się powołują, uzasadniając swe wierzenia)[49]:

  1. Biblia: Świadkowie Jehowy są przekonani, że tylko Biblia jest natchnionym Słowem Bożym i zawiera prawdę[50]. Przyjmują tzw. kanon protestancki tzn., że odrzucają tzw. księgi deuterokanoniczne Starego Testamentu uważając je za apokryfy[51], za natchnione uznają też 27 ksiąg Nowego Testamentu (Chrześcijańskich Pism Greckich). Odrzucają wszystkie inne tradycje pozabiblijne w tym również tzw. Tradycję Apostolską (2 Tm 3:16, 17; J 17:17; Mt 15:3).
  2. Bóg: Świadkowie Jehowy wierzą w jednoosobowego Boga, Jehowę (Jahwe) i oddają cześć tylko jemu, jako jedynemu prawdziwemu Bogu[52]. Kładą duży nacisk na posługiwanie się imieniem własnym Boga Stwórcy w odpowiednich sytuacjach i z należytym szacunkiem (Pwt 6:4; Ps 83:18; Rz 10:13)[53]. Nie uznają dogmatu o Trójcy Świętej, uważając, że jest wyraźnie sprzeczny z Biblią[54][55].
  3. Jezus Chrystus: wierzą, że jest jednorodzonym Synem Boga Jehowy (imię Jezus znaczy „Jehowa jest zbawieniem”)[56][53]:
    • był pierwszym stworzeniem Boga (pierworodnym wszelkiego stworzenia); przez niego Bóg stworzył świat materialny i duchowy (Kol 1:15)
    • istniał w postaci duchowej (podobnie jak Bóg i aniołowie) zanim został człowiekiem, i do tej postaci powrócił po wstąpieniu do nieba (Mi 5:2; 1 P 3:18; 2 Kor 5:16), gdzie określany jest m.in. jako archanioł Michał (1 Tes 4:16)[57]
    • jego życie zostało przeniesione z Nieba do łona dziewicy Marii (Łk 1:35)
    • jego złożone w ofierze doskonałe życie daje wszystkim ludziom możliwość dostąpienie zbawienia – uzyskania życia wiecznego (Mt 20:28; 1 Tm 2:5, 6)
    • od jesieni roku 1914 z upoważnienia Bożego króluje w niebie (nad Ziemią zapanuje wkrótce po Armagedonie i będzie nad nią panować przez 1000 lat, po czym odda władzę swemu Ojcu, Jehowie) (Dn 4:10–16; Ap 20:6; 1 Kor 15:28)[58]
    • został zgładzony na palu męki (został przybity do prostej belki, pala „crux simplex”krzyż prosty, a nie do krzyża (Dz 5:30)[59]
  4. Duch Święty: wierzą, że jest czynną mocą Bożą, nieosobową energią, za pośrednictwem której Bóg wykonuje swoją wolę, i której może udzielać innym[54].
  5. Królestwo Boże: wierzą, że jest to realny rząd, który jest jedyną nadzieją dla ludzkości; rząd ten ma siedzibę w niebie, złożony z Jezusa (jako króla) oraz 144 000 wybranych chrześcijan (część z nich przebywa jeszcze na ziemi); Królestwo Boże wkrótce usunie z ziemi zło wraz ze wszystkimi ludzkimi rządami i religiami, i zaprowadzi nowy świat, w którym zapanuje sprawiedliwość i pokój[60]. Pozostali zbawieni mają żyć na ziemi w przywróconym raju jako poddani tego Królestwa. Chrystus będzie Królem nad ziemią przez 1000 lat, po czym odda władzę swemu Ojcu, Jehowie (Dn 2:44; 2 Tm 4:18; Ap 11:15; 1 Kor 15:28)[61].
  6. Szatan (czyli Diabeł) – jest to realna osoba, zbuntowany anioł, który zapragnął, by cześć zamiast Bogu oddawano jemu (nie jest to symbol zła lub złych skłonności). Szatan pociągnął do buntu przeciwko Jehowie Bogu wielu innych aniołów, którzy tym samym stali się demonami. Obecnie ma wielką władzę nad światem ludzkim – nad ludźmi oddalonymi od Boga, ludzkimi rządami i religią fałszywą, dlatego w Biblii nazwany jest „bogiem tego świata” (2 Kor 4:4; 1 J 5:19)[62]. W trakcie 1000-letnich rządów Chrystusa zostanie on uwięziony, a po tym okresie ma być na krótko wypuszczony, a następnie na zawsze unicestwiony wraz z wszystkimi innymi przeciwnikami Boga (Ap 20:1–3, 10, 14)[63].
  7. Ziemia: wierzą, że pierwotnym zamierzeniem Bożym wobec Ziemi było, aby była w całości zaludniona czcicielami Stwórcy i że Bóg nie zmienił swojego zamierzenia co do ludzi i Ziemi. Wierzą, że w momencie końca systemu rzeczy wojna Boża – Armagedon, zniszczy całe zło tego świata i tych z ludzi, którzy nie spełniają Jego wymagań. Zaś zbawione osoby będą cieszyć się życiem wiecznym jako doskonali ludzie, a wszyscy zmarli, zachowani w pamięci u Boga zostaną wskrzeszeni. Wierzą, że Bóg nie dopuści do zniszczenia Ziemi wskutek wojny nuklearnej, przez zanieczyszczenie środowiska ani w wyniku katastrofy kosmicznej[64]. Nie popierają poglądu, jakoby Bóg miał zniszczyć Ziemię ogniem[65].
  8. Śmierć: wierzą, że śmierć jest przeciwieństwem życia, że zmarli nie mogą nic czynić. Ludzie w momencie śmierci przestają istnieć, lecz istnieją w pamięci u Boga. Ponowne zaistnienie jest możliwe dopiero przy zmartwychwstaniu (Kazn 9:5, 6, 10; Ez 18:4)[66].
  9. Dusza: uważają, że według Biblii człowiek żyjący jest duszą; nie posiada nieśmiertelnej duszy (Rdz 2:7; Ez 18:4). Duszami są również wszelkie zwierzęta zamieszkujące ziemię i wody (Rdz 1:20). Odrzucają naukę o nieśmiertelności duszy jako – ich zdaniem – niezgodną z Biblią[67].
  10. Zbawienie: wierzą, że Jehowa Bóg, poprzez swego Syna, zapewni wszystkim prawdziwym chrześcijanom wybawienie z teraźniejszego, niegodziwego świata oraz wyzwolenie z niewoli grzechu i śmierci[68].
  11. Dni ostatnie: wierzą, że po 2520 latach od roku 607 p.n.e. (który to rok uznają za datę zburzenia Jerozolimy przez Nabuchodonozora II), czyli w 1914 nastąpiło niewidzialne wstąpienie Jezusa na tron w niebie, od którego określają czas dni ostatnich tego złego systemu rzeczy czyli obecnych złych rządów na ziemi; zakończy je Armagedon, po którym ma panować Królestwo Boże[69].
  12. Armagedon: według Świadków Jehowy jest to nadchodząca powszechna wojna wielkiego dnia Boga Wszechmocnego (Ap 16:14, 16). Określenie to odnosi się do sytuacji, gdy ziemscy władcy polityczni są zgromadzani przeciwko Jehowie Bogu i Jego Królestwu pod władzą Jezusa Chrystusa[70]. Wyrazem ich sprzeciwu ma być na końcu ogólnoświatowa akcja przeciwko Świadkom Jehowy[71].
  13. Babilon Wielki: Ogólnoświatowe imperium religii fałszywej – zaliczają do niego wszystkie pozostałe religie, włącznie z chrześcijaństwem (które ich zdaniem jako ogół jest niewierne Bogu)[72]. Ma być zniszczony przez Organizację Narodów Zjednoczonych, symboliczną szkarłatną bestię z Księgi Apokalipsy[73].
  14. 144 000: Świadkowie Jehowy wierzą, że Bóg wybrał spośród ludzi 144 000 jako tzw. małą trzódkę, klasę ludzi, którzy mają współkrólować z Jezusem Chrystusem w niebie (przez 1000 lat, po Armagedonie)[74]. Są oni powoływani od czasów Chrystusa aż do naszych czasów[75]. Liczba jeszcze żyjących przekracza 15 tysięcy osób[76]; jest to tzw. ostatek żyjących na ziemi[77].
  15. Maria, matka Jezusa: Wierzą, że kiedy został poczęty Jezus, Maria była dziewicą – aż do rozwiązania. Następnie miała przynajmniej kilkoro dzieci z Józefem (Mt 1:20–25; 13:53–56)[78]. Uważają, że należała do grona pierwszych uczniów Jezusa[79], na których został wylany duch święty w dniu Pięćdziesiątnicy 33 r. n.e. i należy do grona 144 000 wybranych do władz Królestwa Bożego[80].
Kongres pod hasłem „Czuwajcie!
(stadion w Turynie, Włochy 2009)

Praktykowanie wiary[edytuj]

Zdaniem Świadków Jehowy prawdziwa religia musi opierać się na zasadach zawartych w Piśmie Świętym. Praktykowanie religii nie jest dla nich tylko jednym z elementów życia, ale drogą życiową, tzn. zasadom wiary podporządkowane mają być wszystkie sprawy nie tylko związane z oddawaniem czci Bogu, ale też życie codzienne.

Poniżej omówiono wybrane zasady postępowania oraz praktyki religijne. (W nawiasach wymieniono niektóre wersety biblijne, na które powołują się uzasadniając swe wierzenia i postępowanie.)

Wyznawane zasady
  1. Miłość do Boga. Uważają ją za najważniejszą zasadę. Wynika z niej konieczność całkowitego, bezwzględnego oddania się Bogu, które ma wynikać z dobrej woli i szczerego przywiązania, na podstawie zdobytej wiedzy biblijnej (Mt 22:36–38; J 17:3)[81].
  2. Miłość do bliźnich. Uważają, że miłość do bliźnich powinna być podstawą wszelkich ich relacji z innymi ludźmi (Mt 22:39, 40)[81].
  3. Czystość. Dotyczy ona czystości fizycznej, umysłowej, moralnej i duchowej (rozumianej jako niedopuszczenie do łączenia nauk biblijnych z innymi, sprzecznymi z Biblią poglądami i praktykami). Muszą wystrzegać się m.in. cudzołóstwa, rozpusty, pijaństwa, palenia i zażywania tytoniu, zażywania narkotyków oraz jakichkolwiek form okultyzmu (m.in. wróżbiarstwa, spirytyzmu czy magii) (1 P 1:16; Rz 12:2; 2 Kor 7:1; (Pwt 18:9–13; 1 Kor 10:21, 22; Gal 5:20, 21)[82][83][84].
  4. Uczciwość. Uważają, że w każdej dziedzinie życia należy postępować uczciwie. Chrześcijanie muszą wystrzegać się kłamstwa, oszczerstw, plotkowania, obłudy, obelg, zachłanności (m.in. hazardu) (Hbr 13:18)[85][86].
  5. Świętość życia i krwi. Życie uważają za cenny dar od Boga i dlatego należy dbać o własne i cudze życie i zdrowie, niedopuszczalne ich zdaniem jest pozbawianie życia nienarodzonego dziecka (aborcja) (Ps 36:9; Wj 21:22, 23). Za świętą uznają krew jako podtrzymującą i symbolizującą życie danej istoty, co do obchodzenia się z którą wyraźne wskazówki zawiera Pismo Święte. Uznają nakaz z Dz 15:28, 29 co do powstrzymywania się od krwi. Z tego powodu nie przyjmują transfuzji krwi[87][e].
  6. Neutralność. Zachowują neutralność w sprawach politycznych oraz nie uczestniczą w konfliktach zbrojnych ani nie zgadzają się na odbywanie służby wojskowej (J 18:36; Mt 26:52; Iz 2:2–4)[88][89][90].
  7. Podporządkowanie władzom świeckim. Uważają za chrześcijański obowiązek przestrzeganie prawa i okazywanie szacunku władzom. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy prawo jest w sprzeczności z wyraźnymi zasadami lub prawami biblijnymi; wtedy uznają za wyższą władzę Boga (Mt 22:21; Rz 13:1; Dz 5:29)[91].
Typowy chrzest nowych członków – przez całkowite zanurzenie w wodzie – na kongresie w Szczecinie (Polska) w 2008 r.
Praktyki religijne
  1. Chrzest. Przyjmują chrzest przez całkowite zanurzenie w wodzie – jako symbol oddania się Bogu osoby duchowo dojrzałej[92]. Nie praktykują chrztu niemowląt, choć może zostać ochrzczone dziecko, jednak wyłącznie na podstawie świadomej decyzji, po zrozumieniu i zaakceptowaniu głoszonych przez nich nauk. Nie posiadają tzw. formuły chrztu, czyli nie ma podczas tego aktu żadnych wygłaszanych słów (przed chrztem padają tylko dwa pytania)[93].
  2. Ewangelizacja. Prowadzą na całym świecie działalność kaznodziejską – przez niepłatnych ochotników, zwanych głosicielami. Swych nauk opartych na Biblii nauczają głównie przez głoszenie od domu do domu, a także przez głoszenie na ulicy i w innych miejscach publicznych oraz przez tzw. głoszenie nieoficjalne – krewnym i znajomym oraz innym spotykanym osobom[94]. W działalności tej szeroko wykorzystują publikacje w formie drukowanej, ale także filmy wideo, nagrania audio oraz oficjalną stronę internetową – jw.org[95][96]. Kształcą również misjonarzy w powołanej do tego celu Szkole Gilead[97].
  3. Małżeństwo. Świadkowie Jehowy uważają, że małżeństwo ma stanowić święty, trwały związek kobiety i mężczyzny – dar od Jehowy Boga[98]. Wyznawcy pragnący zawrzeć małżeństwo muszą zadbać, aby ich związek małżeński był zawarty według prawa obowiązującego w danym kraju. Ceremonii złożenia przysięgi małżeńskiej[99] przewodniczy urzędnik urzędu stanu cywilnego w Polsce; w wielu innych krajach – odpowiednik, lub w niektórych krajach upoważniony kaznodzieja. Okolicznościowe przemówienie może się odbyć w miejscowej Sali Królestwa – za zgodą miejscowych starszych zboru; na ogół zapraszana jest cała wspólnota zboru i inni goście[100]. Wygłaszane przemówienie pt. Małżeństwo godne uznania w oczach Bożych kieruje uwagę na praktyczne rady zawarte w Biblii, dotyczące życia rodzinnego[101]. W zależności od decyzji nowożeńców może się potem odbyć przyjęcie weselne, na które przybywają zaproszeni goście[101]. Niektóre zwyczaje ślubne nie są praktykowane.
    • Nie praktykuje się odnawiania przysięgi małżeńskiej[101], a obchodzenie rocznic ślubu pozostawione jest osobistej decyzji[102].
    • Duży nacisk kładzie się na to, by współmałżonkiem została osoba z grona współwyznawców, choć nie jest to warunkiem zawarcia małżeństwa[103].
    • Możliwość zawarcia ponownego związku małżeńskiego jest uzależniona od śmierci współmałżonka; dopuszczalna jest także w przypadku posiadania rozwodu, ale tylko wtedy, gdy dojdzie do niego na podstawie cudzołóstwa jednej ze stron[104].
  4. Modlitwa. Modlą się wyłącznie do Boga Jehowy, a swoje modlitwy zanoszą w imię jego syna – Jezusa, nie recytują ich z pamięci, ani nie odczytują z np. modlitewnika[105]).
    • Odrzucają kult obrazów, rzeźb i innych wizerunków (który uważają za bałwochwalstwo) oraz pośrednictwo i kult świętych[106].
      Świadkowie Jehowy studiują Biblię indywidualnie i w gronie rodzinnym (tzw. wielbienie Boga w gronie rodzinnym). Oprócz tego codziennie analizują fragment z Biblii na podstawie broszury Codzienne badanie Pism.
  5. Osobiste i rodzinne studium Biblii. Biblię studiują indywidualnie (tzw. osobiste studium Biblii) oraz w gronie rodzinnym (tzw. wielbienie Boga w gronie rodzinnym)[107].
  6. Pogrzeb. Pochówek odbywa się w sposób zgodny z miejscowym prawem i zwyczajami (niekolidującymi z wierzeniami Świadków Jehowy)[109]; może być stosowana kremacja[110]. Uroczystości pogrzebowe wyznawców nie zawierają rytuałów i obrzędów w intencji zmarłych.
    • Okolicznościowe przemówienie może odbyć się w miejscowej Sali Królestwa, w zakładzie pogrzebowym, w domu zmarłego lub przy grobie. Starszy zboru krótko przypomina historię życia zmarłego oraz jego nadzieję na zmartwychwstanie, którą żywił; przypomina, co Biblia mówi o śmierci i nadziei zmartwychwstania (J 5:28, 29; 11:25; Rz 5:12; 2P 3:13). W czasie uroczystości zwykle śpiewa się kilka stosownych pieśni, a kończy modlitwą do Boga[111].
    • Wystrzegają się zwyczajów praktykowanych z myślą o zjednaniu sobie przychylności zmarłych lub jakichkolwiek działań na ich rzecz związanych z poglądem, jakoby człowiek posiadał nieśmiertelną duszę[111][112][113].
  7. Pomoc humanitarna i społeczna. W razie klęsk żywiołowych, wojen i zamieszek organizują pomoc humanitarną głównie dla poszkodowanych współwyznawców (lokalną lub międzynarodową)[114]. Prowadzą również działalność społeczną pomagając potrzebującym[115].
  8. Szkolenia. Prowadzą szkolenia np.: Kurs Służby Pionierskiej, Kurs Służby Królestwa, Kurs dla Ewangelizatorów Królestwa[116] czy Biblijna Szkoła Strażnicy – Gilead[117]. Prowadzą również kursy czytania i pisania dla analfabetów w ponad 110 językach[118][119][120].
  9. Święta. Obchodzą tylko co roku rocznicę Wieczerzy Pańskiej – potocznie nazywaną Pamiątką śmierci Jezusa Chrystusa (w okresie zbliżonym do świąt Wielkiego Tygodnia, poprzedzającego Wielkanoc, których nie obchodzą), wiosną w dniu odpowiadającym 14 nisan według biblijnego kalendarza księżycowego[121]. Odrzucają tradycyjne wszelkie rytuały, święta, wywodzące się z kultury ludowej bądź obchodzone indywidualnie – jak urodziny czy imieniny[122], święta państwowe lub święta religijne, jeśli te naruszają przykazania lub zasady biblijne, np. związane są lub wywodzą się z niezgodnych z Biblią poglądów i praktyk religijnych, stanowią element kultu państwa lub nadmiernej czci oddawanej ludziom[123]. W związku z tym nie obchodzą żadnych innych świąt, w tym Bożego Narodzenia, powołując się na zbieżność tradycji tych świąt z religiami pogańskimi oraz uważają, że pierwsi chrześcijanie nie chcieli ustalać daty narodzin Jezusa[124][125].
  10. Wykluczenie/odłączenie. W przypadku, gdy jakiś Świadek postępuje wbrew zasadom wiary, propaguje poglądy sprzeczne z przyjętymi naukami, bądź popełni jakiś poważny grzech, a nie okaże szczerej skruchy i żalu za swoje złe postępowanie, wtedy tzw. komitet sądowniczy złożony ze starszych zboru, może go wykluczyć ze społeczności. Istnieje możliwość powrotu, jeśli zmieni swoje postępowanie (do czasu powrotu będzie traktowany jak osoba wykluczona, co oznacza unikanie z nim wszelkich kontaktów). Osoba wykluczona może przychodzić na zebrania religijne do Sali Królestwa, jednak nie może się na nich wypowiadać ani kontaktować z obecnymi[126]. Osoba, która odłącza się od ich społeczności, rezygnując z przynależności do niej i praktykowania ich religii, traktowana jest tak jak osoby wykluczone[127].
    Zebranie zborowe Świadków Jehowy w Sali Królestwa w Portugalii
    Zgromadzenie specjalne „Pozostały czas jest skrócony” w Sali Zgromadzeń w Sosnowcu (Polska)
  11. Zebrania zborowe. Uczestniczą dwa razy w tygodniu w otwartych zebraniach zboru, które odbywają się w obiektach nazywanych Salami Królestwa[128]. Składają się na nie trzy zebrania: wykłady biblijne – omawiają nauki i proroctwa biblijne, zasady i rady dotyczące życia rodzinnego, małżeńskiego, problemów młodzieży i zasad moralnych; studium Biblii za pomocą artykułu ze „Strażnicy” (studium Strażnicy) oraz Chrześcijańskie życie i służba, składające się z trzech części: Skarby ze Słowa Bożego, Ulepszajmy swą służbę oraz Chrześcijański tryb życia (z punktem: zborowe studium Biblii). Na zebraniu tym analizuje się fragment książek omawiających najczęściej księgi biblijne, przedstawiane są filmy, pokazy i instruktaże technik ewangelizacji (czyli sposoby głoszenia), wywiady i dyskusje, omawiane są artykuły z miesięcznika „Chrześcijańskie życie i służba – program zebrań”, omawiane są też praktyczne rady zastosowania Biblii w życiu codziennym oraz potrzeby zboru – różne tematy i zagadnienia o treści przydatnej dla członków zborów[129]. Wstęp na te zebrania jest wolny, nie przeprowadza się zbiórek pieniędzy[130].
  12. Zgromadzenia. Zwykle trzy razy do roku uczestniczą w masowych spotkaniach zwanych kongresami (zgromadzeniami)[131][132], organizowanych zwykle na dużych obiektach, takich jak stadiony, hale sportowe, a także coraz częściej we własnych obiektach specjalnie do tego celu zbudowanych, tzw. Salach Zgromadzeń. Podaje się na nich objaśnienia tematów biblijnych w formie wykładów, wywiadów, słuchowisk, scenek, krótkich filmów oraz przedstawień kostiumowych (z wybranej relacji biblijnej), ogłasza wydanie nowych publikacji oraz przeprowadza się chrzest nowych członków. Wstęp na te zgromadzenia również jest wolny, nie przeprowadza się zbiórek pieniędzy.

Organizacja[edytuj]

W społeczności Świadków Jehowy nie występuje podział na laików i duchownych – wszyscy współtworzą społeczność duchowych braci i sióstr[133]. W zborze przewodzą starsi zboru (nadzorcy), których wspierają słudzy pomocniczy. Zarówno starsi jak i słudzy pomocniczy są mianowani przez Ciało Kierownicze[134].

Organizacja Świadków Jehowy zarządzana jest w sposób określany przez nich jako teokratyczny. Składają się na nią lokalne społeczności chrześcijan tworzące zbory, zgrupowane po zazwyczaj około 20 w obwody[135]. Obwody podlegają pod krajowe lub międzynarodowe Biura Oddziałów. Wszystkie te struktury działają pod ogólnoświatowym nadzorem Ciała Kierowniczego. Ciało Kierownicze sprawuje nadzór we wszelkich sprawach dotyczących nauk i działalności całej organizacji (liczba jego członków nie jest stała, wynosi od kilku do kilkunastu mężczyzn)[136].

Wobec administracji państwowej Świadków Jehowy reprezentują różne rejestrowane w poszczególnych krajach instytucje prawne. Do najważniejszych należą: Pensylwańskie Biblijne i Traktatowe Towarzystwo Strażnica, do którego należą prawa autorskie publikacji Świadków Jehowy, oraz Zarejestrowane Nowojorskie Towarzystwo Biblijne i Traktatowe Strażnica zarządzające majątkiem. W Polsce Świadków Jehowy reprezentuje związek wyznaniowy: „Świadkowie Jehowy w Polsce” z siedzibą w Nadarzynie pod Warszawą.

Statystyki[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Głosiciel, w sekcji Tabela liczby głosicieli.
 Zobacz więcej w artykule Pionier (Świadkowie Jehowy), w sekcji Tabela liczby pionierów.
 Zobacz więcej w artykule Świadkowie Jehowy w Australii i Oceanii, w sekcji Statystyka.
 Zobacz więcej w artykule Świadkowie Jehowy w krajach Azji, w sekcji Statystyka.

W roku 2015 najwyższa liczba głosicieli wyniosła 8 220 105 osób należących do 118 016 zborów (w Polsce 122 021 głosicieli w 1327 zborach). Podczas jedynego w roku święta religijnego Świadków Jehowy – Wieczerzy Pańskiej (Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa) – na całym świecie w 2015 roku zebrało się 19 862 783 osoby (w Polsce 191 524)[2][137].

Zestawienie podstawowych statystyk opublikowanych przez Świadków Jehowy[f]:

  • Najwyższa liczba głosicieli w 2015: 8 220 105
  • Przeciętna liczba głosicieli w 2015: 7 987 279
  • Procent wzrostu w stosunku do 2014: 1,5%
  • Liczba nowoochrzczonych w 2015: 260 273
  • Liczba krajów i terytoriów: 240
  • Przeciętna liczba pionierów pomocniczych w 2015: 443 504
  • Przeciętna liczba pionierów pełnoczasowych w 2015: 1 135 210
  • Liczba godzin spędzonych w działalności kaznodziejskiej w 2015: 1 933 473 727
  • Przeciętna liczba studiów biblijnych w 2015: 9 708 783
  • Liczba obecnych na Wieczerzy Pańskiej (Pamiątce) w 2015: 19 862 783
  • Liczba zborów w 2015: 118 016
Statystyki

Publikacje[edytuj]

 Osobny artykuł: Publikacje Świadków Jehowy.

Świadkowie Jehowy są znani z prowadzenia działalności kaznodziejskiej. Publikacje biblijne wydają w formie drukowanej, elektronicznej, fonicznej i wizualnej w przeszło 850 językach, w tym w ponad 100 językach migowych oraz dodatkowo w przeszło 30 wydaniach brajlowskich. Publikacje te są dostępne online na oficjalnej stronie internetowej Świadków Jehowy – jw.org[138][139][140]. Do najbardziej znanych należą czasopisma: „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” wydawana w 282 językach w przeciętnym nakładzie prawie 59 milionów egzemplarzy oraz „Przebudźcie się!” – w 107 językach w przeciętnym nakładzie ponad 57,7 miliona egzemplarzy.

Towarzystwo Strażnica publikuje również Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata, przekład Pisma Świętego wydany do tej pory w nakładzie przeszło 208 milionów egzemplarzy w przeszło 130 językach[141]. Tylko w latach 1998–2008 łączny nakład wszystkich publikacji biblijnych wyniósł ponad 20,7 miliarda egzemplarzy[142], a w samym tylko roku 2015 – około 4,5 mliarda egzemplarzy[143]. Są one drukowane we własnym zakresie – głównie w 15 dużych drukarniach znajdujących się w Ameryce Północnej i Południowej, Afryce, Azji, Australii i Europie[144].

Status religii oraz legalność[edytuj]

W większości krajów świata Świadkowie Jehowy są prawnie zarejestrowani jako związek wyznaniowy lub działają legalnie na mocy przepisów ogólnych. Jednak zwłaszcza w czasie wojen działalność religijna Świadków Jehowy była w przeszłości zakazywana lub ograniczana prawnie nawet w wielu tych krajach, w których obecnie mogą ją prowadzić bez przeszkód.

Wiele międzynarodowych organizacji świeckich, także sądowniczych, uznaje Świadków Jehowy za „znaną religię”. Czasami jednak w niektórych dokumentach wymieniani byli jako sekta. Na przykład we Francji zostali ujęci w sprawozdaniu parlamentarnym na liście sekt. Choć raport ten sam w sobie nie pociągał za sobą konsekwencji prawnych, to jednak był wykorzystywany przeciwko Świadkom Jehowy[145]. 1 grudnia 2005 roku Sąd Apelacyjny w Paryżu nakazał francuskiemu ministrowi spraw wewnętrznych udostępnienie Świadkom Jehowy dokumentów policyjnych, na podstawie których wciągnięto ich w roku 1996 na listę sekt. Sąd uznał, że oceny skutków działalności Świadków Jehowy, o której wspominają te dokumenty, miały błahy charakter i nie mogą być brane pod uwagę. 30 czerwca 2011 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że rząd Francji naruszył prawa Świadków Jehowy, kiedy starał się narzucić z mocą wsteczną 60% podatek od wszystkich darowizn przekazanych przez Świadków Jehowy we Francji w latach 1993 i 1996[146][147]. 5 lipca 2012 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że rząd Francji musi zwrócić Świadkom Jehowy ponad 4,5 miliona euro – wraz z odsetkami – w celu pełnego zadośćuczynienia za naruszenie ich wolności religijnej poprzez nielegalne opodatkowanie[148][149]. 11 grudnia 2012 roku rząd Francji zwrócił Świadkom Jehowy 6 373 987,31 euro, a także pokrył koszty procesu[150][146].

Działalność wyznania została zakazana lub znacznie ograniczona w 30 krajach (kolor czerwony) lecz jest prowadzona nieoficjalnie

Na całym świecie Świadkowie Jehowy odmawiają pełnienia służby wojskowej bądź udziału w szkoleniach wojskowych. Z tego względu w czterech krajach są skazywani na karę pozbawienia wolności[g]. Jednak w większości krajów świata podyktowana sumieniem odmowa służby wojskowej jest uznawana za wystarczający powód do niepowoływania do tej służby, a odmawiający jej nie są karani. W krajach tych na mocy ustawodawstwa zazwyczaj albo obowiązuje zawodowa służba wojskowa albo wprowadzono alternatywną służbę cywilną, której podlegają Świadkowie Jehowy[151][152].

W Sądzie Najwyższym USA do końca 1998 roku toczyło się 71 spraw dotyczących działalności religijnej lub wolności wyznania Świadków Jehowy, z których około dwie trzecie zakończyło się wyrokiem korzystnym dla tego ruchu religijnego. Do roku 2015 w 50 rozpatrzonych sprawach zapadły decyzje pomyślne dla Świadków Jehowy[153].

W latach 2000–2014 Świadkowie Jehowy odnieśli 244 zwycięstwa w sądach najwyższych różnych krajów[154][155]. Ponadto do czerwca 2014 roku przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka wygrali 57 spraw, których orzeczenia są wiążące dla wszystkich krajów członkowskich Rady Europy[156]. Do 2015 roku Trybunał ten orzekł m.in. na korzyść Świadków Jehowy z Armenii[157], z Austrii[158], z Azerbejdżanu, z Francji, z Gruzji[159], z Rosji[160] oraz z Turcji[161]. Mimo tego w Rosji w dalszym ciągu toczą się procesy przeciwko temu związkowi religijnemu[162][163]. 26 czerwca 2014 roku Trybunał ten jednogłośnie orzekł, że władze rosyjskie nie mogą prawnie ograniczać swobód religijnych Świadków Jehowy[160].

W Polsce Świadkowie Jehowy zostali zarejestrowani po raz pierwszy w 1913 roku, a zbór warszawski w roku 1905. Zakaz działalności Świadków Jehowy obowiązywał od roku 1938 do końca II wojny światowej oraz od roku 1950 do 1989. Pod koniec tego okresu w celu ułatwienia importu swoich publikacji Świadkowie Jehowy w Polsce zarejestrowali w 1985 roku spółkę Strażnica – Wydawnictwo Wyznania Świadków Jehowy w Polsce[164]. 12 maja 1989 zostali oficjalnie zarejestrowani i zalegalizowani w Urzędzie do Spraw Wyznań jako związek wyznaniowy pod nazwą Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe. Zarejestrowany Związek Wyznania Świadków Jehowy w Polsce, od roku 2014 jako Świadkowie Jehowy w Polsce. 31 stycznia 1990 roku zostali wpisani do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych pod nr 34[165][166].

Całkowity zakaz działalności lub znaczne jej ograniczenie (aż po otwarte prześladowania, aresztowania, przetrzymywanie w więzieniach i obozach, liczne przypadki używania przemocy i inne szykany) ma miejsce w 30 krajach, komunistycznych: Chiny, Korea Północna, Laos, Wietnam, islamskich: Algieria, Afganistan, Arabia Saudyjska, Bahrajn, Brunei, Dżibuti, Egipt[167][168], Erytrea[169][170][171], Irak, Iran, Jemen, Jordania, Katar, Komory, Kuwejt, Libia, Malediwy, Maroko, Oman, Somalia, Syria, Tunezja, Uzbekistan[172], Zjednoczone Emiraty Arabskie, Turkmenistan[173][151], Tadżykistan[174], a także w Singapurze[175]. Ogółem w wyżej wymienionych krajach następuje w ciągu ostatnich kilku lat coroczny ok. 7–26-procentowy wzrost liczby głosicieli[176]. W 2015 roku w tych krajach działało w sumie 38 833 głosicieli w 844 zborach[177].

Świadkowie Jehowy nadal są więzieni z powodu swych przekonań religijnych. Według danych ze lipca 2016 roku na całym świecie było to 566 osób. W tym w Erytrei – 55, w Korei Południowej – 495, w Singapurze – 14, w Turkmenistanie – 1 i w Górskim Karabachu – 1[178]. W Erytrei w 1994 roku Świadkom Jehowy odebrano obywatelstwo oraz pozbawiono wynikających z niego podstawowych praw[179]. Wśród 55 osób uwięzionych w Erytrei znajduje się 49 mężczyzn i 6 kobiet, a także dzieci pozostawione przy uwięzionych matkach. Żadnej z tych osób nie zostały formalnie postawione zarzuty. Trzech więźniów znajduje się w więzieniach od 24 września 1994 roku, czyli od ponad 22 lat, wkrótce po uzyskaniu przez Erytreę niepodległości w 1993 roku[180][181][151]. W Korei Południowej i Singapurze powodem uwięzienia była odmowa pełnienia służby wojskowej[182][175]. Komitet Praw Człowieka ONZ, uznał że wydając wyroki skazujące za odmowę służby wojskowej, Korea Południowa nie dotrzymała złożonego na forum międzynarodowym zobowiązania, dotyczącego respektowania podstawowych praw człowieka[183]. W Turkmenistanie Świadek Jehowy został skazany na 4 lata więzienia za prowadzenie działalności religijnej[184]. W Górskim Karabachu powodem uwięzienia jest odmowa pełnienia służby wojskowej[185].

Kontrowersje i krytyka[edytuj]

Świadkowie Jehowy zwracają na siebie uwagę krytyki w związku z ich naukami doktrynalnymi, tłumaczeniem Biblii, stosunkiem do zagadnień zdrowia, wykształcenia, apolityczności czy rozpatrywania przypadków nadużyć seksualnych.

Przekład i biblijne podstawy wiary

Niektórzy bibliści, wśród nich Bruce M. Metzger, zwracają uwagę, że tłumaczenie pewnych wersetów w Piśmie Świętym w Przekładzie Nowego Świata wspiera niektóre nauki Świadków Jehowy[186][187][188][189]. Jason David BeDuhn z Northern Arizona University przyznaje, że pomimo iż przekład wspiera doktrynę wyznania, to jednak jest to stosunkowo dobry i zrozumiały przekład[190].

Krytycy zarzucają Świadkom Jehowy, że wbrew świadectwom ze starożytności (Orygenes, Selecta in Ezechelem 9; Ireneusz, Adversus haereses 2:24:4; Justyn, Dialog z Żydem Tryfonem 40:3), na temat kształtu krzyża, na którym zginął Chrystus, zamianę w 1936 tradycyjnego określenia krzyż na pal męki. Wprowadzoną zmianę Świadkowie uzasadniają znaczeniem greckiego terminu stauros, który w czasach apostolskich miał ich zdaniem oznaczać pal, a nie dwubelkowy krzyż, powołując się przy tym na takich badaczy, jak: John Denham Parsons[191], William Edwy Vine[192], Hermann Fulda[193] i Paul Wilhelm Schmidt[194].

Zdrowie

Krytykowane[przez kogo?], bywa postępowanie Świadków Jehowy polegające na odmowie przyjmowania transfuzji pełnej krwi, który wynika według nich z nakazu powstrzymywania się od krwi wyrażonego w Dziejach Apostolskich (Dz 15:22–29[h] i Rdz 9:4–5[195]). Zdaniem krytyków zapis ten odnosi się jedynie do spożywania krwi, a nie jej przetaczania, i miał obowiązywać tylko przez pewien czas (w I wieku), by nie gorszyć żydów. Krytykowane są także wielokrotne zmiany doktryny w tej kwestii: od braku zakazu transfuzji, poprzez całkowity zakaz transfuzji, w tym również wszelkich frakcji krwi, po zezwolenie na przyjmowanie drobnych frakcji krwi. Sprzeciw budzi fakt, iż zakaz transfuzji obejmuje również ich nieletnie dzieci (co podkreślali np. w Przebudźcie się! z 8 czerwca 1994 roku, gdzie opisano oświadczenie sądów, które stwierdziły, że takie, chociaż nieletnie dzieci są dojrzałe, świadome decyzji i mogą samodzielnie decydować o swym leczeniu), które według krytyków nie są niejednokrotnie świadome podejmowanych za nie decyzji, a najwyżej powtarzają to, czego zostało nauczone. Zdaniem lekarzy z Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, niejednokrotnie argumenty Świadków Jehowy obok wiedzy naukowej na temat transfuzji krwi opierają się na być może pseudonaukowych twierdzeniach czy też są tendencyjne, choć przyznają oni, że Świadkowie Jehowy stanowią również jedną z najlepiej zorganizowanych i poinformowanych grup pacjentów w temacie leczenia krwią, jej pochodnymi i preparatami krwiozastępczymi[196]. W Polsce zwłaszcza od roku 1984 z powodzeniem przeprowadza się bezkrwawe operacje z użyciem metod alternatywnych na Świadkach Jehowy oraz osobach odmawiających transfuzji wyłącznie z powodów medycznych[197][198].

Postępowanie wobec nadużyć seksualnych

Silentlambs („Ciche owce”), anonimowa strona internetowa o nieznanej wiarygodności krytykująca Świadków Jehowy[199], oskarża tę organizację religijną o stosowanie polityki, która miałaby ukrywać przypadki molestowania seksualnego, by nie narazić ich organizacji na zniesławienie[200][201][202]. Dotychczas żaden proces wytoczony wobec organizacji Towarzystwa Strażnica w Stanach Zjednoczonych nie zakończył się wyrokiem skazującym, a jedynie oddaleniem pozwów lub ugodą. Według NBC News wobec jednego przypadku Towarzystwo Strażnica wypłaciło 780 000 dolarów w procesie zakończonym polubownie[203]. Jedyne wyroki skazujące, jakie miały miejsce, dotyczyły spraw wytoczonych przeciw pojedynczym osobom, niekiedy byłym pełniącym funkcję starszych zboru Świadków Jehowy.

Neutralność

Krytykowana[przez kogo?] jest głoszona przez Świadków Jehowy neutralność polityczna, która to zasada (zdaniem przeciwników) nie jest zachowywana przez nich konsekwentnie. Wspomina się na przykład o wystosowaniu 25 czerwca 1933 roku otwartego listu do Adolfa Hitlera i narodu niemieckiego o nazwie Declaration of Facts (Deklaracja Faktów), w którym zaprotestowali przeciw ograniczeniom nałożonym na ich działalność, przedstawili swe stanowisko i zaprzeczyli oskarżeniom o jakiekolwiek powiązania z ruchami politycznymi o charakterze wywrotowym[204], potępili Ligę Narodów, a Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone określili mianem największego gnębiciela na ziemi[205][206][207][208][209].

Zwraca się również uwagę na zarejestrowanie się Towarzystwa Strażnica w strukturach Organizacji Narodów Zjednoczonych w 1946 roku[210], a w latach 1991–2001 podjęcie współpracy z ONZ jako Organizacja pozarządowa (NGO) – z Departamentem Informacji Publicznej (DPI) co potwierdził 4 marca 2004 roku Paul Hoeffel – Szef Sekcji NGO Departament Informacji Publicznej[potrzebny przypis].

Chrześcijaństwo

Wielu chrześcijan, w tym Światowa Rada Kościołów, największa światowa organizacja religijna zrzeszająca wyłącznie Kościoły uznające Trójcę, nie zgadza się z zaliczaniem Świadków Jehowy do chrześcijan, między innymi ze względu na nieuznawanie przez nich Trójcy Świętej i boskości Jezusa[211][212]. Ponadto Świadkowie Jehowy piszą na przykład, że w rozmowach z przedstawicielami judaizmu stwierdzają: „Nie należymy do kościołów chrześcijaństwa i nie wierzymy w Trójcę, tylko oddajemy cześć Bogu Abrahama.”[213], „Wiele narodów wraz ze swymi rządami podaje się za chrześcijańskie. Chrześcijaństwa tego nie założyli jednak Jezus Chrystus i jego dwunastu apostołów. Naród żydowski, do którego należał Jezus na ziemi, nie stał się zaczątkiem chrześcijaństwa”[214], „Nadzieje chrześcijaństwa na wybawienie nie mają podstaw biblijnych; muszą wobec tego się rozwiać!”[215], „Kierunek aktywności kościołów nominalnego chrześcijaństwa jest wręcz sprzeczny z naukami założyciela chrystianizmu”[216], ale wyjaśniają, że dotyczy to nominalnego chrześcijaństwa, w przeciwieństwie do prawdziwego, określanego też jako chrystianizm. Nowa encyklopedia powszechna PWN z roku 2004 zalicza Świadków Jehowy wraz z mormonami i wyznaniami łączącymi chrześcijaństwo z religiami wschodu i Afryki do grup na pograniczu chrześcijaństwa[217].

Inne

Krytycy[którzy?] zwracają również uwagę, iż Świadkowie Jehowy zniechęcają swoich wyznawców do zdobycia wyższego wykształcenia, zachęcając do stawiania sobie innych, wartościowszych ich zdaniem celów życiowych, związanych ze służbą dla Boga[218], gdyż według nich świeckie wykształcenie, majątek i pozycja społeczna mają ograniczoną wartość[219][220][221]: „Prawdą jest, że Towarzystwo Strażnica nie zachęca do poświęcenia czasu na tak zwane „wyższe studia” w świeckich uczelniach. Ale to nie oznacza wcale, że mamy mieć ciasne poglądy i ograniczony zasób wiedzy. Mamy wszelkie powody ku temu, aby pragnąć rozległej wiedzy, obejmującej wiele dziedzin. Chcemy jednak, żeby ta wiedza dotyczyła rzeczy naprawdę wartościowych, które spotęgują nasze uznanie dla Słowa Bożego. Modlimy się, jak w swoim czasie Paweł, „żeby wasza miłość coraz bardziej i bardziej obfitowała w dokładną wiedzę i pełne rozeznanie; żebyście się upewniali co do rzeczy ważniejszych” (Filip. 1:9, 10, NW).”[222], „Obecnie istnieje bardzo wiele możliwości zdobywania świeckiego wykształcenia właściwie w każdej dziedzinie (Kazn. 12:12). Jednak taka wiedza nie dorównuje wartością „wspaniałym rzeczom Bożym” (Dzieje 2:11).”[223].

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Za datę powstania zboru chrześcijańskiego przyjmuje się dzień święta Pięćdziesiątnicy 33 roku n.e. Świadkowie Jehowy uważają, że ich współczesna działalność jest przywróceniem chrystianizmu praktykowanego przez uczniów Jezusa Chrystusa w I wieku. Za początek współczesnej działalności uznają powstanie pierwszej klasy studium Biblii w Allegheny w USA, która dała początek Badaczom Pisma Świętego (zob. hasło Restoracjonizm w Wikipedii oraz hasło Świadkowie Jehowy w: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, s. 344, 355).
  2. W późniejszych latach w celu prowadzenia na całym świecie działalności ewangelizacyjnej zarejestrowano również w innych krajach niedochodowe korporacje, będące prawnymi reprezentantami społeczności religijnej, która stała się później znana jako Świadkowie Jehowy. Zazwyczaj, gdy używa się terminu Towarzystwo Strażnica, odnosi się on do wspomnianego pensylwańskiego Towarzystwa Strażnica założonego w 1881 roku i działającego do dziś. Zarząd Towarzystwa przez długi czas stanowił grupę ludzi odpowiedzialnych pod każdym względem za ogólnoświatową działalność Świadków Jehowy. Przez wiele lat utożsamiany on był z Ciałem Kierowniczym. Jednak w 1970 roku uznano, że należy odróżnić Ciało Kierownicze, nadzorujące działalność religijną, od tych korporacji prawnie zarejestrowanych w celu ułatwienia prowadzenia działalności Świadków Jehowy. Odtąd te organizacje i stowarzyszenia, łącznie z najstarszym z nich, są uważane za zwykłe narzędzia, służące administracji i reprezentujące społeczność Świadków Jehowy w czynnościach formalno-prawnych (Ciało Kierownicze a korporacja prawna – na czym polega różnica. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 stycznia 2001. s. 28–31.). Od roku 2000 żaden z członków Ciała Kierowniczego nie zasiada w zarządzie pensylwańskiej lub innej korporacji Towarzystwa Strażnica (Religia prawdziwa rozszerza się na cały świat. W: Proroctwo Izajasza, tom II [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 317.).
  3. Funkcja dostępna po zalogowaniu.
  4. Telewizja online i na życzenie – JW Broadcasting – jest dostępna również w języku polskim (JW Broadcasting).
  5. Świadkowie Jehowy zgadzają się na stosowanie dostępnych metod alternatywnych wobec transfuzji krwi jak hemodylucje i śródoperacyjne odzyskiwanie krwi. Przyjmowanie drobnych frakcji uzyskiwanych z krwi pozostawione jest osobistej decyzji (Źródło: Frakcje krwi i zabiegi medyczne. W: „Trwajcie w miłości Bożej” [on-line]. jw.org. s. 215–218.).
  6. Dane dotyczą tzw. roku służbowego, liczonego od 1 września poprzedniego roku kalendarzowego do 31 sierpnia danego roku.
  7. Są to: Erytrea, Górski Karabach, Korea Południowa i Singapur.
  8. Świadkowie Jehowy powołują się w tym względzie na wersety: Wówczas postanowili apostołowie i starsi razem z całym zborem posłać wybranych spośród siebie mężów (...) dając im do ręki następujące pismo: (...) Postanowiliśmy bowiem, Duch Święty i my, by nie nakładać na was żadnego innego ciężaru oprócz następujących rzeczy niezbędnych: Wstrzymywać się (...) od krwi (Dz 15:22–29 Bw).

Przypisy

  1. Stark et al. (1997). Why Jehovah's Witnesses Grow So Rapidly: A Theoretical Application. Journal of Contemporary Religion 12 (2): 133–157.
  2. a b Rocznik Świadków Jehowy 2016. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 176.
  3. „Czuwajcie”. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 lutego 2005. s. 32.
  4. a b c d e „Ja jestem z wami”. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 sierpnia 2012. s. 3–7.
  5. Służenie razem ze strażnikiem. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 stycznia 2000. s. 6–11.
  6. Czym jest Towarzystwo Biblijne i Traktatowe – Strażnica. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 maja 2009. s. 25.
  7. a b Daty. Biblioteka Internetowa Strażnicy.
  8. Pensylwańskie Towarzystwo Biblijne i Traktatowe – Strażnica. Biblioteka Internetowa Strażnicy.
  9. W.T. Ellis. „The Continent”, s. 1354, 3 października 1912. McCormick Publishing Company (ang.). 
  10. „Arcydzieło”. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 stycznia 2001. s. 8, 9.
  11. Świadectwo wiary – arcydzieło sprzed stu lat. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXV, s. 30–32, 15 lutego 2014. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1150. 
  12. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Towarzystwo Strażnica, s. 63. ISBN 83-903551-0-8.
  13. Praca zbiorowa: Pilnie zważaj na proroctwa Daniela!. Towarzystwo Strażnica, 1999, s. 304. ISBN 83-86930-32-2.
  14. Prorocze dni z Księgi Daniela a nasza wiara. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 12, 1 listopada 1993. 
  15. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Towarzystwo Strażnica, s. 80.
  16. Królestwo Boże panuje!. Towarzystwo Strażnica, 2014, s. 68–77.
  17. Świadkowie Jehowy w XX wieku. Towarzystwo Strażnica, 1989, s. 8.
  18. Pojawienie się i rozwój w czasach nowożytnych. Biblioteka Internetowa Strażnicy.
  19. Podążanie coraz jaśniejszą ścieżką. 15 lutego 2006. s. 26–30, akapit 6.
  20. Królestwo Boże panuje!. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2014, s. 123.
  21. a b Jehovah's Witnesses: Victims of the Nazi Era (strona 3) (ang.). ushmm.org. [dostęp 2015-11-04].
  22. Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”., Prószyński i S-ka, Warszawa, 2005, ss. 129–132.
  23. Autobiografia Rudolfa Hössa. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze, 1990, s. 87.
  24. Teresa Wontor-Cichy: Więzieni za wiarę. Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz. Oświęcim: Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003, s. 9–17. ISBN 83-88526-47-2.
  25. Wachtturm Bibel- und Traktat-Gesellschaft der Zeugen Jehovas, e. V., Selters/Taunus: Purple Triangles “Forgotten Victims“ of the Nazi Regime A Remarkable Story of Resistance Guide to the History Exhibition. 1999, 2003. (ang.)
  26. Johannes Wrobel Kurzchronik zur Verfolgung der Zeugen Jehovas (Bibelforscher) im NS-Regime, w książce: Gerhard Besier, Clemens Vollnhals. Repression und Selbstbehauptung: Die Zeugen Jehovas unter der NS- und der SED-Diktatur, Berlin 2003, s. 379
  27. Komendant Oświęcimia. Autobiograficzne wyznania Rudolfa Hössa, Stuttgart 1958 s. 75 za: „Rozmowy przy stole”, Wyd. Charyzma 1996, s. 329, ISBN 8385820027
  28. Watchtower: Zmarł 102-letni Richard Rudolph – były więzień obozu koncentracyjnego. jw.org. [dostęp 2014-04-07].
  29. Henrik Eberle, Briefe an Hitler za „Strażnicą Zwiastującą Królestwo Jehowy” z 1 października 2011 s. 14
  30. Teresa Wontor-Cichy: Więzieni za wiarę. Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz. Oświęcim: Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003, s. 2. ISBN 83-88526-47-2.
  31. Królestwo Boże panuje!. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2014, s. 120–122.
  32. Podążanie coraz jaśniejszą ścieżką. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 lutego 2006. s. 26–30.
  33. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1993, s. 113. ISBN 83-903551-0-8.
  34. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Towarzystwo Strażnica, s. 723. ISBN 83-903551-0-8.
  35. Czy zaznajesz szczęścia z dawania?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 listopada 2004. s. 19–23.
  36. Sprawozdanie ze zgromadzenia statutowego. jw.org, 9 listopada 2012.
  37. Watchtower: JW Broadcasting – maj 2015 (17–20 min.). tv.jw.org, 2015-05-04. [dostęp 2015-11-03].
  38. List od Ciała Kierowniczego. Rocznik Świadków Jehowy 2009. s. 4.
  39. Rocznik Świadków Jehowy 2010. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2010, s. 31.
  40. Rocznik Świadków Jehowy 2013. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2013, s. 11–13. ISBN 978-83-61557-32-6.
  41. Watchtower: Rocznik Świadków Jehowy: 2016. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2016, s. 176.
  42. Watchtower: Świadkowie Jehowy przenoszą swoje Biuro Główne. jw.org.
  43. Watchtower: Prace w Wallkill i Warwick posuwają się naprzód. jw.org.
  44. Zebranie chrześcijańskiego życia i służby. tv.jw.org, 2015-11-03. [dostęp 2016-01-01].
  45. Watchtower: Kampania upowszechniania serwisu jw.org. jw.org, 1 sierpnia 2014.
  46. Watchtower: Serwis jw.org – narzędzie do szerzenia prawdy biblijnej. jw.org, 2014-07-24.
  47. JW Broadcasting. tv.jw.org, 2014-10-06.
  48. Biblioteka Internetowa Strażnicy. wol.jw.org.
  49. W co wierzą Świadkowie Jehowy?. jw.org.
  50. Biblia – Księga od Boga. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 18–26.
  51. Apokryfy. W: Wnikliwe poznawanie Pism, t. I [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 87–92.
  52. Kim jest Bóg?. W: Bóg ma dla nas dobrą nowinę! [on-line]. jw.org, 2012. s. 4, 5.
  53. a b W co wierzą?. W: Świadkowie Jehowy – Kim są? W co wierzą? [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 12–14.
  54. a b Prawda o Ojcu, Synu i duchu świętym. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 201–204.
  55. Trójca. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 365–388.
  56. Jezus Chrystus. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 122–134.
  57. Kim jest archanioł Michał?. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 218–219.
  58. Rok 1914 – szczególna data w świetle proroctw biblijnych. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 215–218.
  59. Dlaczego prawdziwi chrześcijanie nie otaczają czcią krzyża. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 204–206.
  60. Czym jest Królestwo Boże?. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 76–85.
  61. Czym jest Królestwo Boże?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 lipca 2011. s. 16–17.
  62. Kim jest Szatan? Czy naprawdę istnieje?. W: Przebudźcie się! [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 8 lutego 2007. s. 12, 13.
  63. Szatan Diabeł. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 328–334.
  64. Armagedon – radosny początek. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 grudnia 2005. s. 4–7.
  65. Ziemia. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 411–415.
  66. Śmierć. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 334–340.
  67. Dusza. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 90–94.
  68. Zbawienie. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 406–410.
  69. Dni ostatnie. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 73–82.
  70. Armagedon. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 29–33.
  71. Wizje Królestwa Bożego stają się rzeczywistością. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 stycznia 2005. s. 19.
  72. Babilon Wielki. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 34–38.
  73. Okaż się gotowy!. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 marca 2011. s. 24–28.
  74. Ponowne narodzenie. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 248–252.
  75. Zbieranie tego, co w niebiosach, i tego, co na ziemi. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 lutego 2006. s. 21–25.
  76. Rocznik Świadków Jehowy 2016. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2016, s. 178.
  77. Ostatek. W: Wnikliwe poznawanie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2007. s. 280.
  78. Maria (matka Jezusa). W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2001. s. 165–172.
  79. Czego możemy się nauczyć z przykładu Marii?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 stycznia 2009. s. 3–9.
  80. Rola Marii w zamierzeniu Bożym. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 stycznia 2009. s. 9, 10.
  81. a b Co nam daje trzymanie się zasad biblijnych?. W: Bóg ma dla nas dobrą nowinę! [on-line]. jw.org, 2012. s. 9, 10.
  82. Bóg kocha ludzi dbających o czystość. W: „Trwajcie w miłości Bożej” [on-line]. jw.org. s. 86–96.
  83. Wystrzegaj się tego, czego Jehowa nienawidzi. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 122, 123.
  84. Czego naprawdę uczy Biblia?. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2005, s. 96–105. ISBN 83-86930-79-9.
  85. We wszystkim postępujmy uczciwie. W: „Trwajcie w miłości Bożej” [on-line]. jw.org. s. 160–170.
  86. Czy Biblia potępia hazard?. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 12–14, 1 marca 2011. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  87. Boży pogląd na życie. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 50–61.
  88. Jak trzymać się z dala od świata?. W: „Trwajcie w miłości Bożej” [on-line]. jw.org. s. 50–61.
  89. Watchtower: Dlaczego Świadkowie Jehowy nie idą na wojnę?. jw.org. [dostęp 2014-09-01].
  90. Watchtower: Dlaczego Świadkowie Jehowy nie angażują się w politykę?. jw.org. [dostęp 2015-12-25].
  91. Jaki powinniśmy mieć stosunek do władzy?. W: „Trwajcie w miłości Bożej” [on-line]. jw.org. s. 44.
  92. Chrzest a twoja więź z Bogiem. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 174–183.
  93. Kto może zostać ochrzczony?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 kwietnia 2006. s. 26–30.
  94. Jak jest zorganizowana nasza działalność ewangelizacyjna?. W: Kto dzisiaj wykonuje wolę Jehowy? [on-line]. jw.org, 2014. s. 15.
  95. Co można znaleźć w naszym serwisie internetowym?. W: Kto dzisiaj wykonuje wolę Jehowy? [on-line]. jw.org, 2014. s. 31.
  96. Nasz oficjalny serwis internetowy... „Nasza Służba Królestwa”, s. 3–6, grudzień 2012. ISSN 1234-4559. 
  97. Czy Świadkowie Jehowy prowadzą działalność misjonarską?. jw.org. [dostęp 2014-08-31].
  98. Małżeństwo – dar od kochającego Boga. W: Trwajcie w miłości Bożej [on-line]. jw.org. s. 110–120.
  99. Żyjcie zgodnie z waszą przysięgą małżeńską!. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 19–22, 1 marca 1996. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  100. Radosny i godny dzień zaślubin. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 października 2006. s. 28–31.
  101. a b c Zaślubiny godne uznania w oczach Boga i ludzi. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 października 2006. s. 18–23.
  102. Pytania czytelników: Czy wypada chrześcijanom obchodzić rocznicę ślubu?. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 24, nr 21/1972. Towarzystwo Strażnica. 
  103. Znajduj radość w małżeństwie. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 marca 2008. s. 7–11.
  104. Małżeństwo. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 159–165.
  105. Zbliż się do Boga przez modlitwę. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 164–173.
  106. Obrazy. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 209–213.
  107. Czy znajdujesz czas na studium Biblii?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 października 2009. s. 32.
  108. Wykupujmy czas na czytanie i studium. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 października 2000. s. 18–23.
  109. Chrześcijańskie pogrzeby – godne, skromne i akceptowane przez Boga. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 lutego 2009. s. 29–32.
  110. Biblijny punkt widzenia Co sądzić o kremacji?. W: Przebudźcie się! [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 8 marca 2009. s. 10, 11.
  111. a b Stroń od zwyczajów, które nie podobają się Bogu. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 stycznia 2005. s. 27–30.
  112. Czyściec. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 66–68.
  113. Msza. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 185.
  114. Watchtower: Czy Świadkowie Jehowy pomagają poszkodowanym przez kataklizmy?. jw.org. [dostęp 2014-09-01].
  115. Watchtower: Działalność społeczna. jw.org. [dostęp 2015-09-22].
  116. Kto dzisiaj wykonuje wolę Jehowy?. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2014.
  117. Teokratyczne szkolenia wyrazem miłości Jehowy. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 września 2012. s. 13–17.
  118. Rocznik Świadków Jehowy 2013. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2013, s. 22. ISBN 978-83-61557-32-6.
  119. Dzieło ewangelizacji a nauka czytania i pisania. „Przebudźcie się!”, s. 10, 11, sierpień 2015. Watchtower. ISSN 1234-1150. 
  120. Czym jest Towarzystwo Biblijne i Traktatowe — Strażnica?. jw.org. [dostęp 2015-07-20].
  121. Wieczerza Pańska – uroczystość, która przysparza chwały Bogu. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 206–208.
  122. Watchtower: Dlaczego Świadkowie Jehowy nie obchodzą urodzin?. jw.org. [dostęp 2015-01-13].
  123. Czy obchodzić święta?. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 222, 223.
  124. Jaka jest prawda o świętach Bożego Narodzenia?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. 2014-12-01. s. 11.
  125. Watchtower: Dlaczego Świadkowie Jehowy nie obchodzą Bożego Narodzenia?. jw.org. [dostęp 2014-12-21].
  126. Watchtower: Czy zrywacie wszelkie kontakty z byłymi członkami waszej religii?. jw.org. [dostęp 2014-08-31].
  127. Wykluczenie. W: Wnikliwe poznawanie Pism, tom 2 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 1101–1103.
  128. Co się dzieje w Sali Królestwa?. jw.org.
  129. Zebranie chrześcijańskiego życia i służby. tv.jw.org, 2015-11-03. [dostęp 2015-12-30].
  130. Jak wygląda program naszych zebrań?. „Kto dzisiaj wykonuje wolę Jehowy?”, s. 10, 2014. 
  131. George D. Chryssides: The A to Z of Jehovah's Witnesses. Plymouth: Scarecrow Press, Inc., 2008, s. lxx. ISBN 978-0-8108-6891-5. (ang.)
  132. Dlaczego chętnie uczestniczymy w dużych zgromadzeniach?. „Kto dzisiaj wykonuje wolę Jehowy?”, 2014. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  133. Czy chrześcijanie powinni używać tytułów religijnych?. „Przebudźcie się!”, s. 12, 13, 8 sierpnia 1992. ISSN 1234-1169. 
  134. Jaka jest rola starszych zboru?. „Kto dzisiaj wykonuje wolę Jehowy?”, s. 18, 2014. 
  135. Watchtower: Jak Świadkowie Jehowy są zorganizowani?. jw.org. [dostęp 2014-10-03].
  136. Watchtower: Czym jest Ciało Kierownicze Świadków Jehowy?. jw.org, 2015-05.
  137. Świat w liczbach. 2015.
  138. Watchtower: Ogólnoświatowa działalność wydawnicza, dzięki której ludzie uczą się o Bogu. jw.org, 2014-04-03. [dostęp 2014-04-03].
  139. Jak jest redagowana i tłumaczona nasza literatura?. 2014. s. 7, 8.
  140. Życie bez wzroku. listopad 2015. s. 7, 8.
  141. Watchtower. Jehowa — Bóg, który przekazuje informacje. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVI, s. 4–8, 15 grudnia 2015. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  142. Watchtower: Betel w Brooklynie – 100 lat historii. jw.org, 2009-05-01. [dostęp 2014-01-09].
  143. Watchtower. „Idźcie (...) i czyńcie uczniów z ludzi ze wszystkich narodów”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVII, s. 8–12, maj 2016. Towarzystwo Strażnica. 
  144. Watchtower: Farma, która karmi miliony. jw.org, 2013-11-25. [dostęp 2013-11-25].
  145. Watchtower: Francja – podstawowe informacje. jw.org. [dostęp 2015-11-03].
  146. a b Watchtower: Sytuacja prawna i prawa człowieka — Francja. jw.org. [dostęp 2015-11-03].
  147. European Court of Human Rights vindicates Jehovah’s Witnesses in France (Europejski Trybunał Praw Człowieka uznaje racje Świadków Jehowy we Francji) (ang.). jw-media.org, 30 czerwca 2011.; kopia z www.jw-media.org na web.archive.org
  148. Rocznik Świadków Jehowy 2013. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2013, s. 34, 35.
  149. France ordered to pay millions for illegal taxation of Jehovah’s Witnesses (ang.). jw-media.org, 5 lipca 2012.
  150. Francja zwraca bezprawnie zajęte fundusze Świadków Jehowy. jw.org, 12 grudnia 2012.
  151. a b c Watchtower: Świadkowie Jehowy więzieni za wiarę – wykaz terytorialny. jw.org, 2015-10. [dostęp 2015-11-01].
  152. Watchtower: Opinie ekspertów dotyczące prawa do podyktowanej sumieniem odmowy służby wojskowej. jw.org, 2014-05-05. [dostęp 2015-11-03].
  153. Watchtower: Stany Zjednoczone – podstawowe informacje. jw.org. [dostęp 2016-01-01].
  154. Czy dostrzegasz rękę Boga w swoim życiu?. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 6, 15 października 2015. 
  155. Elizeusz widział ogniste rydwany — a ty?. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 30, 15 sierpnia 2013. 
  156. Jehowa kieruje naszym ogólnoświatowym dziełem nauczania. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVI, s. 28, 15 lutego 2015. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe. ISSN 1234-1150. 
  157. Watchtower: Armenia wprowadza służbę alternatywną dla osób odmawiających służby wojskowej. jw.org, 2013-11-05. [dostęp 2016-01-29].
  158. Watchtower: Austria winna dyskryminacji Świadków Jehowy. jw.org, 2012-11-01. [dostęp 2016-01-29].
  159. Watchtower: Europejski Trybunał Praw Człowieka staje w obronie sprawiedliwości w Gruzji. jw.org, 2014-10-14. [dostęp 2014-10-18].
  160. a b Watchtower: https://www.jw.org/pl/wiadomo%C5%9Bci/sytuacja-prawna/regiony/rosja/etpc-w-sprawie-wolno%C5%9Bci-wyznania/. jw.org, 2014-07-01. [dostęp 2016-01-29].
  161. Watchtower: Europejski Trybunał Praw Człowieka wydaje orzeczenie na korzyść czterech Świadków Jehowy z Turcji. jw.org, 2014-06-11. [dostęp 2014-08-31].
  162. Watchtower: Proces Świadków Jehowy w Taganrogu. jw.org, 2014-07-04. [dostęp 2014-08-27].
  163. Watchtower: Świadkowie Jehowy odwołują się do Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej w sprawie zdelegalizowania ich organizacji w Samarze. jw.org, 2014-10-01. [dostęp 2014-10-07].
  164. Rocznik Świadków Jehowy 1994. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1994, s. 246.
  165. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych: Kościoły i związki wyznaniowe wpisane do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych – Wyznania religijne. msw.gov.pl. [dostęp 2015-11-03].
  166. Najdłuższa konspiracja PRL?. „Biuletyn IPN”, s. 49, 3/2004. 
  167. Rocznik Świadków Jehowy 2010. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2010, s. 18, 19.
  168. The European Association of Jehovah’s Christian Witnesses: Jehovah’s Witnesses — Egypt (ang.). lib.ohchr.org, 2009-08-26. [dostęp 2015-11-03].
  169. Watchtower: Sytuacja prawna i prawa człowieka. Erytrea. jw.org. [dostęp 2011-11-03].
  170. Report Commission of Inquiry on Human Rights in Eritrea (Advance Version), A/HRC/29/CRP.1 (ang.). ohrchr.org, 2015-06. [dostęp 2015-11-03].
  171. US Departament of State: International Religious Freedom Report 2006 – Eritrea (ang.). state.gov, 2006. [dostęp 2015-11-03].
  172. Watchtower: Sytuacja prawna i prawa człowieka. Uzbekistan. jw.org. [dostęp 2011-11-03].
  173. Watchtower: Sytuacja prawna i prawa człowieka. Turkmenistan. jw.org. [dostęp 2011-11-03].
  174. Rocznik Świadków Jehowy 2010. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2010, s. 22, 23.
  175. a b Watchtower: Więzieni za wiarę. Singapur. jw.org, 2014-08-27. [dostęp 2014-08-27].
  176. Sprawozdania z ogólnoświatowej działalności w Rocznikach Świadków Jehowy 2008–2016
  177. Rocznik Świadków Jehowy 2016. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 186, 187.
  178. Watchtower: Świadkowie Jehowy więzieni za wiarę – wykaz terytorialny. jw.org, 2016-07-20. [dostęp 2017-07-21].
  179. Watchtower: Więzieni za wiarę. Erytrea. jw.org, 2014-08-26. [dostęp 2014-08-27].
  180. Watchtower: Dwadzieścia lat uwięzienia w Erytrei – czy to się kiedyś skończy?. jw.org, 2014-09-24. [dostęp 2014-10-06].
  181. Watchtower: Nie zapominaj o uwięzionych. jw.org, 2013-11-18. [dostęp 2013-12-24].
  182. Watchtower: Więzieni za wiarę. Korea Południowa. jw.org, 2014-09-02. [dostęp 2015-11-02].
  183. Watchtower: Sędziowie zmagają się z wyrzutami sumienia, gdy muszą ignorować sumienie innych. jw.org, 2014-06-16. [dostęp 2014-08-31].
  184. Watchtower: Więzieni za wiarę. Turkmenistan. jw.org, 2014-09-01. [dostęp 2014-09-13].
  185. Watchtower: Więzieni za wiarę. Górski Karabach. jw.org, 2015-10. [dostęp 2015-11-03].
  186. Samuel Haas, Journal of Biblical Literature, Vol. 74, No. 4, (grudzień 1955), p. 283
  187. Zobacz Ankerberg, John and John Weldon, 2003, The New World Translation of the Jehovah's Witnesses, online
  188. Rhodes R, The Challenge of the Cults and New Religions, The Essential Guide to Their History, Their Doctrine, and Our Response, Zondervan, 2001, s. 94
  189. Bruce M. Metzger, Jehovah's Witnesses and Jesus Christ, Theology Today, (kwiecień 1953 s. 74); Bruce M. Metzger, The New World Translation of the Christian Greek Scriptures The Bible Translator (lipiec 1964), s. 150–152.
  190. Jason BeDuhn: Truth in Translation: Accuracy and Bias in English Translations of the New Testament. University Press of America, 2003. ISBN 0-7618-2556-8.
  191. Biblijny punkt widzenia Czy Jezus naprawdę umarł na krzyżu?. W: Przebudźcie się! [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, kwiecień 2006. s. 12, 13.
  192. Zawieszenie na palu. W: Wnikliwe poznawanie Pism, t. 2 [on-line]. jw.org. s. 1134, 1135.
  193. Dlaczego prawdziwi chrześcijanie nie otaczają czcią krzyża. W: Czego naprawdę uczy Biblia? [on-line]. jw.org. s. 204-206.
  194. Dodatek 6 „Pal męki” (gr. σταυρός [stauròs]; łac. crux) w: Chrześcijańskie Pisma Greckie w Przekładzie Nowego Świata, Wydawnictwo: Towarzystwo Strażnica, 1994, ss. 417–419
  195. Nie wolno wam tylko jeść mięsa z krwią życia. Upomnę się o waszą krew przez wzgląd na wasze życie (...) (Rdz 9:4–5)
  196. Czesław Żaba, Paweł Świderski, Zbigniew Żaba, Aneta Klimberg, Zygmunt Przybylski: Zgoda Świadków Jehowy na leczenie preparatami krwi – aspekty prawne i etyczne, www.amsik.pl
  197. Natalia Adamska. Bezkrwawa medycyna. „Menedżer Zdrowia”, 2010-10-19. 
  198. Urszula Chmielewska, Sergiusz Ciołkowski, Tadeusz Wiwatowski. Praktyka leczenia Świadków Jehowy bez krwi – aspekty medyczne, prawne i etyczne. „Prawo i Medycyna”. 13 nr 5, 1/2003. ABACUS Biuro Promocji Medycznej. 
  199. silentlambs (ang.). silentlambs.org.
  200. Another Church Sex Scandal (ang.). cbsnews.com, 2003-04-29.
  201. Sex Abuse: Witness Leaders Accused of Shielding Molesters (ang.). christianitytoday.com, 2001-03-05.
  202. Cyndi Carcamo: Ex-church elder linked to molest (ang.). 2003-01-30. [dostęp 2010-06-13].
  203. Jehovah's Witnesses child sexual abuse (ang.). youyube.com.
  204. Świadkowie Jehowy – odważni w obliczu hitlerowskiego zagrożenia. „Przebudźcie się!”, s. 12–14, 8 lipca 1998. ISSN 1234-1169. 
  205. Jehovah's Witnesses and the Third Reich: sectarian politics under persecution. Toronto: University of Toronto Press, 2004. ISBN 0-8020-8678-0.
  206. Hans Hesse: Persecution and Resistance of Jehovah's Witnesses During the Nazi Regime: 1933–1945. Edition Temmen, s. 323. ISBN 3-86108-750-2.
  207. Robert Michael, Philip Rosen: Dictionary of antisemitism from the earliest times to the present. Lanham, Md.: The Scarecrow Press, 2007, s. 235. ISBN 0-8108-5868-1.
  208. Jane Caplan: Nazi Germany. Oxford: Oxford University Press, 2008, s. 162. ISBN 0-19-927686-2.
  209. M. James Penton, James M. Penton: Apocalypse delayed: the story of Jehovah's Witnesses. Toronto: University of Toronto Press, 1997, s. 147, 148. ISBN 0-8020-7973-3.
  210. Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych red. E.J. Osmańczyk, Warszawa 1986, s. 506, hasło: Świadkowie Jehowy
  211. Kim są świadkowie Jehowy?. Opoka. [dostęp 2012-10-07].
  212. Światowa Rada Kościołów, wiara.pl, 14 lutego 2006 [dostęp 2016-01-22].
  213. Gdy ktoś mówi: „Jestem Żydem”. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 23.
  214. Panowanie Boskie — jedyna nadzieja całej ludzkości. „Strażnica Zwiastująca Jehowy”, s. 8, nr 20/1972. 
  215. Mówią „Pokój”, chociaż go nie ma. „Strażnica Zwiastująca Jehowy”, s. 13, nr 10/1980. 
  216. Pytania czytelników. Czy to możliwe, żeby przyczyną obecnego kryzysu religijnego było niedostosowanie chrystianizmu do praktycznego życia?. „Strażnica Zwiastująca Jehowy”, s. 23, 23, nr 3/1975. 
  217. Nowa encyklopedia powszechna PWN. T. 7. 2004, s. 28. ISBN 8301141867.
  218. Iza Zasłona: Religia i Praca – Gazeta
  219. Zabiegaj o najlepsze wykształcenie!. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 października 2005. s. 4–7.
  220. Rodzice – jaką przyszłość chcecie zapewnić swym dzieciom?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 października 2005. s. 26–31.
  221. Anthony Morris: Jakie wykształcenie jest najlepsze?. tv.jw.org, 2015-01.
  222. „Ze wszystkim, co nabywasz, nabywaj zrozumienia”. „Strażnica Zwiastująca Jehowy”, s. 1–14, nr 21/1971. 
  223. Wykształcenie, które prowadzi do życia wiecznego. „Nasza Służba Królestwa”, s. 1, grudzień 2005. 

Linki zewnętrzne[edytuj]

Oficjalne strony Towarzystwa Strażnica
Inne informacje