Antoni Henryk Radziwiłł

Antoni Henryk Radziwiłł

Trąby
Książę-namiestnik Wielkiego Księstwa Poznańskiego
Okres	od 18 maja 1815 do 1831
Dane biograficzne
Dynastia	Radziwiłłowie herbu Trąby
Data i miejsce urodzenia	13 czerwca 1775 Wilno
Data i miejsce śmierci	7 kwietnia 1833 Berlin
Miejsce spoczynku	Antonin
Ojciec	Michał Hieronim Radziwiłł
Matka	Helena Przezdziecka
Żona	Fryderyka Dorota Luiza von Hohenzollern
Dzieci	z Fryderyką Dorotą Luizą von Hohenzollern: Wilhelm Paweł Radziwiłł Ferdynanyt Fryderyk Radziwiłł Bogusław Fryderyk Radziwiłł Władysław Radziwiłł Eliza Fryderyka Ludwika Marta Radziwiłł Wanda Augusta Wilhelmina Radziwiłł
Odznaczenia

Antoni Henryk Radziwiłł z żoną Luizą

Antoni Henryk Radziwiłł

Antoni Henryk Radziwiłł herbu Trąby (ur. 13 czerwca 1775 w Wilnie, zm. 7 kwietnia 1833 w Berlinie) – polski książę, polityk, kompozytor, książę-namiestnik (niem. Statthalter) Wielkiego Księstwa Poznańskiego, I ordynat na Przygodzicach, XII ordynat na Nieświeżu. Najwybitniejszy w XIX w. przedstawiciel orientacji polsko-pruskiej. Bezpodstawnie tytułował się także hrabią szydłowieckim. Pruski generał-lejtnant. Dwukrotny kawaler Orderu Orła Białego.

Młodość

Syn Michała Hieronima i Heleny z Przezdzieckich. Młode lata spędził głównie w Berlinie, co zaowocowało jego późniejszą propruską postawą. W 1796 poślubił Fryderykę Dorotę Luizę Hohenzollern (1770–1836), córkę Augusta Ferdynanda, brata Fryderyka II Wielkiego – króla Prus. Dał początek tzw. berlińskiej linii rodu.

Zgodnie z umową przedślubną nie mógł wyjeżdżać z państwa pruskiego, córki były ewangeliczkami po matce, a synowie katolikami po ojcu. Mieli razem sześcioro dzieci:

• Wilhelma Radziwiłła;
• Ferdynanda;
• Bogusława Fryderyka Radziwiłła;
• Władysława;
• Elizę Radziwiłłównę;
• Wandę, żonę ks. Adama Konstantego Czartoryskiego.

Jego dzieci uległy częściowej germanizacji.

Uważał, że powinowactwo z pruskim domem panującym zobowiązuje go do czynnej mediacji pomiędzy Polakami a władzami pruskimi. Po ślubie w 1796 roku z księżniczką Luizą Pruską , jego nowa rodzina przekonała go, że powinien zostać mediatorem między Polakami żyjącymi pod trzecim rozbiorem po nieudanym powstaniu kościuszkowskim a władzami pruskimi w Berlinie. Radziwiłł promował ideę uczynienia z prowincji Prusy Południowe zalążka odnowionego Królestwa Polskiego, rządzonego przez króla pruskiego w unii personalnej. Podczas kampanii Napoleona w Polsce w 1806 roku, podczas wojny IV koalicji antyfrancuskiej, Radziwiłł próbował wzniecić polskie powstanie przeciwko armii francuskiej. Zamierzenia te zostały zakończone fiaskiem, że gdy Prusy poniosły miażdżącą klęskę w bitwie pod Jeną-Auerstedt. Zamiast tego, wyprawa Napoleona wywołała powstanie wielkopolskie, które doprowadziło do utworzenia Księstwa Warszawskiego.

W 1813 roku, po śmierci w bitwie pod Hanowerem swego krewnego, magnata Dominika Hieronima Radziwiłła, Antoni Radziwiłł powinien odziedziczyć ordynację z siedzibą w Nieświeżu i Mirze, jednak majątek ten został skonfiskowany przez Rosję za służbę Dominika po stronie Napoleona. Dopiero starania Antoniego na Kongresie Wiedeńskim doprowadziły do zwrócenia przez Aleksandra I Radziwiłłom skonfiskowanych dóbr.

Namiestnik

15 maja 1815 został mianowany pierwszym i jedynym księciem-namiestnikiem autonomicznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Choć była to funkcja niemal wyłącznie reprezentacyjna, w początkowym okresie miał pewien wpływ na politykę, lecz później coraz bardziej ograniczał go rząd w Berlinie. Zdaniem polskich historyków, jego chwiejny charakter i lękliwe usposobienie sprawiły, że nie był w stanie zapobiegać polityce germanizacji.

Z funkcji tej, o charakterze bardziej politycznym, aniżeli administracyjnym, nie wywiązał się. Wprawdzie należycie dbał o kulturę Poznańskiego, opiekował się młodzieżą studiującą i prowadził świetny dom, jednak nie zdobył się na energiczną obronę praw kraju przed zakusami germanizatorskimi władz. Wybuch powstania listopadowego osłabił jego pozycję i zmusił do wniesienia dymisji.

Był mecenasem sztuki, dbał jednak o rozwój i ochronę kultury Wielkiego Księstwa. Interweniował w sprawie pozwolenia na wystawienie polskich sztuk w teatrze miejskim w Poznaniu w latach 1817, 1823, 1824 oraz 1829 co pogorszyło jego stosunki z władzami pruskimi. Doprowadził również do koncertu Niccolò Paganiniego w Poznaniu 19 maja 1829. Jego żona była bardzo przychylna Polakom; w 1830 założyła pierwszą żeńską szkołę – Szkołę Luizy, która przetrwała do 1919. Obecnie tradycje szkoły kontynuuje VII LO im. Dąbrówki w Poznaniu.

W wyniku wybuchu powstania listopadowego, w 1831 został zawieszony w funkcji księcia-namiestnika, a autonomię stopniowo zniesiono przekształcając Wielkie Księstwo w Prowincję Poznańską. Wkrótce po tych wydarzeniach książę zmarł.

Zainteresowania muzyczne

Radziwiłł był uzdolnionym kompozytorem, wiolonczelistą, gitarzystą i śpiewakiem. Jego berliński pałac (od 1875 roku siedziba Kancelarii Rzeszy, gdzie rezydowali m.in. Bismarck i Hitler) pełnił funkcję ośrodka życia muzycznego, literackiego i teatralnego; do grona przyjaciół księcia należeli Johann Wolfgang von Goethe i Ludwig van Beethoven, który zadedykował mu uwerturę Zur Namensfeier (opus 115). W swoim pałacyku myśliwskim w Antoninie, w pobliżu Ostrowa Wielkopolskiego (którego był właścicielem), gościł dwukrotnie (1827 oraz 1829) Fryderyka Chopina, który napisał dla niego Trio g-moll na fortepian, skrzypce i wiolonczelę (opus 8); Chopin dał również 2 października 1828 koncert w poznańskiej siedzibie namiestnika. Pierwszy swój utwór zadedykował mu również Felix Mendelssohn (Radziwiłł bywał częstym gościem w domu jego rodziców). Miejsce w historii muzyki zapewniło mu autorstwo pierwszej muzyki skomponowanej do Fausta (1808–1832, wystawiona w pełnej wersji w 1835 roku) J.W. Goethego napisanej w latach 1808–1831 w pałacu Ciszyca w Kowarach, a wystawionej po jego śmierci w 1835 w Berlinie, którą podziwiał nawet sam Chopin. Skomponował również wiele pieśni. Był również rysownikiem i rytownikiem, pozostawił też nieliczne akwaforty: głównie portrety osób z najbliższego, arystokratycznego otoczenia.

Sam książę Antoni wraz z żoną spoczywa w krypcie rodowej w kościele pw. M.B. Ostrobramskiej w Antoninie.

Ordery i odznaczenia

• polski Order Orła Białego (dwukrotnie 1793 i 1815)
• pruski Order Orła Czarnego (1796)
• pruski Order Orła Czerwonego (1795)
• bawarski Order Świętego Huberta
• kawaler maltański

W kulturze

Jest jednym z bohaterów polskiego serialu historycznego Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy w reżyserii Jerzego Sztwiertni. Odtwórcą jego roli był Zdzisław Kozień.

Zobacz też

• Międzynarodowy Festiwal „Chopin w barwach jesieni” – nawiązujący do antonińskich wizyt Fryderyka Chopina u księcia Radziwiłła

Bibliografia

• Mowa Jaśnie Oświeconego Xięcia Jmci Radziwiłła Namiestnika Króla w Wielkiem Xięstwie Poznańskiem, miana przy złożeniu hołdu dnia 3go Sierpnia 1815
• Antoni Gąsiorowski, Jerzy Topolski (red.) Wielkopolski Słownik Biograficzny, PWN, Warszawa-Poznań 1983, ISBN 83-01-02722-3.
• Jarosław Durka, Antoni Henryk Radziwiłł (1775-1833) – szkic do portretu arystokraty, namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego, [w:] Jarosław Durka (red.) Górny Śląsk i Wielkopolska w XIX i pierwszej połowie XX wieku. Wybrane aspekty z dziejów polityki i edukacji, Poznań 2012, s. 11–30, Wydawnictwo Rys ISBN 978-83-63664-07-7.
• Zdzisław Jachimecki, Włodzimierz Poźniak, Antoni Radziwiłł i jego muzyka do „Fausta”, PWN, Kraków 1957.

Linki zewnętrzne

• Genealogia Antoniego Henryka Radziwiłła.
• Dzieła Antoniego Henryka Radziwiłła w bibliotece Polona
• Antoni Henryk Radziwiłł – twórczość tego autora dostępna w bibliotece cyfrowej International Music Score Library Project