Kowary

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia słowa Kowary.
Kowary
Kowary, ul. 1 Maja
Kowary, ul. 1 Maja
Herb Flaga
Herb Kowar Flaga Kowar
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat jeleniogórski
Gmina gmina miejska
Data założenia 1158
Prawa miejskie 1513
Burmistrz Bożena Wiśniewska
Powierzchnia 37,39 km²
Wysokość 420-1280 m n.p.m.
Populacja (30.06.2017)
• liczba ludności
• gęstość

11 130[1]
297,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 75
Kod pocztowy 58-530
Tablice rejestracyjne DJE
Położenie na mapie powiatu jeleniogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu jeleniogórskiego
Kowary
Kowary
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Kowary
Kowary
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kowary
Kowary
Ziemia50°47′30″N 15°50′00″E/50,791667 15,833333
TERC
(TERYT)
0206021
SIMC 0936078
Urząd miejski
ul. 1 Maja 1a
58-530 Kowary
Strona internetowa
BIP

Kowary (niem. Schmiedeberg) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie jeleniogórskim, na pograniczu Karkonoszy, Rudaw Janowickich i Kotliny Jeleniogórskiej w Sudetach Zachodnich.

Historycznie leżące na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.

Według danych GUS z 31 marca 2011 miasto liczyło 11 784 mieszkańców, 31 grudnia 2013 – 11 008[2], a 31 grudnia 2015 – 11287[3].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto Kowary leży w południowo-zachodniej części województwa dolnośląskiego, w powiecie jeleniogórskim, nad Jedlicą. Miasto o powierzchni 37,4 km² zamieszkuje ponad 11,5 tys. mieszkańców. Kowary położone są w południowo-wschodniej części Kotliny Jeleniogórskiej, północno-wschodniej części Karkonoszy oraz południowo-zachodnim skrawku Rudaw Janowickich. Obszar miasta w granicach administracyjnych (3739 ha powierzchni – 120. lokata w kraju) charakteryzuje się urozmaiconą rzeźbą terenu (420–1280 m n.p.m.)[4], a przez to zróżnicowaniem warunków klimatycznych. Od południowego zachodu Kowary graniczą z Czechami. Granica biegnie od Przełęczy Okraj poprzez Kowarski Grzbiet do Skalnego Stołu.

Jedlica zimą

Kowary położone są nad rzeką Jedlicą, wzdłuż której na przestrzeni ok. 5 km ciągnie się zwarta zabudowa. W środkowej jej części usytuowane jest centrum miasta, które jest jego najstarszą częścią. Znajdują się tu liczne placówki usługowo-handlowe, urząd miasta, kościół, ośrodek zdrowia i dwie szkoły podstawowe.

Do lat 90. XX wieku miasto było znaczącym ośrodkiem przemysłowym. Obecnie czynione są starania w kierunku zwiększenia roli turystyki. Nieprzerwanie, natomiast, miasto pełni funkcje ośrodka specjalistycznego lecznictwa uzdrowiskowego.

Według danych z roku 2002[5] Kowary mają powierzchnię 37,39 km², w tym:

  • użytki rolne: 22%
  • użytki leśne: 63%

Miasto stanowi 5,95% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: Kamienna Góra, Karpacz, Lubawka, Mysłakowice, Podgórzyn, Svoboda nad Úpou (Czechy)

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Kalendarium KowarHerb Kowar.

Założenie i rozwój miasta Kowary związany jest głównie z wydobyciem rud żelaza oraz z kowalstwem[6]. W 1148 waloński gwarek, Laurentius Angelus dokonał odkrycia – na zboczu góry Rudnik w Rudawach Janowickich stwierdził obecność rud żelaza. Niespełna 10 lat później, w 1158 książę Bolesław Kędzierzawy wydał rozporządzenie, które zapoczątkowało wydobycie rudy z owej góry. Wkrótce powstały kuźnie i hamernie, w wielu zakładach metalowych wytwarzano wyroby metalowe[6].

4 września 1513 król Czech i Węgier Władysław Jagiellończyk nadał prawa miejskie Kowarom[6]. Miasto było znaczącym ośrodkiem produkcji broni palnej, zwłaszcza pod koniec XVI wieku. Król Zygmunt August zamówił u kowarskich rusznikarzy 200 luf do muszkietów dla swojego wojska.

Wiek XVII to dalszy intensywny rozwój Kowar, który jednak przerwała wojna trzydziestoletnia. Skutecznie zahamowała ona rozbudowę miasta, wyniszczyła ludność i samo miasto. Polecono zatopić kopalnie. Był to koniec okresu świetności kowarskiego górnictwa. W wyniku upadku przemysłu górniczego i metalurgicznego rozwinął się przemysł tkacki oraz hodowla zwierząt i roślin.

Na skutek wojen prusko-austriackich (wojny śląskie) Kowary wraz z całym Dolnym Śląskiem zostały przyłączone do Prus. Król Fryderyk II wykupił dobra kowarskie z rąk czeskiego rodu Czerninów. Wcześniej przez ponad 200 lat Kowarami władali Schaffgotschowie. Próby rozwoju kowarskiego górnictwa próbowano jeszcze podjąć w XVIII i XIX w., jednak bezskutecznie. Przez ponad 200 lat miasto utrzymywało się dzięki włókiennictwu, i to dzięki niemu większość mieszkańców miała pracę.

Kowary, pocz. XX w.

Lata po I wojnie światowej przyniosły niewielkie ożywienie gospodarcze. Ponownie otwarto kopalnie i rozpoczęto wydobywanie rud żelaza. W 1927 rozpoczęto wydobycie rudy uranu w trakcie eksploatacji rud żelaza. Po przerwie w eksploatacji w latach 1929–1935, spowodowanej światowym kryzysem, wznowiono pracę kopalni, a uran sprzedawano do 1939 zakładom badawczym w Oranienburgu oraz zakładom Stahlwerk Mark A.G. w Hamburgu. 1 kwietnia 1938 do Kowar włączono Miłków[7]. Rozwój miasta przerwała II wojna światowa.

W 1945 miasto zostało włączone do Polski, a jego dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec. Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[8].

Po 1945 wznowiono wydobycie rud uranu, jednak proces wydobywania owiany był tajemnicą i był on pilnie strzeżony. Oficjalnie była tu jedynie kopalnia rud żelaza. Bito również nowe sztolnie poszukiwawcze i wydobywcze oraz szyby. Uran wydobywano dla radzieckiej atomistyki głównie w latach 40. i 50. XX wieku. W latach 60. w Kowarach przerabiano rudy uranu z innych złóż w Polsce oraz z ubogiej rudy z hałd. Robotnicy pracujący przy wydobyciu tegoż surowca, jego sortowaniu i przeróbce nie posiadali odpowiednich zabezpieczeń do pracy w takich warunkach. Skutkowało to w późniejszym okresie licznymi zgonami pracowników owych zakładów.

 Zobacz też: Kopalnia Podgórze.

W okresie powojennym w mieście rozwijał się przemysł wydobywczy (głównie Zakłady Przemysłowe R-1), maszynowy (Fabryka Maszyn Kowary) oraz włókienniczy (zakłady lniarskie, fabryka dywanów)[6].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2007[9]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 11 705 100 6267 53,54 5438 46,46
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
313,1 167,6 145,5

Piramida wieku mieszkańców Kowar w 2014 roku.

Piramida wieku Kowary.png

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł w mieście do lat 90. XX wieku był zdominowany przez branże włókienniczą, budowlaną i drzewną. Reprezentantami tych branż były zakłady (obecnie zamknięte):

W początkowym okresie PRL największym zakładem miasta były Zakłady Przemysłowe R-1.

Obecnie rozwój miasta ukierunkowuje się na oferowanie usług turystycznych. W ciągu ostatnich lat wielokrotnie rozważane były projekty utworzenia w rejonie miasta stacji sportów zimowych.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Widok drogi z Wałbrzycha i przejść granicznych na przełęczy Okraj (teren Kowar) oraz w Lubawce

Drogi[edytuj | edytuj kod]

Kowary leżą przy następujących szlakach:

Publiczny transport zbiorowy zapewnia PKS i prywatne firmy transportowe.

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Kowary miały pięć stacji i przystanków kolejowych: Kowary – ładownia, Kowary Ściegny, Kowary Zdrój, Kowary Średnie i Kowary Górne.

Wchodziły one w skład linii kolejowej nr 308 – linia ta łączyła stację Kamienna Góra ze stacją Jelenią Górą[10]. Otwarcie pierwszego odcinka Jelenia Góra – Kowary miało miejsce 15.05.1882 (RGB). Następne przedłużenie odcinka do Kamiennej Góry nastąpiło w 05.06.1905 (KPEV).

Po II wojnie światowej linia przeszła na własność Polskich Kolei Państwowych PKP. W 1945 zdemontowano trakcję elektryczną w ramach reparacji dla Związku Radzieckiego.

Na początku marca 1986[potrzebny przypis]zamknięto dla ruchu pasażerskiego przebiegającą przez Kowary linię kolejową Kamienna Góra-Mysłakowice. 14 lat później zlikwidowano także ruch towarowy. Odcinek Mysłakowice-Kostrzyca-Kowary-Ogorzelec-Kamienna Góra został zamknięty.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zabytki w Kowarach.
Kaplica św. Anny w Kowarach
Ratusz w Kowarach
Szpital Wysoka Łąka w Kowarach
Szpital Bukowiec w Kowarach.
Zakon franciszkański, obecnie plebania kościoła Imienia NMP

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[11]:

  • miasto
  • kościół parafialny pw. NMP z XV w., poł. XVI w., XVIII w.
  • plebania, ul. 1 Maja 58, z 1799 r.
  • kaplica wotywna pw. św. Anny z 1727 r.
  • kościół parafialny
  • ratusz, ul. 1 Maja 1a, klasycystyczny z 1789 r., przebudowany w XIX w./XX w.
  • altana – dawny „Pawilon Oficerski”, znajduje się przy ul. Borusiaka, k. XVIII w. w., zwany przez mieszkańców „Grzybkiem”, obecnie w rękach prywatnych, skrajnie zaniedbany przez właściciela
  • budynek mieszkalno-usługowy, ul. Jeleniogórska 10, z XIX w./XX w.
  • dworek, ul. Jeleniogórska 12, z XIX w.
  • zespół szpitalny, ul. Jeleniogórska 14, z 1907 r.
    • budynek administracyjny
    • budynek mieszkalny
    • budynek mieszkalny „Szarotka”
    • budynek szpitalny
    • budynek warsztatowy i kotłownia
    • budynek magazynowy
    • budynek spacerowy, drewn.
    • park
  • dom, ul. Jeleniogórska 30, z 4 ćw. XIX w.
  • budynek mieszkalno-usługowy, ul. Kowalska 2/2, z poł. XVIII w.-XX w.
  • dom, ul. Łomnicka 19, z 1788 r., XIX w.-XX w.
  • dom, ul. 1 Maja 7, z 1900 r.
  • młyn z piekarnią, ob. dom mieszkalny, ul. 1 Maja 11, z 1 poł. XVIII w., XIX w.
  • domy, ul. 1 Maja 6, 8, 9, 10, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 25 34, 35, 38, 44, 48, 54, 70, 77, 82, 96 z XVIII w. i XIX w.
  • domy, ul. 1 Maja 28, 40a, XVII, XIX w.
  • dom mieszkalno-usługowy, ul. 1 Maja 12/14, 50, 53 z XVIII w., XIX w.
  • oficyna, ul. 1 Maja 70a
  • willa, ob. szkoła, ul. 1 Maja 72, z poł. XIX w.
  • pałac, ul. Ogrodowa 21, z XVIII w.-XIX w.
  • dom, ul. Ogrodowa 30, z 1748 r.
  • dom, ul. Ogrodowa 49, z k. XVIII w.
  • dom, ul. Pocztowa 1, z XVIII w., XX w.
  • gospoda i hotel, ob. dom mieszkalny, ul. Pocztowa 5, z 4 ćw. XVIII w.
  • dom, ul. Pocztowa 12, z k. XIX w.
  • willa, ul. Sanatoryjna 1, z l. 1870 -90
  • park
  • dwa domy (połączone łącznikiem), ul. Sanatoryjna 9, 9a, z l. 1900-1904
  • dom, ul. Sanatoryjna 13, z l. 1910-1917,
  • zespół sanatorium „Bukowiec”, ul. Sanatoryjna 15, 27, z l. 1902-04, 1920 r.
    • sanatorium „Wysoka Łąka”
    • sanatorium „Bukowiec”
    • park
  • willa, ul. Sanatoryjna 17, z 1902 r.
  • willa, ul. Sanatoryjna 19, z 1902 r.
  • szkoła podstawowa nr 1:
    • budynek, ul. Staszica, z 1778 r., z XIX w./XX w.
    • budynek, ul. Jagiellońska (d. ul. Waryńskiego), z 1794 r.
  • plebania ewangelicka, obecnie dom mieszkalny, ul. Waryńskiego 2, z 1753 r.
  • pałac, obecnie dom mieszkalny, ul. Waryńskiego 40, z drugiej poł. XVIII w., XIX w./XX w.
  • karczma, ob. dom mieszkalny, ul. Wiejska 1, mur.-drewn., z k. XIX w.
  • dom, ul. Wojska Polskiego 2, z k. XIX w.
  • wodociągowa wieża ciśnień (kolejowa), ul. Borusiaka, z 1905 r.

Kowary – Ciszyca

Ruiny wieży widokowej w parku pałacowym, Kowary – Ciszyca
Kopalnia Liczyrzepa – wejście do sztolni
  • zespół pałacowy, ul. Jeleniogórska 38, z pocz. XIX w.:

Kowary – Radociny

  • zespół pałacowy Radociny, zw. „Nowy Dwór”, ul. Zamkowa 1:
    • pałac, z XVI w., przebudowany w 1861 r.[12] – XIX w., 1913 r.
    • park, z drugiej poł. XIX w.

inne zabytki:

  • stary układ zabudowy ciągnący się wzdłuż Jedlicy z kamieniczkami z XVI-XIX w.
  • kamienny most na Jedlicy z 1725 z figurą św. Jana Nepomucena
  • dawny renesansowy dworek z późniejszymi dobudówkami, była siedziba Nadleśnictwa Śnieżka w Kowarach
  • osiedle Górnicze w stylu socrealizmu – pierwsze osiedle w powojennej Polsce zbudowane na tzw. ziemiach odzyskanych
  • synagoga z XIX w., obecnie magazyn.

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Podstawowa nr 1

Dawniej w Kowarach było 5 szkół podstawowych (nie istnieją już SP nr 2 w Kowarach Górnych, SP nr 4 przy obecnym ZSO oraz SP nr 5 na Wojkowie). Obecnie istnieją dwie szkoły podstawowe (Szkoła Podstawowa nr 1 w Kowarach oraz Szkoła Podstawowa nr 3 im. Józefa Gielniaka), gimnazjum, liceum ogólnokształcące i liceum dla dorosłych (Zespół Szkół Ogólnokształcących). Gimnazjum i Liceum im. Stanisława Lema.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

W Kowarach do 2002 r. istniało Kino „Orzeł”, które obecnie jest zamknięte. Główną instytucją kulturalną i animatorem życia kulturalnego miasta jest Miejski Ośrodek Kultury.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Chrześcijaństwo

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Kowarach działa Miejski Klub Sportowy Olimpia. Zrzesza on prawie 400 zawodników którzy uprawiają sport w różnych sekcjach (juniorzy, seniorzy i dzieci). Istnieją sekcje piłki nożnej, karate, piłki siatkowej, koszykówki. Ponadto istnieje sekcja paralotniarska i wędkarstwa, sekcja tenisa stołowego. Klub prowadzi dwie grupy: wyczynową oraz rekreacyjną.[potrzebny przypis] MKS Olimpia organizuje także wiele imprez sportowych jak np. 'Turniej piłki nożnej juniorów im. S. Żurowskiego’, Seminaria szkoleniowe 'Funakoshi Shotokan Karate’ czy 'Polsko-Czeskie mistrzostwa o puchar Karkonoszy w paralotniach’. Ponadto klub jest współorganizatorem „Dni Kowar” pod nazwą „Dni Sportu”, jak również organizuje „Majówkę”, „Jesień Kowarską” czy też inne imprezy sportowo-rozrywkowe na terenie miasta.

Współpraca zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[13]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx.
  2. Dane z obwieszczenia komisarza wyborczego o ilości mandatów przypadających poszczególnym okręgom wyborczym w wyborach do Rady Powiatu Jeleniogórskiego w 2014 r.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2016 r. Stan w dniu 31.12.2015 r. (pol.). Główny Urząd statystyczny. [dostęp 2016-10-13]. s. 59.
  4. Opis miasta.
  5. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  6. a b c d Józef Pilch: Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2005, s. 161. ISBN 83-213-4366-X.
  7. Stadt Schmiedeberg.
  8. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  9. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  10. 308 Kamienna Góra – Jelenia Góra. atlaskolejowy.pl.
  11. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2012-09-08]. s. 47–50.
  12. Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 272.
  13. www.kowary.pl. [dostęp 2011-09-17].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]