Eos (mitologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tzw. „Pieta Memnona” (Eos z ciałem Memnona), malowidło na attyckiej czarze czerwonofigurowej Durisa, V wiek p.n.e., Luwr, Paryż
Stanisław Wyspiański: Jutrzenka, Fosforos, Hesperos, Helios, rysunek ołówkiem do Iliady, Muzeum Narodowe w Warszawie
William-Adolphe Bouguereau: Świt, obraz olejny na płótnie, 1881

Eos (także Świt, Jutrzenka[1]; gr. Ἠώς Ēṓs ‘jutrzenka’, łac. Aurora ‘jutrzenka’, ‘zorza’) – w mitologii greckiej bogini i uosobienie zorzy porannej, brzasku i świtu[2][3]; jedna z tytanid; utożsamiana z Hemerą i rzymską Aurorą[4][5].

Należała do drugiego pokolenia tytanów[6]. Była bóstwem związanym z kultem jutrzenki. Według wierzeń starożytnych Greków każdego świtu przemierzała niebo na lekkim rydwanie, zaprzężonym w parę białych lub różowych koni – Lamposa (Świecącego, Jasnego) i Faetona (Promiennego, Błyszczącego)[7][8][9]. Swą wędrówkę rozpoczynała (wynurzała się z fal Okeanosa) na Wschodzie i kończyła (zanurzała się w falach Okeanosa) na Zachodzie, po drugiej stronie widnokręgu[10]. Otwierała „wrota dnia” (bramę nieba) przed wozem Heliosa[11][5]. Rozpraszała mroki nocy, zwiastowała światło dnia ludziom i bogom[12][13]. Jej nadejście zapowiadał Fosforos (Gwiazda Poranna) – „jaśniejący syn Jutrzenki”[14][15][16].

Quote-alpha.png
Zanim pojawi się na niebie wóz słońca, znad brzegów Oceanu wyjeżdża na lekkim rydwanie Eos, różanopalca bogini jutrzenki. Piękne oblicze młodej bogini jaśnieje rumieńcem zorzy porannej, a wśród szarych świtów zakwita jej szata barwy szafranu[17].

Uchodziła za córkę tytana Hyperiona i tytanidy Tei (albo tytana Pallasa) oraz za siostrę Heliosa i Selene, przypuszczalnie także Tytana[2][11][18][19].

Była bardzo kochliwa. Uprowadziła i uwiodła kilku mężczyzn, m.in.: olbrzyma Oriona, Kefalosa, Klejtosa[2][9][11]. Ze swoim pierwszym mężem, tytanem Astrajosem, miała liczne potomstwo, m.in. gwiazdy[a][20], Fosforosa (Hesperosa; bóstwo uosabiające planetę Wenus)[b][21], Boreasza, Zefira, Notosa, Eurosa, przypuszczalnie także Apeliotesa, Kajkiasa, Lipsa, Skirona (bóstwa uosabiające wiatry)[2][11][22][23][24].

Ze związku z Titonosem (był jej drugim mężem) urodzili się synowie Emation i król Etiopii, Memnon, który zginął pod Troją[2][11]. Długo opłakiwała swego syna Memnona, zabitego przez Achillesa (łzy jej opadły na ziemię w postaci kropel porannej rosy)[2][16]. Dla Titonosa uprosiła u boga Zeusa dar nieśmiertelności, ale zapomniała uprosić dar wiecznej młodości. Gdy Titonos stał się zupełnie niedołężny, Zeus zamienił go w świerszcza lub cykadę[9][25].

W panteonie greckim odgrywała ona drugorzędną rolę, a jej kult należał do rzadkości. W mitach pojawiała się sporadycznie.

W sztuce przedstawiana jest zwykle jako urodziwa kobieta z wielkimi skrzydłami u ramion, w peplosie szafranowego (intensywnie żółty) koloru[2][26], powożąca rydwanem lub w locie przed wozem Heliosa, z kwiatami i pochodnią w ręce. Starożytni Grecy nazywali ją „różanopalcą” (gr. rododáktylos ‘mająca palce w kolorze przypominającym płatki róż’), „szafrannoszatą” (gr. krokópeplos ‘w peplosie szafranowego koloru’)[2][9][27].

Wyobrażenie o bogini przejawia się w sztukach plastycznych, między innymi w greckim malarstwie wazowym (wazy z V wieku p.n.e. ukazujące skrzydlatą Eos goniącą Kefalosa oraz opłakującą Memnona), malarstwie olejnym i rzeźbie, oraz w muzyce i literaturze (Iliada Homera).

Imieniem bogini została nazwana jedna z planetoid – (221) Eos.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Z pominięciem gwiazd, w które zostali przemienieni niektórzy bohaterowie, stworzenia, istoty, artefakty np. Kastor i Polideukes (Polluks), Plejady, Hiady.
  2. Autorzy hellenistyczni identyfikowali Hesperosa z gwiazdą Fosforos.

Przypisy

  1. Jutrzenka. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-02].  Cytat: „poet. «jasność poprzedzająca ukazanie się słońca na horyzoncie»”.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 117–118. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
  3. Słownik imion, nazw i rzeczy. W: Homer: Odyseja. Warszawa: Biblioteka Klasyki Polskiej i Obcej. Czytelnik, 1972, s. 367–368.
  4. Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 80. ISBN 80-8046-098-1.
  5. 5,0 5,1 Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 227. ISBN 83-01-03529-3.
  6. Carlos Parada: Titans (Second generation, descending from the first) (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-05-02].
  7. Carlos Parada: Bestiary (Phaethon2, Lampus4) (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-05-02].
  8. Homer: Odyseja, op.cit., s. 363, 369.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Początki świata. W: Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 48–49. ISBN 83-7391-077-8.
  10. Bogowie światła i powietrza. W: Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 71. ISBN 83-210-0677-9.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 85. ISBN 83-04-04673-3.
  12. Homer: Iliada. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968, s. 186. Cytat: „Piękna Jutrzenka z łoża Tytona się budzi Niosąc żądane światło dla bogów i ludzi [...]”..
  13. Homer: Iliada, op.cit., s. 31. Cytat: „Już Olimpowi niesie Jutrzenka zaranie, Wejście słońca zwiastując nieśmiertelnym w niebie [...]”.
  14. Homer: Iliada, op.cit., s. 392. Cytat: „Już gwiazda ranna bliski światła powrót głosi, Już różana Jutrzenka na niebie się wznosi [...]”.
  15. Homer: Odyseja, op.cit., s. 201. Cytat: „Właśnie wzeszła najjaśniejsza gwiazda, która zwiastuje światło Jutrzenki w mgłach zrodzonej [...]”.
  16. 16,0 16,1 Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003, s. 284. ISBN 83-7399-022-4.
  17. Jan Parandowski, op.cit., s. 73. ISBN 83-210-0677-9.
  18. Pierre Grimal, op.cit., s. 273. ISBN 83-04-04673-3.
  19. Aaron J. Atsma: Titan (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-12-04].
  20. Jan Parandowski, op.cit., s. 75. ISBN 83-210-0677-9. Cytat: „Każda gwiazda była niegdyś bożkiem lub boginką – śliczne potomstwo jednego z tytanów, Astrajosa. Lecz zbuntowawszy się przeciw Dzeusowi uległy te bóstwa przeraźliwej mocy jego piorunów i zdruzgotane rozsypały się po firmamencie pyłem świetlistym. Liczba gwiazd wzrastała, gdyż wola bogów umieszczała w ich gronie rozmaitych bohaterów, nimfy, a nawet przedmioty martwe”.
  21. Pierre Grimal, op.cit., s. 106–107. ISBN 83-04-04673-3.
  22. Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 261. ISBN 80-8046-098-1.
  23. Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 129. ISBN 80-8046-098-1.
  24. Aaron J. Atsma: Eosphoros and Hesperos (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-05-02].
  25. Mity o bogach. W: Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, 1979, s. 168–172. ISBN 83-221-0111-2.
  26. Szafranowy. sjp.pwn.pl. [dostęp 2012-05-09].
  27. Homer: Iliada, op.cit., s. 132. Cytat: „Już w szkarłatne Jutrzenka przybrana odzienie siała złote po całym okręgu promienie [...]”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Aaron J. Atsma: Eos (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-05-02].
  2. Eos (ang.). mythindex.com. [dostęp 2010-08-02].
  3. Hezjod: Teogonia. Sandomierz: Armoryka, 2010. ISBN 83-62173-44-0.
  4. Homer: Iliada. pl.wikisource.org. [dostęp 2012-05-09].
  5. Henry George Liddell, Robert Scott: A Greek-English Lexicon: ἠώς (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2011-08-01].
  6. Carlos Parada: Eos (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-08-02].
  7. Oskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 214: Eos (ang.). ancientlibrary.com. [dostęp 2010-12-04].
  8. William Smith: A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology: Eos (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-05-09].
  9. Harry Thurston Peck: Harpers Dictionary of Classical Antiquities, 1898: Eos (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-05-09].