Kwintus Fabiusz Piktor

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Fabiusz Piktor)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Kwintus Fabiusz Piktor (łac. Quintus Fabius Pictor, ur. I połowa III w. p.n.e. – zm. koniec III/początek II wieku p.n.e.) – pierwszy znany historyk rzymski.

Jego spisana po grecku historia Rzymu powstała w trakcie II wojny punickiej lub tuż po jej zakończeniu. Była kierowana do odbiorców ze świata hellenistycznego, którym miała przedstawić w dobrym świetle dzieje Miasta Wilczycy oraz rzymski punkt widzenia na konflikt z Kartaginą. Dzieło to nie zachowało się w całości, pozostały z niego niewielkie fragmenty. Było jednak cenione w starożytności i wykorzystywane przez późniejszych dziejopisów m.in. Polibiusza, Dionizjosa z Halikarnasu i Tytusa Liwiusza.

Fabiusz Piktor powszechnie uznawany jest za pierwszego historyka w starożytnym Rzymie, który zapoczątkował rozwój tamtejszej historiografii, stając się prekursorem annalistyki rzymskiej. Badacze starożytności zaliczają go do tzw. annalistów starszych.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w pierwszej połowie III w. p.n.e.[1] Pochodził ze znakomitego rodu rzymskich patrycjuszy, Fabiuszów[2], być może wywodził się z ich bocznej linii[3]. Noszony przez niego przydomek (łac. pictormalarz) interpretowano jako znak, iż zajmował się malarstwem[4], prawdopodobnie jednak nosił go po swoim dziadku, Gajuszu Fabiuszu, który ozdobił malowidłami świątynię Salus (około 304 lub 300 r.)[5].

Niewiele wiadomo o jego życiu. Był senatorem, ale nie są znane urzędy, które piastował w republice[6]. Uczestniczył w wojnach z Ligurami (233)[7] i nadpadańskimi Celtami (225 – 222)[8]. Aktywny w okresie drugiej wojny punickiej, zdaniem niektórych badaczy walczył w bitwie nad Jeziorem Tranzymeńskim (217)[9]. Z całą pewnością, rok później (po klęsce pod Kannami) został wysłany w poselstwie do Delf, aby u wyroczni Apolla poznać przyczyny rzymskich niepowodzeń wojennych i sposoby zaradzenia im. Powierzenie mu tej misji świadczy o jego dobrej znajomości języka i kultury greckiej[10].

Swe dzieło historyczne, Annales (Roczniki), Fabiusz Piktor napisał jeszcze w trakcie II wojny punickiej (może w latach 216 – 209) lub już po jej zakończeniu, około 200 roku albo na początku II wieku. Przedstawił w nim, po grecku, historię Rzymu od jego początków po czasy sobie współczesne[11]. Przypisywano mu również napisanie pracy De iuro pontificio (O prawie pontyfikalnym), która jednak w rzeczywistości wyszła spod innej ręki, dużo później[12]. Data śmierci Fabiusza Piktora nie jest znana, być może miało to miejsce na początku II wieku p.n.e.[13]

Dzieło[edytuj | edytuj kod]

Stan zachowania[edytuj | edytuj kod]

Dzieło Fabiusza Piktora nie zachowało się, pozostały z niego jedynie krótkie fragmenty, dotyczące głównie wybuchu pierwszej wojny punickiej. Pewne wyobrażenie o jego oryginalnym kształcie i charakterze dają opinie autorów antycznych, którzy korzystali z Annales[14]. Fragmenty Annales zostały wydane drukiem w Historicorum Romanorum Reliquiae Hermanna Petera oraz w Die Fragmente der griechischen Historiker Felixa Iacoby’ego[15].

Cel, język i zakres[edytuj | edytuj kod]

Użycie greki, ówcześnie języka uniwersalnego na terenach od Hiszpanii po Mezopotamię, do spisania tego utworu, wynikało przede wszystkim z celu, jaki przyświecał autorowi. Jego praca była kierowana do odbiorców ze świata hellenistycznego, miała przedstawić im rzymski punkt widzenia na konflikt z Kartaginą, stawiając w jak najlepszym świetle Kwirytów jako prowadzących słuszną politykę, toczących tylko wojny obronne, gwarantujących prawa i wolność swoim sprzymierzeńcom oraz praktykujących dobre zwyczaje, budzące pozytywne opinie. W pewnym stopniu było to dzieło apologetyczne, odpowiadające na dotychczasowe greckie prace, o prokartagińskim wydźwięku, szczególnie zaś na dzieło Filinosa z Akragas czy też utwory historyków z otoczenia Hannibala Barkidy[16]. Ze względu na docelowego odbiorcę stosowano w nim miarę talentu czy datację według olimpiad[17]. Oprócz celu politycznego, pisanie po grecku wynikało również z faktu, iż w ówczesnej łacinie nie powstały jeszcze w pełni ukształtowane teksty historiograficzne, znane były jedynie roczne zapiski kapłanów, pozbawione zupełnie narracji, prymitywne wręcz w porównaniu do dzieł greckich historyków. Brak było zatem modelu jaki mógł wykorzystać Fabiusz Piktor[18]. Ponadto tematyka historyczna była traktowana jako gatunek literacki, w którym używa się właśnie greki[19].

Domniemany kształt[edytuj | edytuj kod]

Nie wiadomo z ilu ksiąg składała się praca rzymskiego senatora. Ze szczupłych informacji badaczom zarysowuje się podział dzieła na trzy części. W pierwszej przedstawiono początki Rzymu, od Eneasza i Ewandra, przez władców Alba Longa, Romulusa i Remusa po czasy królewskie. Drugą część poświęcono republice do momentu wybuchu I wojny punickiej, natomiast trzecią przebiegowi tego konfliktu, jak i następnemu starciu z Kartaginą, kończąc narrację na 217 czy też może 216 roku. Jak się wydaje ta ostatnia część była najobszerniejsza, pozostałe zaś dużo krótsze, przy czym okresowi królewskiemu autor poświęcił więcej miejsca niż wczesnorepublikańskiemu. Być może wynikało to z nierównomierności źródeł do których miał dostęp[20].

Źródła[edytuj | edytuj kod]

W swoim dziele Fabiusz Piktor zawarł z pewnością wiele wartościowych wiadomości, czerpiąc z własnej wiedzy o wewnętrznej i zagranicznej polityce Rzymu swojej doby. Dla przedstawienia wcześniejszych czasów korzystał z wspomnianych kronik pontyfików[21], od których zaczerpnął ujęcie chronologiczne. Oprócz nich sięgał zapewne po teksty inskrypcji publicznych, wykazy konsulów i innych urzędników oraz materiały z rodowych archiwów, gdzie przechowywano tekstów mów pogrzebowych, w których podawano informacje o stanowiskach i działalności zmarłych. Czerpał również z dzieł greckich historyków, co najmniej od czasów wyprawy Pyrrusa zainteresowanych Italią oraz Rzymem. Spośród tych tekstów najważniejszym dla niego był przekaz Timajosa z Tauromenium. Oprócz źródeł pisanych opierał się na legendach, nie tylko rzymskich, ale i italskich, ustnej tradycji rodowej, szczególnie Fabiuszów oraz własnych domniemaniach, interpretacjach czy wręcz fantazjach. Najpewniej opisując działania wojenne korzystał z relacji kartagińskich jeńców lub zbiegów, Hans Delbrück wysunął przypuszczenie, iż jego najważniejszym informatorem w tym zakresie był Muttines, dowódca punickiej kawalerii, który w trakcie walk na Sycylii, przeszedł na stronę Rzymian[22].

Styl i znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Fabiusz Piktor jest najstarszym, najwcześniejszym znanym historykiem rzymskim. Najprawdopodobniej był pierwszym autorem, który zapoczątkował prozaiczne piśmiennictwo historyczne wśród Kwirytów. Przez badaczy antyku zaliczany jest do tzw. annalistów starszych[23].

W swej pracy odszedł od formy suchych zapisek pontyfików, tworząc dzieło zbliżone do historiografii hellenistycznej, pisane barwnie i obrazowo, wzbogacane epizodami czy motywami poetyckimi. Uwypuklał bohaterstwo rzymskich czynów wojennych i starał się wykazać związek walorów moralnych z dziejami[24]. Najpewniej inspirował się rozwiązaniami przyjętymi przez greckich autorów, czyli rozpoczęciem dzieła od początków miasta oraz szerszym potraktowaniem czasów sobie współczesnych. Przytoczenie opowieści o narodzinach Rzymu służyło też wykazaniu jego dawności, nie mniejszej niż najstarszych ośrodków greckich w Italii. Stąd również próby datowania założenia Miasta Wilczycy (czego podejmował się już Timajos), które odpowiadają rokowi 748/747 p.n.e.[25] Senator, dokonując wysiłków w celu zharmonizowania greckich i rzymskich podań o początkach Rzymu (mity o Eneaszu i Romulusie) wywarł znaczny wpływ, poprzez swoje dzieło, na tworzenie się tradycji dotyczącej najdawniejszych czasów miasta[26].

Annales cieszyło się znaczną popularnością wśród rzymskich patrycjuszy, było też jednym ze źródeł materiału faktograficznego dla poety Kwintusa Enniusza, który stworzył epopeję poświęconą dziejom Rzymu. Dzieło przełożono na łacinę, w tym tłumaczeniu znał je Marek Terencjusz Warron. Za przykładem Fabiusza Piktora inni przedstawiciele elit Miasta Wilczycy zaczęli się zajmować historiografią – Lucjusz Cynciusz Alimentus, Cyncjusz Acyliusz, Publiusz Korneliusz Scypion, Aulus Postumus Albinus[27]. M. Cary i H.H. Scullard zaliczają go, obok Enniusza i Gnejusza Newiusza, do „ojców literatury łacińskiej”[28].

Kolejni annaliści korzystali z pracy prekursora. Czerpał z niej także Polibiusz, dla którego był to ważny przekaz dotyczący I i II wojny punickiej, a później także Dionizjos z Halikarnasu oraz w mniejszym stopniu Tytus Liwiusz. Ten ostatni najprawdopodobniej nie znał bezpośrednio tekstu Annales, lecz korzystał z niego za pośrednictwem dzieła jednego z annalistów, najprawdopodobniej Celiusza Antypatera[29].

Wiarygodność[edytuj | edytuj kod]

W opiniach późniejszych antycznych dziejopisów, z których najistotniejsze są właśnie komentarze Polibiusza, Dionizjosa i Liwiusza, Fabiusz Piktor uchodził z autora kompetentnego i poważnego. Zauważano jednak jego stronniczości wobec własnego rodu i sprawy Rzymu. To pierwsze przejawiało się w gloryfikacji Fabiuszów i wyolbrzymianiu ich zasług oraz znaczenia. Mogło to jednak wynikać z przewagi przekazów z tego rodu, jakimi dysponował autor. Zapewne z większa sympatią pisał o nich i ich politycznych sprzymierzeńcach, zaś nieprzychylnie o rodach im przeciwnych[30].

W drugiej kwestii, z pewnością cel przyświecający napisaniu dzieła, jak i poglądy autora rzutowały na tendencyjne przedstawienie wydarzeń, szczególnie w zakresie wojen punickich. Krytykuje go za to Polibiusz, który przytaczając informacje od niego, wyraża niekiedy co do nich swoje wątpliwości[31]. Czasem jednak przyjmuje punkt widzenia Fabiusza Piktora, jak choćby podając, iż przed pierwszą wojną z Rzymem, Kartagińczycy mieli rozległe posiadłości w Hiszpanii. Jest to ślad wizji senatora, którzy pragnął wykazać, iż Kwiryci musieli podjąć działania zbrojne we własnej obronie, otaczani przez Punijczyków[32]. Nieprzychylny Barkidom, obwiania ich za rozpoczęcie następnej wojny, do której miało wyłącznie dojść przez ich ambicje i agresywność, wbrew władzom Rzymu[33]. Być może to on wprowadził do historiografii skrócenie wydarzeń poprzedzających wybuch tego konfliktu, z półtora roku do zaledwie kilku tygodni, tak by usprawiedliwić bierność Rzymu wobec oblężenia i upadku Saguntu[34]. Taka tendencyjność przejawiała się również u innych annalistów[35].

Jeśli zaś chodzi o przedstawienie czasów dawniejszych, to wśród historyków starożytności ożywioną dyskusję wywołał Andras Alföldi pracą Early Rome and the Latins (1965), w której wyraził pogląd, iż wszelkie przekazy o wczesnym Rzymie i jego dużym znaczeniu, szczególnie za rządów Tarkwiniuszów, są bezwartościowe. Opierają się bowiem na świadomych kłamstwach Fabiusza Piktora, który zafałszował rzeczywistość, co po nim przejęła cała późniejsza historiografia. Opinia ta nie została jednak ostatecznie zaakceptowana[36].

Przypisy

  1. Ziółkowski 2004 ↓, s. 75, przyp. 16. Mierzwa 2002 ↓, s. 146 podaje rok 254 jako datę jego narodzin.
  2. Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183; Ziółkowski 2004 ↓, s. 160; Kęciek 2005 ↓, s. 15.
  3. Grabski 2006 ↓, s. 29.
  4. Kumaniecki 1987 ↓, s. 346.
  5. Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183 (gdzie podano jedynie, iż ozdobienia świątyni dokonał członek jego rodu); Matz 2000 ↓, s. 89.
  6. Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183; Myśliwiec 2001 ↓; Kęciek 2005 ↓, s. 14. Mierzwa 2002 ↓, s. 146 podaje, iż był konsulem. Natomiast Jaczynowska 1984 ↓, s. 10 stwierdza, iż należał do kolegium pontyfików.
  7. Vademecum 2001 ↓, s. 65; Mierzwa 2002 ↓, s. 146.
  8. Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183; Myśliwiec 2001 ↓; Kęciek 2005 ↓, s. 14, 61.
  9. Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183; Mierzwa 2002 ↓, s. 146.
  10. Cary i Scullard 1992 ↓, s. 384; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183; Myśliwiec 2001 ↓; Vademecum 2001 ↓, s. 65; Kęciek 2005 ↓, s. 14, 279.
  11. Brożek 1976 ↓, s. 54; Cytowska i Szelest 1983 ↓, s. 232; Cary i Scullard 1992 ↓, s. 127; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183; Myśliwiec 2001 ↓; Vademecum 2001 ↓, s. 65.
  12. Najprawdopodobniej było to dzieło Kwintusa Fabiusza Maksimusa Servilianusa, konsula w 142 r. p.n.e., Brożek 1976 ↓, s. 104; Myśliwiec 2001 ↓.
  13. Cytowska i Szelest 1983 ↓, s. 232; Vademecum 2001 ↓, s. 65.
  14. Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183Myśliwiec 2001 ↓;; Kęciek 2005 ↓, s. 15; Grabski 2006 ↓, s. 29.
  15. Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 185; Vademecum 2001 ↓, s. 66.
  16. Brożek 1976 ↓, s. 61-62; Cary i Scullard 1992 ↓, s. 384; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 181-182, 184; Lancel 2001 ↓, s. 48; Myśliwiec 2001 ↓; Vademecum 2001 ↓, s. 65; Kęciek 2005 ↓, s. 15.
  17. Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 184.
  18. Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 184; Vademecum 2001 ↓, s. 65.
  19. Cary i Scullard 1992 ↓, s. 127.
  20. Brożek 1976 ↓, s. 62;Cary i Scullard 1992 ↓, s. 127, 384; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183-184; Myśliwiec 2001 ↓.
  21. Były to oficjalne zapiski, które corocznie sporządzał pontifex maximus na drewnianych tablicach, bowiem wystawiano je publicznie. W układzie chronologicznym uwzględniał w nich nazwiska konsulów i innych urzędników, wydarzenia religijne, społeczne oraz polityczne w danym roku. Dopiero ok. 130 r. p.n.e. to co zachowało się z tych zapisków opublikowano w osiemdziesięciu księgach tzw. Annales Maximi, Jaczynowska 1984 ↓, s. 10; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 182.
  22. Brożek 1976 ↓, s. 62-63; Cary i Scullard 1992 ↓, s. 385; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 182-183; Myśliwiec 2001 ↓; Vademecum 2001 ↓, s. 65; Kęciek 2005 ↓, s. 15, 19.
  23. Cary i Scullard 1992 ↓, s. 127; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183-184; Myśliwiec 2001 ↓; Ziółkowski 2004 ↓, s. 160; Kęciek 2005 ↓, s. 14; Grabski 2006 ↓, s. 29. Cary i Scullard 1992 ↓, s. 129 podają, iż Piktor mógł opierać się na jakimś wcześniejszym dziele rzymskim.
  24. Cary i Scullard 1992 ↓, s. 385; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183-184; Myśliwiec 2001 ↓; Grzesiowski 2012 ↓, s. 618.
  25. Brożek 1976 ↓, s. 62; Jaczynowska 1984 ↓, s. 25; Myśliwiec 2001 ↓; Vademecum 2001 ↓, s. 65. Taki wynik najprawdopodobniej uzyskał wychodząc od uznawanej przez siebie daty początku republiki (na 504 r. p.n.e.) i założeniu, iż rządy królewskiej trwały w Rzymie przez siedem generacji, 244 lub 245 lat, Jaczynowska 1984 ↓, s. 26.
  26. Cary i Scullard 1992 ↓, s. 85; Vademecum 2001 ↓, s. 65.
  27. Brożek 1976 ↓, s. 54; Cary i Scullard 1992 ↓, s. 385; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 159, 161; Grabski 2006 ↓, s. 29.
  28. Cary i Scullard 1992 ↓, s. 85.
  29. Brożek 1976 ↓, s. 99; Cytowska i Szelest 1983 ↓, s. 131; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183; Lancel 2001 ↓, s. 47-48; Myśliwiec 2001 ↓; Vademecum 2001 ↓, s. 91, 104; Kęciek 2005 ↓, s. 21. Jako informację zaczerpniętą przez Polibiusza bez wątpienia od Piktora można wskazać liczbę obywateli rzymskich i sojuszników zdolnych do służbach wojskowej w 225 r. p.n.e., Lancel 2001 ↓, s. 95.
  30. Brożek 1976 ↓, s. 63, 132; Jaczynowska 1995 ↓, s. 102-103; Cytowska, Szelest i Rychlewska 1996 ↓, s. 183-184Myśliwiec 2001 ↓;; Vademecum 2001 ↓, s. 65; Kęciek 2005 ↓, s. 15.
  31. Cytowska i Szelest 1983 ↓, s. 131Lancel 2001 ↓, s. 70;; Kęciek 2005 ↓, s. 15, 56.
  32. Kęciek 2007 ↓, s. 50, 153.
  33. Cytowska i Szelest 1983 ↓, s. 185; Kęciek 2007 ↓, s. 183. Być to może to już od Fabiusza Piktora pochodzą przekazy stawiające ich w niekorzystnym świetle, jako prowadzących własną politykę nawet wbrew Kartaginie – jakoby Hamilkar Barkas do Hiszpanii wyruszył bez zgody władz swego miasta, a Hazdrubal Piękny miał próbować siłą przejąć tam rządy, a gdy to się nie udało rządził w Hiszpanii samodzielnie, Lancel 2001 ↓, s. 53, 70; Kęciek 2005 ↓, s. 56; Kęciek 2007 ↓, s. 183. Zdaniem Franka W. Walbanka, podana przez Polibiusza relacja o sporach między rzymskimi konsulami przed bitwą kanneńską, miała również swoje źródło w pracy Piktora, Kęciek 2005 ↓, s. 20
  34. Lancel 2001 ↓, s. 81.
  35. Lancel 2001 ↓, s. 69.
  36. Jaczynowska 1984 ↓, s. 10, 37-39; Ziółkowski 2004 ↓, s. 55.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mieczysław Brożek: Historia literatury rzymskiej w starożytności. Zarys. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.
  • Max Cary, Howard Hayes Scullard: Dzieje Rzymu. Od czasów najdawniejszych do Konstantyna. przeł. Jerzy Schawkopf. T. 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992. ISBN 83-06-01859-1.
  • Maria Cytowska, Hanna Szelest: Literatura grecka i rzymska w zarysie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-02224-87.
  • Maria Cytowska, Hanna Szelest, Ludwika Rychlewska: Literatura rzymska. Okres archaiczny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996. ISBN 83-01-12096-7.
  • Andrzej F. Grabski: Dzieje historiografii. wprowadzenie Rafał Stobiecki. Wyd. 2. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2006. ISBN 83-7177-424-9.
  • Mieczysław Grzesiowski: Literatura rzymska. W: Słownik kultury antycznej. red. Ryszard Kulesza. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2012, s. 613-636. ISBN 978-83-235-0942-4.
  • Maria Jaczynowska: Dzieje Imperium Romanum. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995. ISBN 83-01-11924-1.
  • Maria Jaczynowska: Historia starożytnego Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984. ISBN 83-01-00268-9.
  • Krzysztof Kęciek: Dzieje Kartagińczyków. Historia nie zawsze ortodoksyjna. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo „Attyka”, 2007. ISBN 978-83-89487-25-4.
  • Krzysztof Kęciek: Wojna Hannibala. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2005, seria: Wielkie bitwy. Wielcy dowódcy. ISBN 83-11-10230-9.
  • Kazimierz Kumaniecki: Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu. Wyd. VIII. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987.
  • Serge Lancel: Hannibal. przeł. Robert Wiśniewski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2001, seria: Biografie sławnych ludzi. ISBN 83-06-02810-4.
  • David Matz: Famous firsts in the ancient Greek and Roman world. Jefferson, N.C.: McFarland, 2000. ISBN 0786405996.
  • Edward Alfred Mierzwa: Historia historiografii. T. I: Starożytność – Średniowiecze. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002. ISBN 83-7322-055-0.
  • Herbert Myśliwiec: Fabius Pictor, Quintus. W: Słownik pisarzy antycznych. red. Anna Świderkówna. Wyd. 3 uzup.. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Książka i Wiedza”, 2001, s. 207. ISBN 83-214-1199-1.
  • Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu. praca zbiorowa pod red. Ewy Wipszyckiej. Wyd. 2 zmienione. T. I/II: Źródłoznawstwo starożytności klasycznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13594-8.
  • Adam Ziółkowski: Historia Rzymu. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2004. ISBN 83-7063-412.