Franciszek Jach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Franciszek Jach
Aleksander Krajewski
Ilustracja
kpt. Franciszek Jach (przed 1923)
kapitan pilot kapitan pilot
Data i miejsce urodzenia 18 stycznia 1894
Januszkowo, Cesarstwo Niemieckie
Data i miejsce śmierci 13 maja 1944
Lublin, Generalne Gubernatorstwo
Przebieg służby
Lata służby 1915 - 1933, zmobilizowany w 1939
Siły zbrojne Armia Cesarstwa Niemieckiego
Siły Powietrzne Cesarstwa Niemieckiego
Siły Powietrzne RP
Stanowiska dowódca: 132 Eskadra Myśliwska
Główne wojny i bitwy I wojna światowa
Powstanie wielkopolskie
Wojna polsko-ukraińska
Wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa
kampania wrześniowa
Odznaczenia
PilotPolowy.jpg
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Walecznych (1920-1941, dwukrotnie) Srebrny Krzyż Zasługi

Franciszek Jach (ur. 18 stycznia 1894[1]) w Januszkowie, zm. 13 maja[2] w 1944 w Lublinie) – kapitan pilot Wojska Polskiego, szybownik.

Młodość i służba w Niemczech[edytuj | edytuj kod]

Syn Antoniego i Franciszki, urodził się w zaborze pruskim. W latach 1908 – 1914 uczył się w gimnazjum w Nakle n/Notecią. W gimnazjum był zaangażował się w działalność w Towarzystwie im. Tomasza Zana. Był też członkiem tamtejszej Drużyny Strzeleckiej. W 1914 brał udział w manewrach Polskich Drużyn Strzeleckich z Wielkopolski i Pomorza, odbywanych w Krakowie i pod Nowym Sączem [3]. Po wybuchu I wojny światowej, 15 listopada 1915 został powołany do niemieckiego wojska[4]. Początkowo służył w artylerii przeciwlotniczej na froncie zachodnim (m. in. w bitwie pod Verdun)[3], od 1916 na froncie wschodnim[4]. W 1917 ukończył kurs pilotażu na lotnisku Ławica w Poznaniu, w marcu 1918 zdobył szlify oficerskie i został skierowany jako pilot do Szkoły Strzelców Samolotowych w Belgii[potrzebny przypis]. Przeszedł tam dalsze przeszkolenie, biorąc udział w walkach w Szampanii[3]. 27 grudnia 1918dostarczając z niemieckim pilotem Paulem Pohlem samolot do Berlina, nakłonił go do lotu do swojej rodzinnej wsi Wapno, gdzie samolot przejęli powstańcy[4]. W taki sposób na 10 dni przed zdobyciem lotniska w Ławicy powstańcy zdobyli swój pierwszy samolot. W nocy 27/28 grudnia bracia Franciszek i Stanisław Jachowie zamalowali, w stodole Jachów, na zdobytym samolocie czarne krzyże i przemalowali na polskie znaki rozpoznawcze – biało-czerwone szachownice[4]. 28 grudnia Franciszek Jach z bratem Stanisławem jako pasażerem wystartowali do lotu nad Wapnem[4]. Sierżant pilot Franciszek Jach był wtedy pierwszym pilotem Powstania Wielkopolskiego w ostatnich dniach 1918 roku[4].

Służba bojowa w Polsce[edytuj | edytuj kod]

29 grudnia 1918 wstąpił do Wojska Wielkopolskiego w stopniu sierżanta[4]. Po zdobyciu samolotu, sierżant Jach będąc w Wapnie, nie mógł działać w lotnictwie. Jako przeszkolony podoficer w obliczu toczących się walk powstańczych został wyznaczony na powstańczego komendanta Wapna. Zorganizował pluton, na czele którego walczył pod Mroczą, Ślesinem, Szubinem i Żninem. Dowodził miejscowymi młodymi ludźmi. 6 stycznia 1919 dostał się do niewoli, z której cztery dni później zbiegł. Niemcy nie zdążyli się dowiedzieć, że był dezerterem z niemieckiego lotnictwa[3]. Po ucieczce z niewoli 18 stycznia 1919 stawił się w swojej jednostce - Bazie Lotniczej w Ławicy, gdzie tworzyły się zalążki sił lotniczych powstania (w początku 1919 powstał tam batalion pod nazwą Stacja Lotnicza w Ławicy), liczyły one wtedy 5 pilotów, 2 obserwatorów, 32 mechaników lotniczych oraz kilkudziesięciu mechaników obsługi samolotów bojowych[3]. Jeszcze pod koniec stycznia walczył w rejonach utrzymywanej przez Niemców Bydgoszczy. Nad Kcynią stoczył walkę powietrzną z z patrolem niemieckim w sile 6 maszyn typu Fokker D.III[potrzebny przypis]. Mimo przewagi wroga nie uszedł z pola walki, zestrzelił jedną maszynę przeciwnika[potrzebny przypis]. Było to pierwsze zwycięstwo powietrzne lotnika Powstania Wielkopolskiego[potrzebny przypis]. Dzięki wsparciu lotnictwa (rozpoznanie i ostrzeliwanie piechoty) trzykrotnie słabsi powstańcy pod Kcynią utrzymali swe stanowiska[3]. Na początku 1919 został pilotem i instruktorem w utworzonej 12 lutego 1919 w Ławicy I Wielkopolskiej Eskadrze Lotniczej (Polnej)[4]. Był także w składzie tzw. grupy bojowej. Grupa ta wspierała działania wojsk powstańczych na wszystkich frontach Wielkopolski. Eskadra w marcu 1919 została skierowana pod Przemyśl, gdzie piloci wykonywali zadania rozpoznawcze, wywiadowcze i fotograficzne na rzecz Armii gen. Iwaszkiewicza. Sierżant F. Jach uczestniczył w bombardowaniach jednostek ukraińskich. Walczył następnie w składzie eskadry przemianowanej na 12 Eskadrę Wywiadowczą w starciach wokół Lwowa podczas wojny polsko-ukraińskiej. W kwietniu 1919 zdał egzaminy oficerskie[3]. 8 maja pod Samborem otrzymał rozkaz zniszczenia ukraińskiego balonu obserwacyjnego na uwięzi, kierującego ogniem artyleryjskim na linię kolejową Przemyśl –– Lwów. Wcześniej próbowano kilkanaście razy strącić balon, ale Ukraińcy zawsze zdążyli go ściągnąć na ziemię. Jach ostrzelał kilkakrotnie balon leżący na ziemi. Jednak w czasie ataku został ostrzelany i został uszkodzony silnik jego samolotu co zmusiło go do lądowania. Sam został ranny w głowę[4]. Wylądował na tzw. ziemi niczyjej, 300 m od okopów polskich i 200 m od ukraińskich. W czasie strzelaniny między liniami okopów piersi dopadli do niego Ukraińcy i znalazł się w niewoli. Dwóch oficerów ukraińskich uratowało go od rozstrzelania, zabierając do dowództwa. Jach szedł boso i udawał Niemca, co znowu uratowało mu życie[3]. W ukraińskim dowództwie niemiecki oficer ujął się za nim i odesłano go do obozu w Robatynie. Gdy dowiedział się, ze Ukraińcy chcą jeńców przekazać Sowietom, uciekł. Ukrywał się dwa dni w kominie w jednym z domostw, następnie szedł na zachód do swoich nocami, w dzień siedział w koronach drzew[3]. Po powrocie do jednostki - 12 Eskadry Wywiadowczej, od września 1919 walczył na froncie litewsko–białoruskim podczas wojny polsko-radzieckiej, stacjonując w Kisielewiczach pod Bobrujskiem. W maju 1920 Jach, na samolocie Albatros D.III (Oef) wypożyczonym z 13 Eskadry Myśliwskiej, zestrzelił radziecki myśliwiec Nieuport w rejonie lotniska Sołtanowka[5]. Bazował następnie z drugą załogą w Mińsku, jako oddział wydzielony, działając na rzecz 4. Armii w rejonie Borysowa[5]. Podczas pobytu na wschodzie ppor. Jach zasłynął brawurowymi atakami na pozycje sowieckie i największa ilością lotów bojowych[potrzebny przypis]. Awansował w tym okresie do stopnia porucznika. Za walki na wschodzie jesienią 1920 roku został odznaczony Orderem Virtuti Militari[3].

Okres międzywojenny i szybownictwo[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny nadal służył w lotnictwie polskim w stopniu kapitana jako dowódca eskadry w Toruniu, następnie na innych stanowiskach. Zajmował się amatorsko szybownictwem: w 1923 zbudował w warsztatach szkoły pilotów w Bydgoszczy szybowiec (bez usterzenia pionowego) własnej konstrukcji nazwany Żabuś. Wystartował nim w I Konkursie Ślizgowców w Białce, lecz rozbił się podczas pierwszego lotu 29 sierpnia 1923 z powodu skomplikowanego sterowania. W 1924 Jach naprawił i zmodyfikował swój szybowiec, dodając mu klasyczny ster kierunku i w czerwcu 1925 wziął na nim udział w II Konkursie Szybowców na Oksywiu, odbywając kilkanaście udanych lotów na odległość do 560 m. Szybowiec został później przekazany do Muzeum Wojskowego w Poznaniu, gdzie uległ zniszczeniu w 1939. Na konkurs w 1925 Jach zbudował także drugi szybowiec, nazwany Bimbuś (pilot W. Szulczewski)[6].

Pod koniec lat 20. dowodził 132 (dawną 112) Eskadrą Myśliwską[7]. Od 1929 służył w Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa w Dęblinie w charakterze oficera nadzoru technicznego. 7 października 1931 ustanowił w Bezmiechowej szybowcowy rekord Polski, utrzymując się w powietrzu 3 godziny, 12 minut i 16 sekund[4]. 27 października 1931 oblatał w Dęblinie pierwszy polski szybowiec wyczynowy NN-1 konstrukcji Adama Nowotnego i Jarosława Naleszkiewicza, a następnie 23 lipca 1932 oblatał w Dęblinie szybowiec bezogonowy JN-1 Jarosława Naleszkiewicza, w układzie latającego skrzydła, który nazwał Żabuś II[6].

By żonaty, miał dwóch synów[3].

Dalsza służba i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W 1933 odszedł z wojska w stan spoczynku. Zmobilizowany w 1939, brał udział w kampanii wrześniowej, organizując obronę przeciwlotniczą na szlakach ewakuacji w Dęblinie, Zamościu i Lwowie. Pozostał w kraju pod okupacją, zajmując się działalnością konspiracyjną związaną z lotnictwem na Zamojszczyźnie pod nazwiskiem Aleksander Krajewski, z fikcyjnym zawodem jako rentgenolog[4].

Zmarł 13 maja 1944 w szpitalu w Lublinie, na skutek ran doznanych podczas radzieckiego nalotu na Lublin 9 maja 1944[2]. Pochowany w Lublinie.

Ordery i odznaczenia[8][edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Data urodzenia 18 stycznia 1894 wg Chwałczyk 2003 ↓, s. 18 za kartą zgonu ze szpitala. Według innego źródła urodził się 28 stycznia 1894, zob. Piotr Bojarski: 97 rocznica powstania wielkopolskiego. Albatros dla powstania. Warszawa: Agora alehistoria, grudzień 2015.
  2. a b Zmarł 13 maja 1944 według karty zgonu ze szpitala, na grobie widnieje data 11 maja 1944 – Chwałczyk 2003 ↓, s. 18.
  3. a b c d e f g h i j k Piotr Bojarski: 97 rocznica powstania wielkopolskiego. Albatros dla powstania. Warszawa: Agora alehistoria, grudzień 2015.
  4. a b c d e f g h i j k Chwałczyk 2003 ↓, s. 18-20
  5. a b Krzysztof Tarkowski: Lotnictwo polskie w wojnie z Rosją Sowiecką 1919-1920. Warszawa: 1991, s. 70. ISBN 83-206-0985-2.
  6. a b Andrzej Glass: Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939. Warszawa: WKiŁ, 1977.
  7. Wojciech Sankowski: Ławica lat dwudziestych, w: Lotnictwo z szachownicą nr 3, s. 14.
  8. Rocznik oficerski 1932, s. 229.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Chwałczyk. Franciszek Jach. „Lotnictwo z Szachownicą”. Nr 6 (3/2003), s. 18-20, 2003 (pol.).