Franciszek Jach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Franciszek Jach
Aleksander Krajewski
kapitan pilot kapitan pilot
Data i miejsce urodzenia 18 stycznia 1894
Flag of the German Empire.svg Januszkowo, Cesarstwo Niemieckie
Data i miejsce śmierci 13 maja 1944
Flag of the German Reich (1935–1945).svg Lublin, Generalne Gubernatorstwo
Przebieg służby
Lata służby 1915 - 1933, zmobilizowany w 1939
Siły zbrojne War Ensign of Germany (1903-1918).svg Armia Cesarstwa Niemieckiego
Cross-Pattee-Heraldry.svg Siły Powietrzne Cesarstwa Niemieckiego
Roundel of Poland (1921-1993).svg Siły Powietrzne RP
Stanowiska dowódca: 132 Eskadra Myśliwska
Główne wojny i bitwy I wojna światowa
Powstanie wielkopolskie
Wojna polsko-ukraińska
Wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa
kampania wrześniowa
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Walecznych (1920-1941, dwukrotnie) Srebrny Krzyż Zasługi

Franciszek Jach (ur. 18 stycznia 1894 (inne źródła 28.01.1894 r. [1]) w Januszkowie, zm. 13 maja[2] w 1944 w Lublinie) – lotnik Wojska Polskiego i szybownik, kapitan pilot.

Młodość i służba w Niemczech[edytuj]

Syn Antoniego i Franciszki, urodził się w byłym zaborze pruskim.W latach 1908 - 1914 uczył się w w gimnazjum w Nakle n/Notecią. W gimnazjum był zaangażował się w działalność w Towarzystwie im. Tomasza Zana. Był też członkiem tamtejszej Drużyny Strzeleckiej. W 1914 brał udział w manewrach Polskich Drużyn Strzeleckich z Wielkopolski i Pomorza, odbywanych w Krakowie i pod Nowym Sączem [1]. Po wybuchu I wojny światowej, 15 listopada 1915, został powołany do niemieckiego wojska. Początkowo służył w artylerii przeciwlotniczej na froncie zachodnim (m. in. w bitwie pod Verdun)[1], od 1916 na froncie wschodnim. W 1917 ukończył kurs pilotażu na lotnisku Ławica w Poznaniu, w marcu 1918 zdobył szlify oficerskie i został skierowany jako pilot do Szkoły Strzelców Samolotowych w Belgii. Przeszedł tam dalsze przeszkolenie, biorąc udział w walkach w Szampanii. Jesienią 1918 roku, wkrótce przed wybuchem powstania wielkopolskiego, do Wielkopolski [1]. 27 grudnia 1918 roku dostarczając z niemieckim pilotem Paulem Pohlem samolot do Berlina, nakłonił go do lotu do swojej rodzinnej wsi Wapno, gdzie samolot przejęli powstańcy[3]. W taki sposób na 10 dni przed zdobyciem lotniska w Ławicy powstańcy zdobyli swój pierwszy samolot. W nocy 27/28 grudnia bracia Franciszek i Stanisław Jachowie zamalowali, w stodole Jachów, na zdobytym samolocie czarne krzyże i przemalowali na biało czerwone szachownice, jako znak rozpoznawczy Wojska Polskiego. 28 grudnia Franciszek Jach z bratem Stanisławem jako pasażerem wystartowali do lotu nad Wapnem. Pruscy żandarmi widząc polską maszynę uciekali w kierunku stacji kolejowej. Sierżant pilot Franciszek Jach był wtedy pierwszym pilotem Powstania Wielkopolskiego w ostatnich dniach 1918 roku. Sierżant Jach będąc w Wapnie nie mógł działać w lotnictwie. Jako przeszkolony podoficer w obliczu toczących się walk powstańczych został wyznaczony na powstańczego komendanta Wapna. Zorganizował pluton na czele którego walczył pod Mroczą, Ślesinem, Szubinem i Żninem. Dowodził miejscowymi młodymi ludźmi. 6 stycznia 1919 roku dostał się do niewoli, z której cztery dni później zbiegł. Niemcy nie zdążyli się dowiedzieć, że był dezerterem z niemieckiego lotnictwa [1].

Służba bojowa w Polsce[edytuj]

29 września 1918 wstąpił do Wojska Wielkopolskiego w stopniu sierżanta. Po zdobyciu samolotu, sierżant Jach będąc w Wapnie, nie mógł działać w lotnictwie. Jako przeszkolony podoficer w obliczu toczących się walk powstańczych został wyznaczony na powstańczego komendanta Wapna. Zorganizował pluton na czele którego walczył pod Mroczą, Ślesinem, Szubinem i Żninem. Dowodził miejscowymi młodymi ludźmi. 6 stycznia 1919 roku dostał się do niewoli, z której cztery dni później zbiegł. Niemcy nie zdążyli się dowiedzieć, że był dezerterem z niemieckiego lotnictwa. Po ucieczce z niewoli 18 stycznia 1919 roku stawił się w swojej jednostce - Bazie Lotniczej w Ławicy, gdzie tworzyły się zalążki sił lotniczych powstania ( w początku 1919 roku powstał tam batalion pod nazwą Stacja Lotnicza w Ławicy), liczyły one wtedy 5 pilotów , 2 obserwatorów, 32 mechaników lotniczych oraz kilkudziesięciu mechaników obsługi samolotów bojowych[1]. Jeszcze pod koniec stycznia walczył w rejonach utrzymywanej przez Niemców Bydgoszczy. Nad Kcynią stoczył walkę powietrzną z z patrolem niemieckim w sile 6 maszyn typu Fokker D III. Mimo przewagi wroga nie uszedł z pola walki, zestrzelił jedną maszynę przeciwnika. Było to pierwsze zwycięstwo powietrzne lotnika Powstania Wielkopolskiego. Dzięki wsparciu lotnictwa (rozpoznanie i ostrzeliwanie piechoty) trzykrotnie słabsi powstańcy pod Kcynią utrzymali powstańczy pod Kcynią[1]. Na początku 1919 został instruktorem w utworzonej 12 lutego 1919 w Ławicy I Wielkopolskiej Eskadrze Lotniczej (Polnej). Był także w składzie tzw. grupy bojowej. Grupa ta wspierała działania wojsk powstańczych na wszystkich frontach Wielkopolski. 19 lutego 1919 roku rozpoczęto formowanie 1. Wielkopolskiej Eskadry Polnej. Eskadra miała na uzbrojeniu 7 - 10 samolotów, jej dowódcą był Wiktor Pniewski i liczyła 6 pilotów. Jednym z nich był sierż. F. Jach. Eskadra w marcu 1919 roku została skierowana pod Przemyśl, gdzie piloci wykonywali zadania rozpoznawcze, wywiadowcze i fotografowanie na rzecz Armii gen. Iwaszkiewicza. Sierżant F. Jach uczestniczył w bombardowaniach jednostek ukraińskich. Walczył następnie w składzie eskadry przemianowanej na 12 Eskadrę Wywiadowczą w starciach wokół Lwowa podczas wojny polsko-ukraińskiej. W kwietniu 1919 roku zdał egzaminy oficerskie[1]. 8 maja pod Samborem otrzymał rozkaz zniszczenia ukraińskiego balonu obserwacyjnego na uwięzi, kierującego ogniem artyleryjskim na linię kolejową Przemyśl - Lwów. Wcześniej próbowano kilkanaście razy strącić balon, ale Ukraińcy zawsze zdążyli go ściągnąć na ziemię. Tak było i tym razem, co jednak nie zniechęciło ppor. Jacha. Ostrzelał kilkakrotnie balon leżący na ziemi. Jednak w czasie ataku został ostrzelany i został uszkodzony silnik co zmusiło go do lądowania. Wylądował na tzw ziemi niczyjej, 300 m od okopów polskich i 200 m od ukraińskich. W czasie strzelaniny między liniami okopów piersi dopadli do niego Ukraińcy i znalazł się w niewoli. Dwóch oficerów ukraińskich uratowało go od rozstrzelania, zabierając do dowództwa. Jach szedł boso i udawał Niemca, co znowu uratowało mu życie [1]. W ukraińskim dowództwie niemiecki oficer ujął się za nim i odesłano go do obozu w Robatynie. Gdy dowiedział się, ze Ukraińcy chcą jeńców przekazać Sowietom uciekł. Ukrywał się dwa dni w kominie w jednym z domostw, następnie szedł na zachód do swoich nocami, w dzień siedział w koronach drzew[1]. Po powrocie do jednostki - 12 Eskadry Wywiadowczej, od września 1919 walczył na froncie litewsko-białoruskim podczas wojny polsko-radzieckiej, stacjonując w Kisielewiczach pod Bobrujskiem. W maju 1920 Jach, na samolocie Albatros D.III (Oef) wypożyczonym z 13 Eskadry Myśliwskiej, zestrzelił radziecki myśliwiec Nieuport w rejonie lotniska Sołtanowka. W czasie lotu razem z nim siedział ppłk Władysław Anders dowódca 15 Pułku Ułanów Wielkopolskich, który uczestniczył w locie w celach rozpoznawczych [1]. Bazował następnie z drugą załogą w Mińsku, jako oddział wydzielony, działając na rzecz 4. Armii w rejonie Borysowa[4]. Podczas pobytu na wschodzie ppor. Jach zasłynął brawurowymi atakami na pozycje sowieckie i największa ilością lotów bojowych. Awansował w tym okresie do stopnia porucznika. Za walki na wschodzie jesienią 1920 roku został odznaczony Orderem Virtuti Militari[1].

Okres międzywojenny i szybownictwo[edytuj]

Po zakończeniu wojny nadal służył w lotnictwie polskim w stopniu kapitana jako dowódca eskadry w Toruniu, następnie na innych stanowiskach. Zajmował się amatorsko szybownictwem: w 1923 zbudował w warsztatach szkoły pilotów w Bydgoszczy szybowiec (bez usterzenia pionowego) własnej konstrukcji nazwany Żabuś. Wystartował nim w I Konkursie Ślizgowców w Białce, lecz rozbił się podczas pierwszego lotu 29 sierpnia 1923 z powodu skomplikowanego sterowania. W 1924 Jach naprawił i zmodyfikował swój szybowiec, dodając mu klasyczny ster kierunku i w czerwcu 1925 wziął na nim udział w II Konkursie Szybowców na Oksywiu, odbywając kilkanaście udanych lotów na odległość do 560 m. Szybowiec został później przekazany do Muzeum Wojskowego w Poznaniu, gdzie uległ zniszczeniu w 1939. Na konkurs w 1925 Jach zbudował także drugi szybowiec, nazwany Bimbuś (pilot W. Szulczewski)[5].

Pod koniec lat 20. dowodził 132 (dawną 112) Eskadrą Myśliwską[6]. Od 1929 roku służył w Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa w Dęblinie w charakterze oficera nadzoru technicznego. 7 października 1931 ustanowił w Bezmiechowej szybowcowy rekord Polski, utrzymując się w powietrzu 3 godziny, 12 minut i 16 sekund[3]. 27 października 1931 oblatał w Dęblinie pierwszy polski szybowiec wyczynowy NN-1 konstrukcji Adama Nowotnego i Jarosława Naleszkiewicza, a następnie 23 lipca 1932 oblatał w Dęblinie szybowiec bezogonowy JN-1 Jarosława Naleszkiewicza, w układzie latającego skrzydła, który nazwał Żabuś II[5]. By żonaty, miał dwóch synów[1].

Dalsza służba i II wojna światowa[edytuj]

W 1933 odszedł z wojska w stan spoczynku. Zmobilizowany w 1939, brał udział w kampanii wrześniowej, organizując obronę przeciwlotniczą na szlakach ewakuacji w Dęblinie, Zamościu i Lwowie. Pozostał w kraju pod okupacją, zajmując się działalnością konspiracyjną związaną z lotnictwem na Zamojszczyźnie pod nazwiskiem Aleksander Krajewski.

Zmarł 13 maja 1944[2] w szpitalu w Lublinie, na skutek ran doznanych podczas radzieckiego nalotu na Lublin 9 maja 1944. Pochowany w Lublinie.

Ordery i odznaczenia[7][edytuj]

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m Piotr Bojarski: 97 rocznica powstania wielkopolskiego. Albatros dla powstania. Warszawa: Agora alehistoria, grudzień 2015.
  2. a b Zmarł 13 maja 1944 według karty zgonu, na grobie widnieje data 11 maja 1944 – Chwałczyk, T.
  3. a b Chwałczyk, T.
  4. Krzysztof Tarkowski: Lotnictwo polskie w wojnie z Rosją Sowiecką 1919-1920. Warszawa: 1991, s. 70. ISBN 83-206-0985-2.
  5. a b Andrzej Glass: Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939. Warszawa: WKiŁ, 1977.
  6. Wojciech Sankowski: Ławica lat dwudziestych, w: Lotnictwo z szachownicą nr 3, s. 14.
  7. Rocznik oficerski 1932, s. 229.

Bibliografia[edytuj]