Frydman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia.
Frydman
Frydman z widokiem na Gorce
Frydman z widokiem na Gorce
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat nowotarski
Gmina Łapsze Niżne
Liczba ludności (31.12.1999) 1622
Strefa numeracyjna (+48) 18
Kod pocztowy 34-435
Tablice rejestracyjne KNT
SIMC 0442991
Położenie na mapie gminy Łapsze Niżne
Mapa lokalizacyjna gminy Łapsze Niżne
Frydman
Frydman
Położenie na mapie powiatu nowotarskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nowotarskiego
Frydman
Frydman
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Frydman
Frydman
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Frydman
Frydman
Ziemia49°26′55″N 20°13′40″E/49,448611 20,227778
Kościół pw. św. Stanisława
Ulica Zastodolna
Kasztel
Widok na wieś Frydman

Frydman (słow. Fridman, węg. Frigyesvágása, niem. Friedmann), wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Łapsze Niżne. Położona jest w regionie geograficznym Kotlina Nowotarska i historyczno-etnograficznym Spisz, w miejscu gdzie rzeka Białka wpada do Zbiornika Czorsztyńskiego[1].

Jedna z najbardziej atrakcyjnych wsi Podtatrza w Polsce, pochodzi z przełomu XIII i XIV wieku. Na rynku znajduje się wczesnogotycki kościół św. Stanisława, z wyjątkową wieżą zwieńczoną późnorenesansową attyką oraz ośmiokątną kaplicą. Niektórzy mówią, że ludzie z tej wsi posługują się własnym dialektem zwanym też "frydmańskim"[potrzebny przypis]. Inny zabytek to kasztel (obronny dwór) z 1585 roku, zbudowany przez węgierskich władców tych okolic, Horwathów. We wsi działa zespół regionalny i orkiestra dęta.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Frydman otrzymał status miasteczka od XVII w. – posiadał własną pieczęć miejską, choć faktycznie była wsią targowo-rzemieślniczą. Osada miała kształt prostokąta z placem pośrodku.

Do 1918 roku Frydman wchodził w skład Królestwa Węgier, zaś w latach 1939-45 znalazł się pod rządami Pierwszej Republiki Słowackiej.

6 lipca 1957 r. we wsi wybuchł groźny pożar, w którym spłonęły 23 domy mieszkalne wraz z zabudowaniami gospodarczymi w starej części Frydmana, położonej koło kościoła[2].

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Frydman położony jest w Kotlinie Nowotarskiej, pomiędzy Pieninami Spiskimi a Gorcami. Przy brzegu Jeziora Czorsztyńskiego – zbiornika retencyjnego, znajduje się przystań, gdzie można wypożyczyć łódki, rowerki wodne itp. W pobliżu miejsca, gdzie Białka wpada do Jeziora Czorsztyńskiego (zwanego także Morzem Pienińskim), jest pole kempingowe, gdzie co roku przybywa wielu turystów. W okolicy Frydmana znajdują się trzy rezerwaty przyrody: Zielone Skałki, Niebieska Dolina oraz Przełom Białki pod Krempachami.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • kościół pw. św. Stanisława Biskupa – najstarszy zabytek architektury sakralnej na Podtatrzu. Wczesnogotycki zrąb świątyni (zapewne z przełomu XIII i XIV w.) zbudowany został z kamienia łamanego na niedalekiej Szubienicznej Górze. Murowany, jednonawowy, od zewnątrz opięty schodkowymi przyporami. Wielobocznie zamknięte prezbiterium jest gotyckie, trójprzęsłowa nawa ma późniejsze sklepianie kolebkowe z 1708 r. Do najstarszych elementów kościoła należą romańskie w kształcie okienko we wschodniej ścianie zakrystii oraz wczesnogotycka kamienna głowa na narożniku nawy nad nią. Od południa do nawy wiedzie wczesnogotycki portal. W oknach zachowały się gotyckie maswerki. Dobudowaną od zachodu wieżę wieńczy unikatowa polska attyka z końca XVIII w. Zdobi ją zegar z zabytkowym mechanizmem, pod nim widoczne są drewniane kroksztyny – pozostałość po spalonym w 1781 r. drewnianym ganeczku strażniczym (hurdycji). Od północy do nawy przylega ośmioboczna kaplica Matki Boskiej o centralnym założeniu. Dobudowano ją w 1764 r., a odremontowano w latach 1963-67. Wyposażenie wnętrza kościoła jest w większości późnobarokowe, pochodzi z lat 1751-69. W ołtarzu głównym, za zasłoną nowego obrazu, wyłożona lustrami wnęka z jasełkową sceną zabójstwa św. Stanisława. Rokokowy ołtarz w kaplicy Matki Boskiej ma dwa lica i jest dostępny ze wszystkich stron. Na drewnianym stropie scena koronacji Matki Boskiej. Kościół otoczony jest murem z dwiema bramami wejściowymi i przechodnią dzwonnicą z największym dzwonem zwanym "Bratnim". Legendy podają, że we frydmańskim kościele służył do mszy Jan III Sobieski wracający przez Zamagurze spod Wiednia.
  • zabytkowe piwnice, w których do XIX w. właściciele Frydmana z rodu Horwathów przechowywali wino sprowadzane z Węgier. Na każdym z dwóch pięter są po trzy 100-metrowe korytarze, o siedmiometrowej szerokości. Do piwnic można wejść przez jeden z dwóch ośmiobocznych pawilonów nakrytych gontowymi kopułami, zwanych burghauzami. Mieszkańcy Frydmana nazywają je kaplicami. Zwiedzanie podziemnych tuneli możliwe jest po uzyskaniu zgody jednego z trzech właścicieli mieszkających w pobliżu.
  • kasztel (tradycyjnie), a właściwie piętrowy murowany dwór obronny typowy dla terenów Spiszu, zbudowany przez Jerzego Horvatha Palocsaya w latach 1585-1590 jako wiejska rezydencja o charakterze obronnym. Pierwotnie renesansowy: założony na rzucie prostokąta, z grubymi murami zwieńczonymi attyką, z narożnymi wykuszami i wieżyczkami. Przebudowany ok. 1910 r. (wówczas usunięto m. in. attykę). Obecnie własność prywatna, do obejrzenia tylko z zewnątrz.

Inne obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • Pensjonat Tajemniczy Ogród
  • hotel "Aleksandrus"
  • motel Trzy Korony
  • Pole Namiotowe Łęg u ujścia Białki, otaczane przez powstający kompleks sportowo-rekreacyjny (www.frydman.pl)
  • ośrodek zdrowia
  • biblioteka
  • szkoła podstawowa
  • gimnazjum

Szkolnictwo[edytuj | edytuj kod]

We wsi istnieje zespół szkół: szkoła podstawowa im. Bronisława Czecha i gimnazjum.

Pierwszy budynek szkolny pochodzi z 1882. Według podań szkoła istniała wcześniej, lecz mieściła się w budynku Spółki Urbarskiej, gdzie obecnie znajduje się magazyn GS-u.

Do 1918 r. nauka w szkole odbywała się w języku węgierskim. Dochodziło przy tym do komicznych z dzisiejszego punktu widzenia sytuacji, gdyż uczące wtedy nauczycielki znały tylko język węgierski i nie rozumiały posługujących się gwarą uczniów. Również uczniowie nie rozumieli, co mówią do nich nauczyciele. Język polski lub słowacki mieszkańcy Frydmana poznawali z książeczek do nabożeństw i najczęściej była to znajomość bierna – potrafili czytać, nie umieli pisać.

W latach 1918–1920 teren Frydmana był pod tymczasową administracją Ligi Narodów i nauka w szkole odbywała się w języku słowackim.

W 1920 r. po wejściu tej części Spisza w granice państwa polskiego rozpoczyna swój byt szkoła polska. Kierownikiem szkoły została Elżbieta Kaniowa, a do Rady Szkolnej wchodzą tacy mieszkańcy Frydmana jak ks. Andraszewski, Jan Balara, Michał Brynczka, Michał Iglar i Jan Myśliwiec. W 1928 r. kierownikiem szkoły zostaje Michał Balara. W 1932 r. jego funkcję przejmuje Anna Balińska, a w 1935 nowym kierownikiem zostaje Jan Basta. Ostatnim dyrektorem przed II wojną światową od 1938 r. był Władysław Nowak. W tym okresie nauka odbywała się w budynku szkolnym obok kościoła, gdzie przed kilkoma laty było przedszkole. W szkole uczono na dwie zmiany.

Po wybuchu II wojny światowej teren Frydmana wraz z tą częścią Spisza wszedł w skład państwa słowackiego. W październiku 1939 r. pojawili się nauczyciele słowaccy i rozpoczęła się nauka w języku słowackim. Tak było przez cały okres okupacji aż do wiosny 1945 r.

We wrześniu 1945 r. do szkoły przyszli pierwsi nauczyciele polscy. Kierownikiem szkoły został Mieczysław Czubernat. Do 1945 istniały formalnie dwie szkoły: jedna – z polskim językiem nauczania, druga – ze słowackim. Funkcje dyrektora szkoły słowackiej sprawował w tym czasie Andrzej Pitek, natomiast polską szkołą kierowała Helena Gadzińska. Ponieważ liczba uczniów w szkole słowackiej stopniowo się zmniejszała (uczniowie przechodzili do szkoły polskiej), w 1945 szkoła ta została rozwiązana, a nowym dyrektorem jednej polskiej szkoły został Andrzej Pitek.

W latach 60. w szkole we Frydmanie zaczął się intensywnie rozwijać sport, zwłaszcza piłka ręczna dziewcząt oraz łyżwiarstwo, również w kategorii dziewcząt. Do większych sukcesów sportowych w tych latach należą:

  • 1966 – I miejsce w Powiatowych Zawodach Pożarniczych Drużyn Młodzieżowych
  • 1967 – I miejsce dziewcząt w piłce ręcznej w powiecie oraz I miejsce w powiecie w "Błękitnej Sztafecie". Podobny tytuł dziewczęta uzyskały również w 1968.
  • 1968 – największy sukces – mistrzostwo Polski w "Błękitnej Sztafecie"
  • 1974 – kolejne mistrzostwo Polski w tej samej konkurencji
  • 1974 – III miejsce drużyny męskiej w wojewódzkich zawodach w "Złotym Krążku"

Folklor[edytuj | edytuj kod]

Region podhalańsko-spiski posiada wyraźnie wyodrębnioną, autentyczną i żywą kulturę lokalną, na którą składa się folklor góralski; m.in. gwara podhalańska, będąca dobrze rozpoznawalna w Polsce. Charakterystyka folkloru widoczna jest dodatkowo w kuchni, rękodziele ludowym, a także muzyce, tańcu i oryginalnym stroju góralskim.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. Moskała E.: Groźny pożar we Frydmanie, w: "Wierchy" R. 26 (1957), Kraków 1957, s. 243

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]