Germanizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Germanizm (od Germania – łacińska nazwa Niemiec) – wyraz zapożyczony z języka niemieckiego.

Germanizmy w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Główny czas zapożyczania z języka niemieckiego przypada na okres XIII-XVI w., kiedy istniejącym miastom nadaje się oficjalne statusy prawne, i zakłada się nowe miasta, oparte na prawie magdeburskim, tzn. prawie niemieckim. Są to więc wyrazy związane z miastem, prawem i budownictwem.

miasto

  • burmistrz od Bürgermeister
  • ratusz od Rathaus
  • lamus od Lehmhaus
  • jarmark od Jahrmarkt
  • rynek od Ring
  • szyld od Schild
  • grunt od Grund
  • rynsztok od Rinnstein
  • handel od Handel
  • geszeft od Geschäft
  • kiermasz od Kirmesse
  • knajpa od Kneipe
  • szpital od Spital
  • plac od Platz

prawo

  • kanclerz od Kanzler
  • wójt od Vogt
  • mistrz od Meister
  • sołtys od Schultheiss
  • furman od Fuhrmann
  • rycerz od Ritter
  • kuśnierz od Kürschner
  • drukować od drucken
  • radzić od raten
  • stempel od Stempel
  • fałsz od falsch
  • gmina od Gemeinde
  • warunek od wahr
  • weksel od Wechsel
  • fach od Fach
  • szacować od schätzen
  • wyklarować od klar
  • 'handel od Handel

budownictwo

  • blacha od Blech
  • cegła od Ziegel
  • rura od Rohr
  • warsztat od Werkstatt
  • kit od Kitt
  • gwint od Gewinde
  • klej od Kleber
  • komin od Kamin
  • lochy od Loch (dziura)
  • śruba od Schraube
  • luka od Lücke
  • dach od Dach
  • kielnia od Kelle
  • smar od Schmier
  • lufcik od Luft
  • szlifować od schleifen
  • szyba od Scheibe
  • szpachla od Spachtel
  • szufla, od Schaufel
  • drut od Draht
  • rygiel od Riegel
  • pędzel od Pinsel

Drugi okres zapożyczania z języka niemieckiego do języka polskiego to okres zaborów, dlatego też zjawisko "germanizacji" języka najbardziej widoczne jest na ziemiach wchodzących do Królestwa Prus (szczególnie Poznańskie – do dziś mieszkańcy tego regionu posługują się "spolszczonymi" germanizmami, którym nie udało się przeniknąć do języka ogólnego). Jeszcze widoczniej nasiliło się zjawisko "kalki językowej", czyli bezpośredniego czerpania różnych zwrotów, wyrażeń oraz frazeologizmów przy pomocy dosłownego tłumaczenia. Do dziś używamy wyrażeń: "doszło do..." (niem. es kam zu...), "w międzyczasie" (niem. in der Zwischenzeit) czy "tutaj jest pies pogrzebany" (niem. hier liegt der Hund begraben).

Niekiedy zapożyczenia niemieckie przychodzą do polszczyzny z innych języków, jak np. z angielskiego (Hamburger), rosyjskiego (Butterbrot) czy czeskiego (kamrat – od niem. Kamerad).

Obecnie z języka niemieckiego niewiele się zapożycza. Język niemiecki sam przeżywa w tej chwili okres, w którym nasilają się wpływy z języka angielskiego, zarówno w postaci kalek jak i samych słów.

Frazeologia[edytuj | edytuj kod]

  • znajdować się (sich befinden)
  • w pierwszym rzędzie (in erster Reihe)
  • od przypadku do przypadku (von Fall zu Fall)
  • tu leży pies pogrzebany (da liegt der Hund begraben)
  • być w posiadaniu (im Besitz(e) sein)
  • nie być w stanie (nicht im Stande sein)
  • mieć coś w tyle głowy (od etwas im Hinterkopf haben)
  • usiąść się (powszechne w gwarach Mazur, od sich setzen)

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

B

  • barwa od staroniem. barve (nowoniem. Farbe)
  • bawełna od Baumwolle
  • 'blacha od Blech
  • blat od Blatt (kartka)
  • breja od Brei
  • brytfanna od Bratpfanne (ze znaczeniem patelnia)
  • budować od średnio-wysoko niem. büden
  • burmistrz od Bürgermeister

C

  • cegła od Ziegel
  • cug (w kominie) od Zug (ze znaczeniem ciągnięcie)
  • cugle od Zügel
  • cukier od Zucker
  • cel od Ziel
  • cela od Zelle

D

  • dach od Dach
  • dedeery od DDR (Deutsche Demokratische Republik) (z pol. odpowiednikiem NRD (Niemiecka Republika Demokratyczna))
  • dekel lub dekiel od Deckel
  • drukować od drucken i drücken
  • drut od Draht

E

  • erzac od Ersatz (ze znaczeniami substytut; zamiennik)

F

  • fach od Fach (ze znaczeniem specjalizacja)
  • tafla od Tafel
  • fajerwerk od Feuerwerk
  • fajnie od fein! (ze znaczeniami bardzo dobrze!)
  • fajrant od Feierabend (ze znaczeniem koniec pracy)
  • fałda od Falte
  • fałsz od falsch (ze znaczeniem źle)
  • farba od Farbe
  • ferajna od Verein (ze znaczeniem stowarzyszenie)
  • filc od Filz
  • felga od Felge
  • flanka od Flanke (ze znaczeniami bok, strona zewnętrzna)
  • flaszka od Flasche (ze znaczeniem butelka)
  • flauta od Flaute (wyciszenie, osłabienie)
  • fuga od Fuge
  • frajda od Freude (ze znaczeniem radość)
  • frajer od Freier (ze znaczeniem alfons)
  • furman od Fuhrmann
  • furmanka od Fuhrmann (ze znaczeniem konny)
  • furtka od Furt (ze znaczeniem bardzo płytkie miejsce w rzece, przez które można przejechać wozem lub przejść pieszo)
  • futerał od Futteral

G

  • ganek od Gang (ze znaczeniem korytarz)
  • geszefciarz od Geschäft (ze znaczeniem interes)
  • geszeft od Geschäft (ze znaczeniem interes)
  • gmina od Gemeinde
  • gradacja od Grad (ze znaczeniem stopień)
  • grat od Gerät (ze znaczeniem urządzenie)
  • gruby od grob (ze znaczeniami niewygładzony, nieociosany, duży)
  • grunt od Grund
  • gwałt od Gewalt (ze znaczeniami przemoc; siła)
  • gwint od Gewinde

H

  • haftować od heften (ze znaczeniami spinać, przyczepiać)
  • hailować od Heil! (ze znaczeniem [niech bedzie ci] cześć!)
  • hak od Haken
  • hamulec od Hemmholz
  • handel od Handel
  • hebel od Hebel
  • heca od hetzen (ze znaczeniem natarczywie ponaglać, napierać)
  • hitlerowski, hitlerowiec od Adolf Hitler
  • holować od holen (ze znaczeniami przynieść, przyprowadzić)
  • huta od Hütte (ze znaczeniami hata; huta)

J

  • jarmark od Jahrmarkt (ze znaczeniem doroczny jarmark)
  • jo od Ja (ze znaczeniem tak) (powszechne w gwarach Warmii, Mazur, Kujaw i Pomorza)

K

  • kabel od Kabel
  • kac od Katzenjammer (kocie miauczenie)
  • kajuta od Kajüte
  • kanclerz od Kanzler
  • kanister od Kanister
  • kanka od Kanne
  • kant od Kante (ze znaczeniem róg [np. u stołu]])
  • kapsel od Kapsel
  • kartofel od Kartoffel (dalej też kartoflany)
  • kasa od Kasse
  • kelner od Kellner
  • kibel od Kübel (ze znaczeniem drewniane wiadro) (→ kubeł)
  • kicz od Kitsch
  • kielnia od Kelle
  • kielich od Kelch
  • kiermasz od Kirmesse
  • kierunek od kehren (ze znaczeniem w staroniem. ruszać się)
  • kino od Kino
  • kit od Kitt
  • klamra od Klammer
  • kleks od Klecks
  • klej od Kleber
  • klejnot od Kleinod
  • knajpa od Kneipe
  • knedel od Knödel
  • komin od Kamin
  • krach od Krach
  • kubeł od Kübel (drewniane wiadro) (→ kibel)
  • kula od Kugel
  • kumpel od Kumpel (ze znaczeniem górnik) (dalej też kumplować się, kumpelski)
  • kunszt od Kunst (ze znaczeniem sztuka)
  • kurort od Kurort
  • kuśnierz od Kürschner
  • kształt od Gestalt (ze znaczeniami forma, wygląd; postać)

L

  • lada od Laden (ze znaczeniem sklep)
  • ląd od Land (ze znaczeniami ziemia, kraj)
  • lamus od Lehmhaus
  • landszaft od Landschaft (ze znaczeniem krajobraz)
  • leitmotyw, też leitmotiv od niem. Leitmotiv, za pośrednictwem jęz. angielskiego (ze znaczeniem myśl wiodąca)
  • lochy od Loch (ze znaczeniem dziura)
  • lufcik od Luft (ze znaczeniem powietrze)
  • luka od Lücke
  • luz od lose (ze znaczeniami oddzielnie, luzem)
  • luzem od lose (ze znaczeniem oddzielnie)

Ł

  • ładować od laden

M

  • majstersztyk od Meisterstück (ze znaczeniem wybitne dzieło)
  • malarz od Maler
  • malować od malen
  • marszruta od Marschrute
  • mistrz od średnioniem. mister, nowoniem. Meister

N

  • nazistowski od Nazi, skrót od nazionalsozialistisch (ze znaczeniem narodowosocjalistyczny), dalej też nazizm, z niem. odpowiednikiem Nazionalsozialismus (ze znaczeniem narodowy socjalizm) i nazista z niem. odpowienikiem Nazionalsozialist (ze znaczeniem narodowy socjalista)

O

  • obcas od Absatz
  • ofiara od Opfer

P

  • pakować od packen (dalej też paczka)
  • pancerz od Panzer (ze znaczeniem skorupa, czołg)
  • pancerz od Panzer (dalej też pancerny, opancerzować)
  • pech od Pech (dalej też pechowy, zapeszyć)
  • pędzel od Pinsel
  • pielęgnować od pflegen (dalej też pielęgniarka, pielęgniarz, pielęgnacja, pielęgnacyjny)
  • plądrować od plündern
  • plajta od Pleite (dalej też splajtować)
  • plac od Platz (ze znaczeniami miejsce, plac), (dalej też uplasować się)
  • pręgierz od Pranger
  • próbować od probieren (dalej też próbny)
  • prysznic od Vincenz Priessnitz
  • przeflancować od pflanzen (ze znaczeniami sadzić, zasadzić)

R

  • rabować od rauben (dalej też rabunek)
  • rachować od rechnen (ze znaczeniem liczyć)
  • rachunek od Rechnung (dalej też rachunkowy)
  • radca, radny od Rat (osoba), Stadtrat (osoba) (dalej też radzić)
  • rajbach (w znaczeniach rozruba, zamieszanie, hałas) od Reibach (ze znaczeniem niemoralne zarabianie dużych pieniędzy na granicy oszustwa)
  • ratować od retten (dalej też ratunek)
  • ratusz od średnioniem. rathus, nowoniem. Rathaus
  • realpolityka od Realpolitik
  • regał od Regal (ze znaczeniem półka)
  • rentgen od Röntgen
  • rudel od Rudel
  • runda od Runde i rund (ze znaczeniem okrągły)
  • rura od Röhre lub Rohr
  • ruszt od Rost (ze znaczeniem ruszt [w piekarniku])
  • rycerz od Ritter (dalej też rycerski)
  • rygiel od Riegel
  • rynek od Ring (ze znaczeniami pierścień, obwodnica) (dalej też rynkowy, rynkowny)
  • rynna od Rinne / Dachrinne
  • rynsztok od Rinnstein

S

  • saksy (np. wyjechać na saksy) od Sachsen (Saksonia)
  • smak od Geschmack (dalej też smakować)
  • smalec od Schmalz
  • smar od Schmier
  • sołtys od Schultheiss
  • spichlerz od Speicher
  • stempel od Stempel (dalej też stemplować)

SZA - SZK

  • szacować od schätzen
  • szajba od Scheibe (ze znaczeniami płaski i okrągły przedmiot; szyba) (→ szyba)
  • szajs od Scheiße (ze znaczeniem gówno)
  • szalunek od Schalung
  • szkic od Skizze (dalej też szkicować)

SZL

  • szlaban od Schlagbaum
  • szlachta za pośrednictwem czeskiego ze staroniem. slahta, forma współczesna Geschlecht (ze znaczeniami ród, dynastia)
  • szlafrok od Schlafrock (ze znaczeniem podomka)
  • szlagier od Schlager (ze znaczeniem hit muzyczny w stylu lat 50. do 70.)
  • szlak od Schlag (ze znaczeniem uderzenie)
  • szlam od Schlamm (ze znaczeniem błoto)
  • szlif od Schliff (dalej też szlifować)
  • szlochać od schluchzen

SZM-SZN

  • szmalcownik od polskiego jidysz szmalc (ze znaczeniem grube pieniądze), od niem. Schmalz (ze znaczeniem smalec) (dalej też szmal)
  • sznurek od Schnur (ze znaczeniami lina, sznurek)

SZP

  • szpachla od Spachtel
  • szpadel od Spadel
  • szpic od Spitze (ze znaczeniami wierzchołek, czubek)
  • szpicel od Spitzel
  • szpilka od Spitze (ze znaczeniami wierzchołek, czubek)
  • szpital od Spital (ze naczeniem szpital [w Austrii i Szwajcarii])
  • szprycha od spritzen (ze znaczeniem pryskać)

SZR

  • szrot od Schrott
  • szranka od Schranke

SZT

  • sztab od Stab
  • sztafeta, od Staffel (ze znaczeniem część większej ilości)
  • [pijany w] sztok, od stockbetrunken (ze znaczeniem pijany jak kij)
  • sztorm od Sturm (ze znaczeniami ciężka burza, nawałnica)
  • sztuczny od Kunst (ze znaczeniem sztuka)
  • sztuka od Stück (ze znaczeniem pojedyncza część)
  • sztukować od Stück
  • sztywny od steif

SZU - SZY

  • szufla od Schaufel
  • szufelka od Schaufel (ze znaczeniem szufla)
  • szuflada od Schublade
  • Szwab od Schwabe (ze znaczeniem mieszkaniec Szwabii)
  • szwagier od Schwager
  • Szwajcar od Schweizer
  • szwank od schwanken (ze znaczeniami chwiać się, być niepewnym)
  • szwankować od schwanken
  • szwarccharakter od Schwarzcharkter (ze znaczeniem czarny charakter)
  • szwindel od Schwindel
  • szyba od Scheibe ze znaczeniami (płaski i okrągły przedmiot, szyba) (→ szajba)
  • szyberdach od Schiebedach (ze znaczeniem przesuwane okno dachowe)
  • szyld od Schild (ze znaczeniami tablica, znak z napisem)
  • szyna od Schiene (dalej też szynowy)
  • szynka od Schinken

Ś

  • śruba od Schraube (dalej też śrubować)

T

  • tańczyć od tanzen (dalej też tańcować)
  • tancerz od Tänzer
  • taniec od Tanz
  • talerz od Teller
  • tank od Tank (dalej też tankować)
  • traf od treffen (traf) (ze znaczeniem trafić (w coś)) (dalej też trafny, trafić)
  • trunek od Trank
  • tygiel od Tiegel (ze znaczeniem duży garnek)

U

  • urlop od Urlaub (dalej też urlopowy)

W

  • wajcha od Weiche
  • walec od Waltze (dalej też walcować)
  • waltz od Waltzer
  • wał od Wall (ze znaczeniem wał rzeczny) i Welle (ze znaczeniem wał maszynowy)
  • wanna od Wanne / Badewanne
  • wazon od Vase
  • warsztat od Werkstatt
  • wart, warty od wert (dalej też wartość, wartościowy)
  • warunek od wahr (ze znaczeniem prawdziwy) (dalej też warunkowy)
  • weksel od Wechsel (dalej też zwekslować)
  • weltszmerc od Weltschmerz (ze naczeniem ból istnienia)
  • wihajster od wie heißt er? (ze znaczeniem jak on się nazywa?)
  • wójt od Vogt, pierwotnie z łaciny advocatus
  • wrak od Wrack
  • wunderwaffe od Wunderwaffe (ze znaczeniem cudowna broń)
  • wyklarować, klarować od klar (ze znaczeniami wyraźny, jasny)
  • wypucować od putzen (ze znaczeniami czyścić, myć)
  • wytrych od Dietrich
  • żołdak od Söldner (dalej też żołnierz)

Cytaty[edytuj | edytuj kod]

Encyklopedia staropolska
Quote-alpha.png
Do Polski przybywali Niemcy najpierw od X do XIV wieku, jako drużyna rycerska wstępująca na służbę Bolesławów i Kazimierzów; z Łużyc, Miśni, [...] i rychło polszczyli, od nich wywodzi się wiele rodzin szlacheckich [...]. Drugi, nierównie znaczniejszy napływ Niemców, chłopów i mieszczan, dokonał się w XIII i XIV wieku. Kraj mało zaludniony przedstawiał dla Niemców, opuszczających z powodu przeróżnych klęsk, i przeludnienia swe siedziby w Miśni, Turyngii, [...], pole nęcące, najpierw Śląsk, za nim Wielkopolska i Małopolska. Koloniści osiadali po grodach, które przekształcali na miasta, rzadziej po wsiach, wraz ze swoimi porządkami, podnosząc pracą wytrwałą kulturę miejską i wiejską. Trzymali się silnie razem, nie rozpływali się w otoczeniu polskim. Dopiero w ciągu XIV i XV wieku rozpoczęła się asymilacja od dołu, przez ożenki i napływ Polaków do miast i miasteczek. [...] W roku 1537 oddano kościół N.P. Marii gminie polskiej, a dopiero w roku 1600, zniosła rada miejska zagajanie sądów ławniczych po niemiecku; tak uporczywa była tradycja tu, w Poznaniu, Bieczu, i in. Ślady fal osadniczych przechował język miejski w słownictwie, nie strukturze językowej (oprócz przyrostka na -unek) [...]. Słowo polskie nabierała specjalnego znaczenia pod wpływem niemieckiego np. miasto (pierwotnie oznaczało tylko miejsce) gaić (sądy) itd. Czasowniki np. szukać (dawne iskać), musieć. W zwyczajach, wierzeniach i obrzędach ; dyngus i śmigus są niemieckie – dingus (oszacowanie, obdarowanie jajkiem, wędzonką) i schneck-ostern (smaganie rózgą świąteczną), wynoszenie śmieci za wieś, kary: wożenie kłody, zawieszanie w koszu nad wodą, ciągnienie kota przez wodę, wiara w skrzaty, koboldy. Całe słownictwo górnicze było wyłącznie niemieckie.” [w:] Aleksander Brückner. (Encyklopedia staropolska, tom II. s. 12, Niemcy)
Encyklopedia staropolska
Quote-alpha.png
Z górą (960-1280) nikt po polsku nie pisał, pierwsze składanie kilku znaków łacińskich naśladowano wzorem Czech w XIV i XV wieku, ale ponieważ szkoła wcale polszczyzny nie uczyła, więc nie zdobyto się na jednolitość i każdy znęcał się po swojemu, nad abecadłem i ortografią. Czechom jednolitą pisownię wzbogacającą znaki łacińskie kropkami stworzył Jan Hus, ale piętno kacerstwa odstraszało nas od naśladownictwa tego jedynego trafnego systemu. [...] tak się mściło niedbalstwo wobec języka narodowego, zrozumiałe chyba u mieszczan pół-Niemców, karygodne śród kół uczonych, nie uznających, jak i węgierskiego, niczego niełacińskiego. Skoro pismo drukiem zastąpiono, musiał dotychczasowy rozgardiasz ortograficzny ustąpić; nieznani nam z nazwiska zecerzy polscy ustalili jako tako dla księgarzy Niemców pisownię polską posługującą się i składaniem znaków sz, cie, i kropkami, i kreskami ż, ź, ń, ć, ś, i odmianą kształtu; ł, ą, ę.” [w:] Aleksander Brückner. (Encyklopedia staropolska, tom I. s. 2, Abecadło)
Krajewski
Quote-alpha.png
Język niemiecki najsilniej oddziaływał na polski w XIII-XV w., a zapożyczenia związane były z ustrojem miast, rzemiosłem i handlem, np. blacha, bruk, buda, burmistrz, cegła, czynsz, fartuch, folwark, ganek, gmina, handel, kuchnia, plac, ratusz, rynek, sołtys, sznur, waga, weksel, wójt, zegar. Germanizmy, początkowo bardzo liczne, z czasem zastępowane były wyrazami rodzimymi lub ulegały spolszczeniu. W XVI wieku z języka niemieckiego zapożyczono wyrazy dotyczące terminologii drukarskiej, np. druk, szpalta, zecer. (Krajewski 1976, Piśmiennictwo polskie od średniowiecza do oświecenia)


Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Jerzy Podracki (red.): Polszczyzna płata nam figle. Poradnik językowy dla każdego. Wydawnictwa Radia i Telewizji. Warszawa 1991.