Historia Malty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Historia Malty liczy ponad kilka tysięcy lat. Leżąca na południe od włoskiej Sycylii wyspa była zamieszkiwana i podbijana przez różne ludy i państwa. W okresie starożytnym Maltę podbijali m.in. Fenicjanie, Kartagińczycy czy Rzymianie. W okresie nowożytnym była siedzibą Zakonu Kawalerów Matlańskich. W XIX Malta stała się kolonią brytyjską. Spod panowania brytyjskiego Maltańczycy wyszli dopiero w drugiej połowie XX w. Obecnie Malta jest republiką parlamentarną i członkiem Unii Europejskiej.

Prehistoria[edytuj]

Trylityczne wejście do świątyni Mnajdra na południowym wybrzeżu Malty

Pierwsze ślady ludzkiego osadnictwa na Malcie sięgają 5 tys. lat p.n.e. i zostały znalezione w jaskini Għar Dalam na południu wyspy[1]. Archeologiczne wykopaliska na wyspie Gozo wskazują na pozostałości świątyń megalitycznych z ok. 3200 p.n.e., najstarszych wolno stojących budowli na świecie. Obecność licznych świątyń zdaje się potwierdzać teorię, że Malta miała duże znaczenie sakralne dla neolitycznych społeczności basenu Morza Śródziemnego. W IX w. p.n.e. została skolonizowana przez Fenicjan, co zakończyło okres prahistorii w dziejach Malty[2].

Starożytność i średniowiecze[edytuj]

Nowi mieszkańcy zakończyli czasy izolacji wyspy i nawiązali szerokie kontakty handlowe z sąsiednimi ludami. W 480 p.n.e. przeszła pod panowanie Kartagińczyków, którzy pozostali tam przez dwa kolejne wieki[3]. W 218 p.n.e. Malta stała się częścią państwa rzymskiego[4]. W 60 r. na wyspie przebywał św. Paweł, prowadząc tam misje chrześcijańskie (Dz. 28,1). Po podziale Cesarstwa rzymskiego znalazła się w granicach Bizancjum (533). W 870 podbita przez berberyjską dynastię Aghlabidów z Afryki Północnej (od 839 pierwsze arabsko-muzułmańskie wypady na wyspę, odparte przez Bizantyńczyków)[5]. Cywilizacja arabska wywarła ogromny wpływ na ukształtowanie się kultury maltańskiej (głównie w dziedzinie języka); wpływy te pozostawały wyraźne aż do XIII w. W 1091 muzułmanie zostali wyparci przez Normanów, co związało losy Malty z Sycylią[6]. W latach 1266–1283 w posiadaniu Andegawenów[7]. W 1283 zajęta przez Aragończyków, którzy w 1492 wygnali z Malty Żydów. 23 marca 1530 król Hiszpanii Karol V Habsburg podpisał akt, na mocy którego wyspa Malta została przekazana zakonowi joannitów (kawalerów rodyjskich, później kawalerów maltańskich)[8]. Rozpoczął się wówczas złoty okres w dziejach wyspy.

Złoty Okres[edytuj]

mapa Malty z XVI w.

W 1565 joannici obronili wyspę przed atakiem Turków (Wielkie Oblężenie Malty). W 1566 wielki mistrz zakonu Jean de la Valette założył nową stolicę, nazwaną później Valletta, do której w 1571 została przeniesiona siedziba zakonu[9]. Joannici wznieśli wiele fortyfikacji i spowodowali, że Malta zaczęła odgrywać ważną rolę na scenie europejskiej.

XVIII–XIX[edytuj]

W 1798 wielki mistrz Ferdynand von Hompesch poddał wyspę Napoleonowi Bonapartemu[10]. Obecność Francuzów wywołała powstanie miejscowej ludności; już rok później Wielka Brytania objęła Maltę opieką w imieniu Królestwa Obojga Sycylii, a we wrześniu 1800 wyspa została włączona do Korony brytyjskiej. W 1802 układ, zwany pokojem w Amiens, zwrócił wyspę joannitom, ale na skutek oporu miejscowej ludności pozostała ona w rękach Brytyjczyków[11], a 1814 w wyniku traktatu paryskiego stała się kolonią Wielkiej Brytanii i ważnym punktem strategicznym na Morzu Śródziemnym jako kolejny etap brytyjskiego podboju Wschodu. W 1843 została ustalona pisownia języka maltańskiego, który stał się językiem literackim[12], w 1882 został on wprowadzony do szkół[13], obok włoskiego, w 1934 język maltański został uznany za oficjalny[12]. W 1887 ogłoszono pierwszą konstytucję kolonii, zawieszoną w 1903.

XX w[edytuj]

Cywile na zniszczonych ulicach stolicy kraju po nalotach niemieckich

W 1921 została uchwalona druga konstytucja, zawieszona w 1930. W czasie II wojny światowej w latach 1940-1943 Malta była ważną brytyjską bazą morską i lotniczą w środkowej części Morza Śródziemnego oraz celem wielu nalotów włoskich i niemieckich z baz na Sycylii (tzw. bitwa powietrzno-morska o Maltę). Po zakończeniu działań wojennych Maltańczycy otrzymali autonomię wewnętrzną i zaczęli dążyć do samostanowienia. Ruchem tym kierowała Partia Pracy. W 1947 została ogłoszona trzecia konstytucja. W 1962 proklamowano Państwo Malty jako część brytyjskiej Wspólnoty Narodów[14]. Brytyjczycy kontrolowali politykę zagraniczną Malty i sprawy obrony. Od 21 września 1964 niepodległa[15], została członkiem ONZMisztal. Wielka Brytania zachowała jednak prawo do zachowania baz wojskowych na wyspie do 1967, kiedy to Malta wypowiedziała układ[16]. W 1971 po długich i trudnych rokowaniach zawarto prowizoryczne porozumienie maltańsko-brytyjskie, renegocjowane w 1972. Od 1974 republika[15], której pierwszym prezydentem był Anthony Mamo. Ostatni żołnierze brytyjscy opuścili Maltę 31 marca 1979[16]. We wrześniu 1980 zostało zawarte porozumienie z Włochami, gwarantujące neutralność Malty[16]. Na początku lat 80. przeprowadzono istotne reformy wewnętrzne, w tym nacjonalizację najważniejszych sektorów gospodarki, m.in. bankowości, transportu i telekomunikacji. W 1983 nastąpiło wywłaszczenie własności kościelnej, w 1993 wprowadzono ponownie samorząd lokalny, w latach 1999-2004 stanowisko prezydenta państwa sprawował Guido de Marco. Po podpisaniu traktatu akcesyjnego z Unią Europejską Malta od 1 maja 2004 stała się członkiem Wspólnoty. Obecnym prezydentem Malty jest Marie Louise Coleiro Preca. W 2008 walutą maltańską stało się euro.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Misztal 2002 ↓, s. 247.
  2. Misztal 2002 ↓, s. 252.
  3. Misztal 2002 ↓, s. 253.
  4. Misztal 2002 ↓, s. 256.
  5. Misztal 2002 ↓, s. 264.
  6. Misztal 2002 ↓, s. 268.
  7. Misztal 2002 ↓, s. 272.
  8. Misztal 2002 ↓, s. 292.
  9. Misztal 2002 ↓, s. 304.
  10. Misztal 2002 ↓, s. 325.
  11. Misztal 2002 ↓, s. 331.
  12. a b Misztal 2002 ↓, s. 340.
  13. Misztal 2002 ↓, s. 339.
  14. Misztal 2002 ↓, s. 369.
  15. a b Misztal 2002 ↓, s. 370.
  16. a b c Misztal 2002 ↓, s. 371.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]