Historia Islandii

Historia Islandii – dzieje wyspy, narodu i państwa islandzkiego od średniowiecza do późnej nowoczesności.

Najwcześniejsze informacje o bytowaniu ludzi na wyspie pochodzą z VIII w., kiedy to przebywali tu irlandzcy mnisi (anachoreci) zwani później przez Islandczyków papar (l. poj. papi). Jeszcze przed tymi mnichami, bo w IV w. p.n.e., do islandzkich brzegów miał dopłynąć Pyteasz z Massalii, nie uwierzono mu jednak i wyśmiewano go przez stulecia z racji tego, iż utrzymywał, że w odkrytej przez niego krainie podczas letniego przesilenia w porze nocnej widoczne jest słońce. 870–930 kraj został zasiedlony przez mieszkańców Norwegii głównie z południowo-zachodniej, jak potomkowie znanego Björna Buna, czasem północnej, a w bardzo małej liczbie ze wschodniej, jak również z Hebrydów, Szetlandów, Orkadów oraz z Wysp Brytyjskich (Normanów), zwłaszcza Szkocji i Irlandii. Ci ostatni zabrali też ze sobą, jako niewolników i niewolnice, Celtów i Piktów. Początkowo (930–1262) samodzielne państwo o ustroju demokracji wiecowej, w której prawo głosu miało jednak tylko 39 wodzów (goðar, l. poj. goði), którzy na dodatek nie pochodzili z demokratycznych wyborów, i dwaj biskupi – pozbawionej wykonawczej władzy centralnej i terytorialnej oraz poza dziesięciną i niewielkim podatkiem podróżnym wolnej od podatków. W 1000 r. Islandia na drodze kompromisu przyjęła chrześcijaństwo. Na początku XI w. – po odkryciu Grenlandii (ok. 984–986 r.) – Islandczycy jako pierwsi Europejczycy odkryli i próbowali skolonizować Amerykę. W 1262-1264 państwo islandzkie, na mocy tzw. Przymierza Gizzura i składanych przysięg wierności norweskiemu monarsze, znalazło się pod zwierzchnictwem Norwegii, następnie na skutek zawarcia unii personalnej między Norwegią a Danią w 1380 r., w 1397 – Danii, po czym w związku z tym, że Dania została monarchią absolutną, zostało do niej włączone 28 lipca 1662. W 1918–1944 na mocy Aktu o Unii z dnia 30 listopada 1918 r. stało się z dniem 1 grudnia 1918 r. odrębnym państwem: wolnym i suwerennym, pozostającym jednak z Danią w unii personalnej. W lutym–marcu 1944 r. parlament islandzki jednomyślnie postanowił o powołaniu oderwanej od Danii islandzkiej Republiki.

Jako sygnatariusz GATT Islandia w 1971 r. przystąpiła do EFTA, a w 1994 r. stała się członkiem Europejskiego Obszaru Gospodarczego.

Średniowiecze

Osadnictwo

Pierwszymi ludźmi, którzy przebywali na Islandii byli irlandzcy mnisi, którzy przybywali tam w łodziach ze skóry, tzw. curachs, tam najprawdopodobniej w VIII w. Nie istnieją jednak żadne archeologiczne dowody irlandzkiego osadnictwa. Dysponujemy jedynie wzmiankami ze starych ksiąg, mówiącymi o obecności irlandzkich anachoretów na wyspie. Zwłaszcza irlandzki autor Dicuil, piszący około 825 r., miał relacjonować, że pewni księża mówili mu 30 lat temu o niezamieszkałym Thule, gdzie o północy w ciągu lata miało być na tyle widno, że można było robić, co się chce, nawet „usuwać wszy z koszuli”. Przypuszcza się, że mnisi opuścili Islandię po przybyciu na nią nordyckich osadników dobrowolnie albo zostali z niej przepędzeni siłą, nie mając żadnego wpływu na późniejszych jej mieszkańców. Jak podaje tu Landnámabók (Księga o Zasiedleniu), zaraz po tym, gdy zobaczyli na horyzoncie dzioby łodzi wikingów, papar (l. poj. papi), jak ich nazywano, mieli zacząć uciekać w popłochu, zostawiając po sobie książki, dzwonki, pastorały i mnóstwo innych jeszcze przedmiotów. Nordycy osadnicy z Norwegii i Wysp Brytyjskich, zwłaszcza Szkocji i Irlandii, oraz Orkadów, Szetlandów i Hebrydów, stopniowo skolonizowali wyspę w latach 870–930. Islandia była przez to ostatnim zasiedlonym krajem europejskim.

Model łodzi wikingów

Głównym źródłem informacji na temat zasiedlania Islandii jest Landnámabók (Księga Osadnictwa), napisana w XII w., która daje nam szczegółowy opis pierwszych osadników. Zgodnie z tą księgą skandynawscy żeglarze odkryli wyspę przez przypadek. Wkrótce potem odbyto jeszcze kilka wypraw badawczych, po czym rozpoczęła się kolonizacja. Ingólfur Arnarson jest uznawany za pierwszego osadnika. Był on wodzem z Norwegii, który przybył na Islandię wraz z rodziną i podwładnymi w 874 r. Swoją farmę zbudował w miejscu, gdzie obecnie znajduje się Reykjavík. W ciągu następnych 60 lat wikingowie ze Skandynawii, a także z normańskich kolonii na Wyspach Brytyjskich – Irlandii i Szkocji, osiedlili się w Islandii. Wśród pierwszych mieszkańców znaleźli się również – jako niewolnicy – Celtowie i Piktowie.

Od 870 r. do około 930 r. cała Islandia, gdzie było to możliwe, została zasiedlona - co znalazło swoje potwierdzenie również w badaniach archeologicznych. Po tym okresie, zwanym landnám (po polsku „branie lądu”), masowy napływ emigrantów do Islandii został już powstrzymany. Jej populacja liczyła w 930 r. około 20.000–35.000 jednostek.

Kolonizacja Islandii może być rozpatrywana w kontekście problemów wewnętrznych Norwegii, gdzie obawiano się w tamtym czasie prześladowań lub trudno miano się pogodzić z faktem zjednoczenia tego kraju pod egidą jej pierwszego króla Haraldra inn hárfagriego, który ingerował w tamtejsze prawo własności. W Szkocji i Irlandii zaś świecący tam dawniej triumfy wikingowie znaleźli się w tym czasie w defensywie zmuszającej ich do nagłej ucieczki.

Do kolonizacji Islandii – jak i odkrycia Grenlandii i Ameryki Północnej – użyto łodzi zwanych knerrir, a nie służących do grabieży langskipów/drakkarów, które gorzej pokonywały ocean.

Istnieje również teoria mówiąca, że udział w kolonizacji Islandii mieli Słowianie. Zgodnie z Landnámabók (Księgę o Zasiedleniu) w wersji Sturli Þórðarsona Garðarr Svávarsson miał wyruszyć w poszukiwaniu Snælandu, który został odkryty i tak nazwany wcześniej przez norweskiego wygnańca Naddoðra (w 860 r.), którego na łono dziewiczej Islandii miał rzucić sztorm, jak zmierzał on na znane już wtedy i zamieszkane przez ludzi Wyspy Owcze. Po tym, jak udało mu się do niego dopłynąć, miał on - jeszcze przed osiedleniem się tu Arnarsona - spędzić zimę w Húsavík na jego północnym wybrzeżu i na wiosnę wyruszyć z powrotem do Norwegii. W trakcie takiego powrotu – na jego początku – miała odłączyć się od jego statku łódka z Náttfarim oraz niewolnikiem i niewolnicą na pokładzie. Náttfari miał objąć ziemię w Reykjadalur, zaznaczając to na drzewach. Garðarr Svávarsson miał natomiast powrócić do Norwegii, będąc pełnym podziwu dla nowo poznanego lądu, jakiemu tym razem miano nadać miano: Garðarshólmr (Wyspa Garðarra) (zgodnie z drugą wersją Landnámabók (Księgi o Zasiedleniu), wersją Haukra Erlendssona, tzw. Hauksbók, to Garðarr Svávarsson miał być pierwszym odkrywcą Islandii, który zagubił się w trakcie burzy, jak zmierzał do Hebrydów, ażeby zgłosić tam roszczenie do spadku należnego jego małżonce. Przypuszcza się, że Náttfari był słowiańskiego pochodzenia. Potwierdzeniem tej hipotezy są czworokątne półziemianki typu słowiańskiego, odnajdywane na Islandii.

Utworzenie Althingu i struktura sądownictwa

Sesja Althingu

W 930 r., pod koniec okresu osadnictwa, odbył się pierwszy Althing – zgromadzenie wolnych mieszkańców Islandii, mające kompetencje ustawodawcze i sądownicze. Obrady Althingu odbywały się raz na rok w lecie na równinie Thingvellir, w celu przyjęcia nowych praw i wykonania wyroków. Choć prawo głosu mieli w nim tylko wodzowie, biskupi i Mówca Prawa, na obrady Althingu przybywały tłumy rolników z rodzinami, kupców, rzemieślników, wędrowców. Było to najważniejsze wydarzenie społeczne i kulturalne na wyspie w ciągu roku. Na Althingu działała Rada Prawa, w której zasiadali wodzowie (goðar), dwaj biskupi i Mówca Prawa jako przewodniczący i która tworzyła i interpretowała prawo.

Olaf II Święty

W średniowiecznej Islandii istniały również cztery Sądy Kwarty (Fjórðungsdómar, l. poj. Fjórðungsdómr), a gdzieś od 1005 r. także tzw. Piąty Trybunał (Fimmtardómr) oraz sądy lokalne na zebraniach wiosennych, których sędziów nominowali wodzowie (goðar). Na szczeblu lokalnym organizowano jeszcze sądy specjalne jak „sądy polne” czy „sądy komunalno-pasterskie”. Na najniższym szczeblu władzy znajdowały się, stanowiące element samorządu lokalnego, tzw. komuny (hreppar), na których wolni farmerzy (bændr) spotykali się, aby rozwiązać problemy społeczności lokalnej. Utworzenie Althingu dało początek islandzkiej wspólnocie, aczkolwiek mimo sprawowania przez niego władzy ustawodawczej brak było centralnej egzekutywy. W 1022 r. Islandia zawarła pierwszy traktat z obcym państwem – porozumienie z królem Norwegii Olafem Haraldssonem (św. Olaf), dotyczące praw Islandczyków w Norwegii i Norwegów w Islandii.

Chrystianizacja

Chrześcijaństwo zostało pokojowo – w drodze kompromisu zaproponowanego przez Mówcę Prawa, Þorgeira Ljósvetningagoði, wybranego tu na arbitra – przyjęte w Islandii decyzją Althingu w 1000 r. Głównym powodem nawrócenia był nacisk króla Norwegii, który przysyłał do Islandii księży i misjonarzy, aby ci nawracali jej pogańskich mieszkańców. Pierwsze biskupstwo zostało założone w Skálholcie w południowej Islandii w 1056 r. przez Ísleifura Gissurarsona. Jego syn i następca – Gissurr Ísleifsson, utworzył kolejne biskupstwo w Hólarze w północnej Islandii w 1106 r. Pierwszy klasztor w Islandii ufundowano w Thingeyri w 1133 r., a później zbudowano następne, z tym, że żeński klasztor był tylko jeden. Oba biskupstwa wraz z klasztorami stały się ośrodkami naukowymi wyspy.

Odkrycie Grenlandii i Ameryki

Grenlandia została odkryta i zamieszkana przez, będącego banitą, Eiríkra Þorvaldssona Rudego (inn rauði) w 981 r. (zobacz też: Historia Grenlandii). W 988 r. (lub 985 albo 986 r.) w stronę Grenlandii wyruszyło następnie dwadzieścia pięć statków z Borgarfjörður i Breiðafjörður w zamiarze jej kolonizacji. Tylko czternastu z nich udało się dopłynąć. Pozostałe bądź zaginęły, bądź zawróciły. Islandczycy założyli na Grenlandii dwie osady: Wschodnią (Eystri-byggð) i Zachodnią (Vestri-byggð). Pierwsza z nich liczyła 190 gospodarstw, a druga 90, na podstawie czego szacowano, że populacja Grenlandii wynosiła wówczas około 3000–4000 mieszkańców.

Około 1000 r. Islandczycy stali się też pierwszymi Europejczykami, którzy postawili stopę na kontynencie amerykańskim. Najpierw w 985 lub 986 r. trzy razy natknął się na jakiś ląd na południowy zachód od Grenlandii, nie wylądowawszy jedna na nim, Bjarni Herjólfsson. W 995 r., by przybić do brzegów Ameryki Północnej, wyprawę przedsięwziął Leifr Eiríksson. Pierwsze miejsce, gdzie wylądował Leifr Eiríksson, wyglądało na wymarłe i było skaliste, w związku z czym nazwano je Hellulandem (Lądem Płaskiego Kamienia). Drugie było zalesione, przez co nazwano je Marklandem (Lądem Drewna). Trzecie zaś, gdzie przetrwano zimę i postawiono proste domy (budki), z racji iż rosły na nim – poza samosiewną pszenicą i klonami – winogrona i winorośl, zostało nazwane Vínlandem (Lądem Wina/Winorośli) albo ewentualnie Vinlandem (Lądem Łąki). Śladem Leifra Eiríkssona podążyli następnie inni, jak np. jego brat Þorvaldr albo – wraz z żoną Gudrid Þorbjarnardóttir – Þórfinnr Karlsefni Þórðarson. Ekspedycja tego ostatniego prawdopodobnie była największą, bo liczyła co najmniej trzy statki i ponad stu ludzi, w tym grupkę kobiet. Na pokład wzięto też różnego rodzaju zwierzęta hodowlane i narzędzia niezbędne do osiedlenia się. Na skutek skłócenia się z Indianami ich próba kolonizacji Nowego Świata ostatecznie się jednak nie powiodła.

Okres sag

XIII w. został nazwany złotą epoką (söguöld) pisania sag. Sagi są klasyką literatury średniowiecznej pisanej po islandzku, w archaicznym języku, niewiele różniącym się od staronordyjskiej – mowy wikingów. Wyróżnia się sagi o królach Norwegii, sagi o świętych, a nawet biskupach nie będących świętymi, jak również sagi o rycerzach i herosach. Najbardziej znane są jednak sagi nazywane zbiorczo Sturlunga saga (wraz z sagami o biskupach nazywane sa one też sagami współczesnymi (samtíðarsögur)), oraz tzw. sagi rodzinne: Íslendingasögur.

Czołowym pisarzem średniowiecznej Islandii był Snorri Sturluson (1178–1241) – wódz i historyk. Jest on autorem dzieła Heimskringla, historii królów Norwegii oraz Eddy młodszej, traktatu na temat poezji i mitologii nordyckiej. Także w tym okresie powstały takie dzieła jak Saga o Egilu, Saga rodu z Laxdalu, Saga o Gunlaugu Wężowym Języku, opowiadające o historii rodów islandzkich przed i tuż po przyjęciu chrześcijaństwa. Ich autorstwo jest przez część badaczy przypisywana Snorriemu Sturlusonowi.

Wojna domowa i utrata niepodległości

Okres 1220–1262 jest nazywany epoką Sturlungów (Sturlungaöld). Był to okres wojny domowej między sześcioma rodami: Svínfellings, Oddaverjar, Haukdæirl, Sturlungar, Vatnsfirðingar, Ásbirningar. W jej czasie na Islandii zaczęli wyłaniać się tzw. wielcy wodzowie (stórgoðar albo stórhöfðingjar) i wielcy farmerzy. Woja ta doprowadziła ostatecznie do poddania Islandii władzy króla Norwegii w latach 1262–1264, przy czym warunki na jakich się to odbyło zostały określone w tzw. Przymierzu Gizzura.

Nowe kodeksy praw

Po utracie niepodległości w latach 1271–1273 stopniowo przyjęto w Islandii kodeks: Járnsíða (po polsku: „Żelazna Strona”). Miał on zastąpić dotychczas obowiązujące w Islandii – i nie ujęte jak dotąd w jednym akcie prawnym – prawa określane później kolektywną nazwą Grágás. Z powodu sprzeciwu duchowieństwa nie ujęto w nim prawa kościelnego Járnsíða spotkała nie spodobała się jednak Islandczykom z powodu, iż został on raz, że sporządzona na polecenie norweskiego monarchy, a dwa z racji iż jej twórcy – mimo iż prawdopodobnie prym wiódł wśród nich znany Islandczyk, Sturla Þórðarson – w o wiele większej mierze bazowali na prawie norweskim (przypominającym prawdopodobnie tzw. Prawo Gulaþing z 1267 r. lub tzw. Prawo Frostaþing z 1269 r.) niż na dotychczasowym prawie islandzkim, nie uwzględniając w dostatecznym stopniu specyfiki Islandii. W konsekwencji Járnsíðę nazywano pejoratywnie „kodeksem norweskim”.

W rezultacie opracowano kolejny kodeks, który zwano Jónsbókiem (po polsku: Księgą Jóna), który został w 1281 r. przyjęty przez Alþingi w głosowaniu większościowym. Odbyło się to po burzliwej debacie i osiągniętych kompromisach co do jego treści. Zarzucano mu przede wszystkim to, że pod względem regulacji prawnokarnych był zbyt surowy, a różne jego postanowienia były niezgodne z prawem kościelnym. Kodeks ten zwano od imienia Islandczyka, Jóna Einarssona, który wraz z Norwegiem Loðinnem Lepprem przywiózł go w 1280 r. z Norwegii do Islandii. Poza wzorowaniem się tu w głównej mierze na norweskim Prawie Wiejskim (sporządzonym w 1274 r.) i miejscami na przypominającym je pod wieloma względami, ale uwzględniającym jeszcze potrzeby mieszkańców miast, norweskim Prawie Miejskim (sporządzonym w 1276 r.) oparto się w znacznym stopniu na dorobku prawnym upadłej islandzkiej Republiki. Pewne rozwiązania zaczerpnięto tu również z Járnsíðy.

Przejście pod panowanie duńskie

W 1380 r. Dania i Norwegia zawarły unię personalną, co skutkowało tym, że Norwegia znalazła się pod kontrolą władców duńskich. W 1397 r. do tak połączonych królestw dołączyła jeszcze Szwecja. W efekcie Islandia została wcielona do połączonych taką unią państw jako terytorium zależne Norwegii. Zarządzenie jej sprawami przeszło jednak do kompetencji korony duńskiej.

Islandia zachowała tu swój ustrój i samorządność, ponieważ zainteresowanie Duńczyków Islandią, jak i ich wpływy na tej wyspie szybko osłabły. W pewnym momencie nawet niemalże zupełnie zanikły.

Wczesna nowożytność

Angielskie stulecie

XV w. jest nazywany w Islandii angielskim stuleciem, ponieważ był to okres bliskich kontaktów między Islandią i Anglią. Anglicy regularnie żeglowali do Islandii w celach handlowych lub na połów ryb w islandzkich wodach przybrzeżnych na dość dużą skalę. Skupowali oni od Islandczyków głównie suszonego dorsza, a także tran, vaðmal, białe sokoły oraz siarkę. Prawdopodobnie brali oni od nich też wełnę i skóry. W latach 1430–1550 rocznie do islandzkich brzegów miało móc przybijać około dziesięciu dużych statków handlowych o ładowności 100–400 ton i do dziewięćdziesięciu ludzi załogi, z których część była uzbrojona. Anglicy nawiązywali w tym czasie z mieszkańcami Islandii różne relacje i kontakty – co przy nieefektywnością duńskich urzędników, doprowadziło do tego, że byli oni tylko o krok od przejęcia władzy nad Islandią. W 1425 r. porwali też jednego duńskiego naczelnika, Hannesa Paulssona, a drugiego, jakim był Islandczyk Björn Þorleifsson, w 1467 r. zabili. Ich działalność na Islandii, w oczach Islandczyków, miała też stanowić powód, toczącej się w latach 1468–1473, wojny między Danią i Ligą Hanzeatycką po jednej stronie a Anglią po drugiej stronie.

Czarna śmierć spustoszyła wyspę, mając w latach 1402–1404 i w latach 1494–1495 zabić więcej niż jedną trzecią członków ówczesnej islandzkiej społeczności. Drukarstwo zostało wprowadzone w Islandii przez Jona Arasona, biskupa Holaru, w latach 30. XVI w., a w 1540 r. przetłumaczono Nowy Testament na język islandzki. Całą Biblię przełożył na islandzki Guðbrandur Þorláksson, biskup Holaru, w 1584 r. Biblia ta była elegancko wydana z ilustracjami, obrazkami i ozdobnymi pierwszymi literami. Wydrukowano jej 500 sztuk, z których wszystkie się sprzedały po cenie dwóch lub trzech krów w zależności od majętności nabywcy.

Reformacja i czasy absolutyzmu

Monument upamiętniający miejsce ścięcia biskupa Jóna Arasona

Po przeprowadzeniu reformacji w Danii i Norwegii król Danii przeprowadził reformację islandzkiego kościoła w 1550 r. po silnych zbrojnych sprzeciwach katolików, ktore słumiono siłą. Luteranizm został religią państwową z królem Danii jako głową Kościoła. Islandzki kościół stracił 1/2 dochodów z dziesięciny i klasztorne majątki, ale zachował swoje ziemskie posiadłości. Ostatni katolicki biskup, zarazem islandzki bohater narodowy, Jón Arason, został jednak ścięty. Te wydarzenia wzmocniły władzę monarchii duńskiej w Islandii, a Islandczycy przestali nosić broń. W 1602 r. Duńczycy zastąpili Hanzę i handel angielski uciskającym duńskim monopolem handlowym. W 1662 r. wprowadzono monarchię absolutną. Po uzyskaniu przez duńskiego władcę władzy absolutnej w Danii w 1660 r. i zaakceptowaniu jej w Norwegii w 1661 r., 28 lipca 1662 r. w Kópavogur islandzcy reprezentanci świeccy i duchowni podpisali dokument, w którym potwierdzili absolutną dziedziczną władzę króla Danii w Islandii. Tego samego dnia wystosowali jednak listy, odrębnie od reprezentantów świeckich i duchownych, do duńskiego monarchy, w których starno się pozostawić w mocy te postanowienia „Przymierza Gizzura”, jakie gwarantowały Islandczykom zachowanie ich dawnego prawa, pokoju i wolności.

Władza ustawodawcza Althingu została bardzo ograniczona. Około 1700 r. został on pozbawiony kompetencji prawodawczych, pozostawiono mu jedynie władzę sądowniczą. W tym też mniej więcej czasie przestał on stanowić prawo drogą wydawania wiążących dla innych sędziów wyroków. Liczbę jego członków (lögrettumenn) ograniczono zaś z dotychczasowych osiemdziesięciu czterech do dwudziestu, z których tylko dziesięciu miało zbierać się rocznie na Alþingi i jedynie ośmiu zasiadać w Radzie Prawa. Likwidując go całkowicie, 11 lipca 1800 r. powołano w jego miejsce rodzimy Sąd Apelacyjny (Landsyfirréttur) z siedzibą w Reykjavíku. Przeniesienie całej władzy do Kopenhagi oraz monopol handlowy, odbiły się tragicznie na islandzkiej gospodarce. Później pojawiły się problemy w zaopatrzeniu w żywność w wyniku deterioracji klimatu, która uniemożliwiła na Islandii uprawę zboża. Zaczęła się ona już w XII stuleciu (jeśli nie nawet w pierwszej połowie XI w.), na XVII–XIX w. przypadło zaś jej apogeum.

Monopol handlowy i katastrofy naturalne

W 1602 r. ustanowiono monopolu na handel z Islandią. Przysługiwał on trzem ówczesnym duńskim miastom: Kopenhadze, Helsingør i Malmö, z początku na okres dwunastu lat. W każdej też z około dwudziestu przystani, jakie funkcjonowały w tym czasie w Islandii, był tylko jeden sklep prowadzony wspólnie przez wielu kupców. Sześć z takich przystani przypadało Kopenhadze, siedem Helsingør i siedem Malmö. Tę formę monopolu zastąpiono następnie oddaniem handlu z Islandią kompanii założonej przez trzydziestu sześciu kupców (z których trzydziestu trzech pochodziło z Kopenhagi) w celu prowadzenia handlu z Islandią, Wyspami Owczymi i północną Norwegią. Kompania ta podczas wojny duńsko-szwedzkiej z lat 1657–1660 nie była jednak w stanie utrzymywać stosunków handlowych z Islandią, co doprowadziło do jej rozwiązania w 1662 r. Po tym też czasie powrócono tutaj do praktykowanej przed ustanowieniem monopolu indywidualnej dzierżawy poszczególnych islandzkich przystani, które wydzierżawiono w drodze licytacji w parach: jedna była przeznaczona dla skupu dochodowego suszonego dorsza, a druga dla skupu innych towarów, z których tylko baranina i wełna owcza miały dobrze się sprzedawać. Po niespełna pięćdziesięciu latach przywrócono z powrotem monopolu na rzecz jednej kompanii, której udzielono w 1732 r. wyłącznej licencji na okres dziesięciu lat. Później podniesiono dwukrotnie opłatę za tę licencję i udzielono jej jeszcze innej kompanii. Ponieważ nie wywiązała się ona z obowiązku dostarczenia niezepsutego zboża do Islandii, szukano innej kompanii zainteresowanej licencją na handel z Islandią. Ponieważ zaś nikt nie był zainteresowany korna duńska sama organizowała handel z Islandią (w latach 1759–1763 i 1774–1787) z przerwą na wylicencjonowanie go na dziesięć lat jednej kompanii, która jednak utraciła udzieloną jej licencję, między innymi z powodu dostarczenia na Islandię zepsutego zboża. Monopol handlowy spowodował chaos gospodarczy. Został on zniesiony w 1787 r.

XVIII w. był najtragiczniejszym okresem w historii Islandii z powodu licznych epidemii, klęsk głodu i katastrof naturalnych. W latach 1707–1709 i 1785–1787 były to np. epidemie ospy wietrznej, z których pierwsza zabiła W Islandii prawie wszystkie ciężarne kobiety, a druga 1500 ludzi. W 1882 r. Islandię nawiedziła też śmiertelna odra. Z kolei świerzb, który – przyniesiony na czterech zarażonych nim angielskich jagniętach sprowadzonych do Islandii w celu polepszenia tutejszej rasy owiec w 1855 r. – w latach 50. XIX w. miał przyczynić się w Islandii do redukcji owczego inwentarza o prawie czterdzieści procent (z więcej niż 500.000 sztuk w 1854 r. do ponad 300.000 sztuk w 1859 r.), a w niektórych jej rejonach takich jak Rangárvallasýsla, Gullbringu- i Kjósarsýsla, Árnessýsla oraz Borgarfjarðarsýsla nawet o ponad osiemdziesiąt–siedemdziesiąt procent. Głody – poza pogorszeniem się islandzkiego klimatu – były na Islandii związane z erupcjami wulkanicznymi. W latach 1783–1785 tzw. „Mgiełkowy Głód”, który miał pochłonąć około jednej piątej ówczesnej islandzkiej populacji (tj. około 10.000 ludzi), był spowodowany erupcją wulkanu Lakagígar, zwaną „Skaftáreldar”, oraz wynikającym z niej skażeniem trawy pyłem wulkanicznym skutkującym śmiercią większości żywego inwentarza, a także dwiema bardzo chłodnymi kolejnymi zimami. Mniej dotkliwe głody wystąpiły podczas zim w latach 1696–1699.

Althing został zlikwidowany pod koniec XVIII w. W jego miejce powołano Sąd Apelacyjny (Landsyfirréttur) w Reykjavíku, który liczył trzech sędziów, w tym jednego prezesa. W 1785 r. przeniesieno biskupstwo Skálholt do Reykjavíku, włączając do niego w 1801 biskupstwo Hólar. Jako konsekwencja ciężkiego położenia ludności, monopol handlowy został zniesiony w 1787 r. W tym samym roku Rejkiawik, utworzony królewskim dekretem w 1786 r., został stolicą Islandii (liczył wówczas 200 mieszkańców, a w roku 1801 r. 307 mieszkańców).

Droga ku ponownej niezależności

Sveinn Björnsson regent oraz pierwszy prezydent Islandii

Wiek XIX to czas odrodzenia narodowego w Islandii. Za ojca odrodzenia uważa się młodego historyka i filologa Jóna Sigurðssona (1811–1879), przywódcę ruchu narodowego, założyciela Nýfélagsrit („Nowej Społeczności Artykułów”) walczącego o wyzwolenie Islandii spod politycznej i gospodarczej dominacji Danii. Przede wszystkim twierdził on, że zniesienie absolutystycznej władzy w Danii (co miało miejsce w 1848 r.) położyło kres obowiązkom przyrzeczonym przez Islandczyków w 1662 r., kiedy to zaakceptowali oni absolutyzm duńskiego króla. Tym samym status prawny Islandii miał wrócić do stanu z lat 1262–1264, tj. do warunków określonych w „Przymierzu Gizurra”. Ergo Islandia miała być teraz oddzielnym państwem, wprawdzie przynależnym do duńskiej korony, ale już nie do narodu duńskiego, a rządy nad nią miały być zależne od porozumienia między królem duńskim a Islandczykami. Stąd zasadny miał być też postulat reaktywacji Althingu.

Na mocy dekretu królewskiego z marca 1843 r. w 1845 r. wznowiono obrady Althingu jako organu doradczego. Handel zagraniczny został całkowicie zliberalizowany w 1855 r. W 1874 r., kiedy Islandia świętowała milenijną rocznicę przybycia pierwszych osadników, wyspa otrzymała własną konstytucję i kontrolę nad gospodarką. Przed tą datą Alþingi wielokrotnie odrzucał jej mniej korzystne dla Islandczyków projekty przedkładane przez władze duńskie. W 1904 r. ustanowiono autonomię, minister spraw islandzkich rozpoczął rezydowanie w Rejkiawiku, musiał posługiwać się językiem islandzkim i był odpowiedzialny przed Althingiem. 17 czerwca 1911 powstał Uniwersytet Islandzki w Rejkiawiku. W 1913 r. wprowadzono odrębną islandzką flagę handlową. W 1917 r. król Danii wydał dekret pozwalający używać islandzkiej flagi na terenie Islandii i jej wodach terytorialnych (by nie myliła się ona z flagą grecką i szwedzką, został do niej dodany czerwony krzyż umieszczony w białej ramce).

Królestwo i republika

Ólafur Thors sześciokrotny premier Islandii w okresach między 1942-63

Islandia stała się ostatecznie niepodległym państwem w 1918 r., królestwem połączonym unią personalną z Danią. Odbyło się to decyzją parlamentu duńskiego i islandzkiego oraz na mocy przeprowadzonego w Islandii referendum (12.040 głosów było za, a 897 przeciwko). Zgodnie z tzw. Aktem o Unii z dnia 30 listopada 1918 r. z dniem 1 grudnia 1918 r. Islandia stała się odrębnym państwem: wolnym i suwerennym, choć nadal połączonym z Danią osobą wspólnego monarchy.

Zgodnie ze specjalną umową Dania kierowała islandzkimi sprawami zagranicznymi oraz obroną wybrzeża, a od 1920 r., na mocy nowej konstytucji, utrwalona została odrębność islandzkiego parlamentu i rządu. Do 1920 sądem najwyższej instancji wciąż był w sprawach Islandczyków duński Sąd Najwyższy w Kopenhadze. O ustanowieniu jako sąd najwyższej instancji Sądu w Reykjavíku decyzję podjęto w 1919 r. Weszła ona w życie rok później.

Ten układ zakończył się 10 kwietnia 1940, po zajęciu Danii przez nazistowskie Niemcy. 10 maja 1940 Islandię obsadzili żołnierze brytyjscy. W 1941 r. nadwerężona wojną Wielka Brytania uzgodniła ze Stanami Zjednoczonymi, iż odtąd one będą chronić Islandię. Pierwsi amerykańscy żołnierze przybyli do Islandii 7 lipca 1941 r. Wybudowali oni nowe lotnisko i wielką bazę wojskową na półwyspie Reykjanes koło wioski rybackiej Keflavík. Mimo ich przybycia również cześć wojsk brytyjskich nie opuściła wyspy.

W lutym–marcu 1944 r. Alþingi jednomyślnie postanowił o powołaniu oderwanej od Danii [islandzkiej] Republiki. Na 20–23 maja tego roku rozpisano też w tym celu referendum, w którym udział wzięło dziewięćdziesiąt osiem i sześć dziesiątych procent uprawnionych do głosowania. Przeciwko utworzeniu Republiki i zerwaniu więzów z Danią opowiedziało się tylko pół procenta głosujących (dokładnie 377 osób). 17 czerwca 1944, w rocznicę urodzin Jóna Sigurðssona, Althing formalnie proklamował w Thingvellir powstanie Republiki Islandii.

W czasie II wojny światowej Islandia była początkowo państwem neutralnym zgodnie z polityką neutralności, jaką proklamowała w 1918 r. W 1940 r. zajęli ją brytyjscy żołnierze, a 8 lipca 1941 zastąpili ich Amerykanie. Wydarzenie to nastąpiło pięć miesięcy przed formalnym przystąpieniem USA do II wojny światowej po ataku na Pearl Harbor. 17 czerwca 1944, w rocznicę urodzin Jóna Sigurðssona, Althing formalnie proklamował w Thingvellir powstanie Republiki Islandii. W czasie wojny zatopiono wiele islandzkich statków, i zginęło ok. 230 osób (większość zabitych straciło tu życie na statkach handlowych i rybackich zatopionych przez niemieckie samoloty, U-booty i miny). Brytyjscy i amerykańscy żołnierze przebywali na Islandii aż do końca wojny, tj. odpowiednio 1946 r. i 1947 r.

Czasy współczesne

19 listopada 1946 r. Islandię przyjęto do ONZ, a w 1948 stała się członkiem założycielem OEEC (późniejsze OECD). W 1948 r. podpisała też porozumienie z Organizacją Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego. Zrywając z dotychczasową polityką neutralności, Islandia została członkiem założycielem NATO w 1949 r. Dwa lata później Islandia zawarła dwustronny traktat obronny z USA, zgodnie z którym 7 maja 1951 r. powrócili też na nią amerykańscy żołnierze i przebywają w bazie morskiej w Keflavík.

Islandia powiększyła swoją strefę morską z 3 do 4 mil w 1952 r. i do 12 mil w 1958, co doprowadziło do pierwszej wojny dorszowej z Wielką Brytanią. Kolejne dwie wojny dorszowe miały miejsce, gdy Islandia powiększyła swoją strefę morską w 1972 r. do 50 mil i w 1975 do 200 mil.

W 1970 r. przyłączyła się do GATT, a w 1975 r. do EFTA. Islandia była członkiem założycielem Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EEA), który powstał w 1994 r., zrzeszającego kraje EFTA (poza Szwajcarią) i Unii Europejskiej.

W latach 2010–2015 Islandia prowadziła negocjacje w sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej.

Reformy gospodarcze

W 1991 r. Partia Niepodległości, prowadzona przez Davíða Oddssona, utworzyła rząd koalicyjny z socjaldemokratami z Sojuszu. Rząd ten wprowadził politykę liberalizacji rynku prywatyzując wiele przedsiębiorstw państwowych. W 1994 r. Islandia stała się członkiem Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Kraj osiągnął stabilność gospodarczą i zahamował wzrost inflacji.

Po kolejnych wyborach parlamentarnych w 1995 Partia Niepodległości utworzyła rząd koalicyjny z Partią Postępu. Kontynuując politykę wolnorynkową, sprywatyzowano dwa komercyjne banki i państwowego operatora telekomunikacyjnego Síminn. Opodatkowanie dochodów zostało obniżone do 18% (z około 50% na początku dekady), podatek od spadków został znacznie zredukowany, a podatek od majątku netto zniesiony. System indywidualnych zbywalnych kwot w islandzkim rybołówstwie, wprowadzony po raz pierwszy pod koniec lat 70. XX w., był dalej rozwijany. Po chwilowej recesji na początku lat 90. wzrost gospodarczy był znaczny, o ok. 4% rocznie średnio od 1994 r.

Rząd koalicyjny pozostał u władzy po wyborach w 1999 i 2003 r. W 2004 r., po 13 latach w rządzie, Davíð Oddsson ustąpił ze stanowiska premiera. Jego następcą został lider Partii Postępu Halldór Ásgrímsson, a następnie, w 2006 r., Geir Haarde z Partii Niepodległości. Wybory w 2007 r. zmieniły układ sił w Althingu, skutkiem czego zawiązano koalicję Partii Niepodległości i Sojuszu. Na czele nowego rządu ponownie stanął Geir Haarde.

W latach 1990–2000 Islandia prowadziła politykę popierania polityki zagranicznej USA, wsparcia NATO podczas wojny w Kosowie i jako kraj popierający koalicję podczas inwazji na Irak w 2003 r. W marcu 2006 r. Stany Zjednoczone ogłosiły, że zamierzają wycofać większą część sił patrolujących islandzką przestrzeń powietrzną. 12 sierpnia 2006 cztery ostatnie F-15 zniknęły z islandzkiej przestrzeni powietrznej. We wrześniu 2006 roku Stany Zjednoczone zamknęły także bazę w Keflavíku.

W październiku 2008 załamał się islandzki system bankowy. Powszechne protesty na przełomie 2008/2009 spowodowały dymisję rządu Geira Haarde. Został on zastąpiony 1 lutego 2009 przejściowym rządem koalicyjnym Sojuszu i Zielonych, którego premierem została socjaldemokratka Jóhanna Sigurðardóttir. W wyniku przedterminowych wyborów parlamentarnych w kwietniu 2009 rząd koalicyjny pod przewodnictwem Jóhanny Sigurðardóttir utrzymał władzę.

Zobacz też

• Władcy Islandii
• Ustrój polityczny Islandii
• Literatura islandzka
• Przyroda Islandii
• język islandzki

Bibliografia

• Bernard Piotrowski, XI wieków państwa i społeczeństwa islandzkiego, 1974
• MaciejM. Koszowski MaciejM., Historia Islandii w perspektywie polityczno-socjologiczno-prawnej ze szczególnym uwzględnieniem czasów średniowiecznej libertariańskiej islandzkiej Republiki, Inowrocław: Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium” sp. z o.o., 2026  (pol.).

Linki zewnętrzne

• https://www.iceland.is/