Historia Słowacji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Słowacja w 1850 r.

Historia Słowacji Tereny obecnej Słowacji były zamieszkane w okresie starożytności przez Kwadów, oraz podbite przez cesarstwo rzymskie. W okresie średniowiecza wschodziła w skład królestwa Polskiego oraz Węgier. Od XV do XIX w terenami Słowacji władali Habsburgowie. Po upadku Habsburgów Słowacja współtworzyła Czechosłowację. W okresie 1939-1944 była niepodległym państwem faszystowskim pod rządami Josefa Tiso. W latach 1945-1992 Słowacja ponownie wchodziła w skład Czechosłowacji. Od 1 stycznia 1993 ponownie jest niepodległym państwem. Należy do Unii Europejskiej NATO i ONZ.

Pradzieje[edytuj]

Najstarsze ślady bytności człowieka na terenach obecnej Słowacji są datowane na okres plejstocenu. Z tej epoki pochodzą znaleziska tzw. tłuków pięściowych[1].najbogatsze znaleziska pochodzą z okresu średniego paleolitu. Zasiedlane były doliny rzek oraz kotliny. Ślady działalności ludzkiej zachowały siew dorzeczu Wagu Nitry Lipatowa i Spiszu[1]. W okresie młodszego paleolitu od 40 000 do 8000 p.n.e gatunek homo sapiens zaczął zasiedlać cześć Zagórza[1], Nizinę Wschodniosłowacką Szarysz i Ostrawę [2]. W tym okresie podstawową formą gospodarki było łowiectwo kontynuowane także łowiectwo kresie mezolitu[3].W okresie neolitu zaczęły powstawać natomiast gospodarstwa produkcyjne na obszarach czarnoziemów[3]. Pod koniec epoki eneolitu na Słowacji ludzie zaczęli przenikać na tereny północno-wschodnie[4]

Starożytność[edytuj]

Na początku naszej ery ziemie obecnej Słowacji zamieszkiwali germańscy Kwadowie, którzy w II w. zostali pokonani przez cesarza rzymskiego Marka Aureliusza[5]. Po przejściu Hunów na przełomie IV i V w. na Słowacji przybyły plemiona słowiańskie, ale od połowy VI w. zwierzchnictwo nad nimi objęli przybyli z Azji Awarowie[6].

Na początku IX w. powstało państewko Pribiny z ośrodkiem w Nitrze, które w latach 833-836 zostało włączone do państwa wielkomorawskiego. W tym też okresie nastąpiła chrystianizacja. Od XI w. w Królestwie Węgierskim. W latach 1003-1025/1031 ziemie dzisiejszej Słowacji wchodziły w skład Królestwa Polskiego po przyłączeniu przez Bolesława Chrobrego[7]. Kronika polsko-węgierska opisywała, że "Granice Polaków rozciągały się bowiem aż do brzegu Dunaju, do miasta Ostrzyhomia, potem wiodły do miasta Egeru, a dalej kierując się ku rzecze, która zwie się Ciepłą [Topl'a] aż do grodu Salis, i tam kończyły się granice między Węgrami, Rusinami i Polakam ostatecznie za panowania Stefana I Świętego została włączona do Węgier. Chrystianizacja ziem słowackich, zapoczątkowana przez misjonarzy z Bawarii w księstwie Pribiny, była kontynuowana w państwie wielkomorawskim i wznowiona za panowania Stefana I Świętego. Od XI w. na Słowacji (zwłaszcza w części naddunajskiej) zaczęło się osadnictwo węgierskie. W następnym stuleciu pojawili się koloniści z Niemiec. Nasilenie kolonizacji (także wołoskiej) nastąpiło w drugiej. połowie XIII w. po najazdach mongolskich. Osadnictwo polskie (gł. na Spiszu i Orawie) trwało od XV w. Za ostatnich Arpadów (dynastia wygasła 1301), pod panowaniem Andegawenów (XIV w.) oraz w czasie rywalizacji Habsburgów i Jagiellonów o tron węgierski w XV w., Słowacja pozostawała peryferyjną częścią Węgier. Umocniły się wówczas wpływy kulturalne Czech.

Pod panowaniem Habsburgów[edytuj]

Od 1526 znajdowała się pod panowaniem Habsburgów. Po zajęciu środkowych Węgier przez Turków (1541) na Słowację. przenieśli się arcybiskupi Esztergomu do Trnavy i sejm węgierski do Preszburga. W XVI w. na Słowacji rozprzestrzeniła się reformacja. Rekatolizacyjne działania Habsburgów, połączone z wprowadzaniem absolutyzmu, przyczyniły się do poparcia przez tamtejsze społeczeństwo kilku powstań przeciwko dynastii, kierowanych przez władców Siedmiogrodu. Po oswobodzeniu od Turków środkowych Węgier w latach 1683–1699 ziemie słowackie ponownie stały się kresami państwa, choć sejm węgierski zbierał się w Preszburgu do 1848. Pod koniec XVIII w. w środowisku nielicznej inteligencji zaczęła się kształtować słowacka świadomość narodowa. Wśród działaczy narodowych przeważali duchowni ewangeliccy (L. Štúr) i katoliccy. W maju 1848 w czasie rewolucji węgierskiej Słowacy na wiecu w Liptovským Svätým Mikulášu uchwalili swoje postulaty narodowe. Odmowa Węgrów spowodowała, że przywódcy słowaccy dochowali wierności Habsburgom[8]. Jednakże w 1861 cesarz Franciszek Józef I nie zgodził się na autonomię Słowacji. Natomiast młodzi działacze zdołali 1862–1863 porozumieć się z Węgrami w sprawach koncesji w oświacie (m.in. nauczanie w języku słowackim w szkołach średnich) i powołania narodowego centrum kulturalnego — Maticy slovenskéj. Ugoda austriacko-węgierska 1867 stwarzała Węgrom możliwości nasilenia madziaryzacji Słowaków; cofnięto niedawne ustępstwa w oświacie i z czasem tzw. lex Apponyi 1907 wprowadzono naukę w języku węgierskim także w szkołach elementarnych. W 1875 zakazano działalności Maticy Slovenskéj[9]. W tych warunkach wzrosło kulturalne oddziaływanie Czech, gdzie studia na Uniwersytecie Karola w Pradze odbywało wielu młodych Słowaków.

I wojna światowa[edytuj]

W czasie I wojny światowej czeskie i słowackie środowiska emigracyjne w Stanach Zjednoczonych opowiedziały się za utworzeniem wspólnego państwa. Podpisana w maju 1918 przez przewodniczącego Czechosłowackiej Rady Narodowej Tomasa Masaryka umowa pittsburska przewidywała znaczną autonomię dla Słowaków[10].

Czechosłowacja międzywojenna[edytuj]

Wobec klęski Austro-Węgier, Czesi proklamowali w Pradze 28 października 1918 powstanie państwa czechosłowackiego, do którego 30 października na wiecu w Turčianským Svätým Martinie akces zgłosili Słowacy[11]. Do ewaluacji Węgrów doszło dopiero po ultimatum Francji pod koniec 1918. W wczesnym latem 1919 ziemie słowackie zajęły przejściowo oddziały Węgierskiej Republiki Rad[12]. Jednocześnie toczyły się spory wśród polityków słowackich. Część z nich, na ogół ewangelików, była zwolennikami czechosłowakizmu (M. Hodža) i nie opowiadała się za autonomią. Inni, działający w katolickiej Słowackiej Partii Ludowej (zw. ludakami), traktowali umowę pittsburską jako wiążącą dla wszystkich polityków w kraju oraz zabiegali o jej dotrzymanie i przyznanie Słowakom szerokiej autonomii z własnym sejmem. We wrześniu 1919 ich przywódca, ksiądz Andrej Hlinka (korzystając z pomocy Polski) usiłował przedstawić ten postulat na paryskiej konferencji pokojowej. Zewnętrzne granice Słowacji ustaliły traktaty zawarte przez Czechosłowację z Austrią w Saint-Germain-en-Laye w 1919, Węgrami w Trianon w 1920, a z Polską — arbitraż mocarstw 1920–1921, uzupełniony tzw. protokołem krakowskim 1924. Powojenne życie polityczne na Słowacji było zdominowane przez walkę ludaków o autonomię. Od wiosny 1938 dyplomacja polska starała się nakłonić Hlinkę i jego współpracowników do proklamowania niepodległości Słowacji. Jednak ani Hlinka, ani rządzący od sierpnia 1938 jego następca Josef Tiso nie zgodzili się na to. Wkrótce po układzie monachijskim 1938 ludacy i inne partie słowackie uchwaliły w Żylinie autonomię Słowacji i 6 października1938 powołały rząd z premierem Josefem Tisą[13]. Słowacy zostali zmuszeni do dokonania cesji terytorialnych na rzecz Polski ok. 226 km kwadratowych oddając Polsce m in Zwardoń, Jabłonkę Jaworzynę Jurgów Żegiestów i Cisną[14], i Węgier (ok. 10 tys. km kwadratowych na południu kraju), które Słowacja musiała zaakceptować, przyczyniły się do zacieśnienia związków z Niemcami. Wezwany do Berlina Tiso, postawiony wobec alternatywy: ogłoszenie niepodległości lub okupacja, zwołał na 14 marca 1939 sejm słowacki, który tego dnia proklamował niepodległą Republikę Słowacką[15]. Na czele władz jako prezydent stanął Tiso. Kilka dni później Słowacja przyjęła „opiekę” III Rzeszy, uzależniając się od niej politycznie i gospodarczo. We wrześniu 1939 oddziały słowackie wzięły udział w napaści Niemiec na Polskę. Do Słowacji przyłączono polskie części Spiszu i Orawy. W kwietniu 1942 władze słowackie rozpoczęły deportację Żydów, których kierowano do Terezína, bądź do obozów zagłady[16]. co spotkało się z protestami w kraju (J. Esterházy) oraz interwencją Watykanu. Deportacje wstrzymano w październiku 1942. W 1943, pod wpływem wiadomości o klęskach Wehrmachtu na froncie wschodnim (walczyły tam także formacje słowackie), na Słowacji powstały organizacje konspiracyjne złożone z przeciwników ludaków. 29 sierpnia wybuchło powstanie słowackie, które objęło środkową część kraju[17]. Kierownictwo polityczne nad powstaniem (stłumionym przez Niemców w październiku) sprawowała Słowacka Rada Narodowa, opowiadająca się za wspólnym państwem z Czechami przy zachowaniu autonomii Słowacji[17].

Czechosłowacja Pojałtańska[edytuj]

W końcu marca 1945 powstał w Moskwie rząd czechosłowacki, złożony z przedstawicieli emigracyjnego (działającego 1940–1945 w Londynie) gabinetu J. Šrámka, Słowackiej Rady Narodowej i komunistów. Ogłoszone już na Słowacji wytyczne działalności rządu (program koszycki) zapowiadały utworzenie demokratycznego państwa 2 równoprawnych narodów: Czechów i Słowaków[18]. Zaraz po wojnie na Słowacji (w granicach sprzed 1938) znaczną popularność zyskała, opowiadająca się za autonomią, Partia Demokratyczna. W 1946 zdobyła ona w wyborach do Słowackiej Rady Narodowej 62,5% głosów 2-krotnie więcej głosów niż komuniści 30,3%[19]. We wrześniu 1947 została oskarżona przez KPCz (popartą przez inne partie czeskie) o spisek antypaństwowy i w konsekwencji uległa zmarginalizowaniu[20]. Po objęciu w lutym 1948 przez komunistów dyktatorskich rządów w Czechosłowacji autonomia Słowacji stała się fikcją[21]. W pierwszych latach powojennego terroru komuniści zlikwidowali gospodarkę rynkową. W czasie „praskiej wiosny” 1968 zainicjowano prace nad federalizacją Czechosłowacji, co zrealizowano 1969, już po inwazji państw Układu Warszawskiego [22]. W następnych latach trwała na Słowacji tzw. normalizacja, jakkolwiek zakres represji wobec zwolenników reform okazał się mniejszy niż na ziemiach czeskich i skromniejszy także był zapoczątkowany z końcem lat 70. ruch dysydencki. W czerwcu 1990, w wolnych wyborach parlamentarnych, najwięcej głosów na Słowacji uzyskało Społeczeństwo Przeciwko Przemocy oraz Ruch Chrześcijańsko-Demokratyczny. Rządy Vladimira Meciara i J. Čarnogurskyego (do VI 1992) zapoczątkowały proces prywatyzacji i transformacji gospodarczej. W 1991 ze Społeczeństwa Przeciwko Przemocy wyłonił się Ruch na rzecz Demokracji Słowacji pod przewodnictwem Mečiara. Mečiar i jego zwolennicy doprowadzili w lipcu1992 do uchwalenia przez Słowacką Radę Narodową suwerenności republiki. 25 listopada 1992 politycy obu narodów przeforsowali w Zgromadzeniu Federalnym ustawę o podziale Czechosłowacji od 1 stycznia 1993 na dwa państwa. Do 1998 Pod rządami Mečiara jako premiera został spowolniony proces prywatyzacji, nie uregulowano także relacji z ludnością węgierską. 1998–2006 władzę sprawował prawicowy rząd M. Dziurindy oparty na kilkupartyjnej koalicji, który przyspieszył prywatyzację oraz działania na rzecz integracji z UE i NATO. Wiosną 2004 Słowacja została członkiem obu struktur.

Niepodległa Słowacja[edytuj]

W październiku 1989 zaczęła się w Pradze aksamitna rewolucja, która obaliła ustrój komunistyczny w Czechosłowacji[23]. Powstały wówczas Forum Obywatelskie w Czechach i Społeczeństwo Przeciwko Przemocy na Słowacji, kierujące procesem przywracania demokracji w państwie. Po upadku 1989 rządów KPCz nasiliły się na Słowacji dążenia do uzyskania samodzielności. W czerwcu 1990, w wolnych wyborach parlamentarnych, najwięcej głosów na Słowacji uzyskało Społeczeństwo Przeciwko Przemocy oraz Ruch Chrześcijańsko-Demokratyczny. Ruch Społeczeństwo przeciwko przemocy przeciwko przemocy przekształcił się następnie w Partię Ludową - Ruch na rzecz Demokracji Słowacji. W lipcu 1992 parlament Słowacji przyjął deklarację suwerenności republiki, a 1 września uchwalił konstytucję[24]. W październiku 1992 parlament czechosłowacki przyjął ustawę o powstaniu od 1 stycznia 1993 suwerennych Czech i Słowacji[25]. W styczniu 1993 Słowacja została przyjęta do ONZ. W lutym 1993 Rada Narodowa Republiki Słowackiej wybrała Michala Kováča na prezydenta Słowacji. Do najważniejszych problemów politycznych Słowacji należą: spór z Węgrami o zespół hydroenergetyczny w Gabčíkovie na Dunaju oraz kwestia statusu mniejszości węgierskiej. W 2002 Słowacja podpisała traktat o przystąpieniu do NATO a od 2004 jest jego członkiem. W kwietniu 2003 podpisała traktat akcesyjny z Unią Europejską zatwierdzony w czerwcu tego samego roku w przez referendum, a 1 maja 2004 weszła do wspólnoty[26]. Po wyborach 2006 rząd utworzył Smer z populistami i narodowcami. 1 stycznia 2009 korona została zastąpiona przez euro[26]. Od 2014 prezydentem jest Andrej Kiska.

Przypisy

Bibliografia[edytuj]