Historia Chorwacji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oton Ivekovic, Dolazak Hrvata na Jadran.jpg

Historia Chorwacji tereny obecnej Chorwacji były zamieszkane w okresie starożytności przez plemiona iliryjskie. W okresie starożytności było podbijane przez Cesarstwo Rzymskie, następnie była częścią Bizancjum zamieszkiwaną przez Słowian, podbijaną przez Węgrów, Turków, oraz opanowaną przez dynastię Habsburgów. W XIX rozbudziła się w Chorwatach świadomość narodowa. W XX w weszli w skład Jugosławii znajdując się w strefie wpływów ZSRR. Po rozpadzie Jugosławii i wojnie domowej Chorwacja stała się niepodległym państwem będącym republiką parlamentarną i członkiem Unii Europejskiej.

Starożytność[edytuj kod]

Terytorium obecnej Chorwacji, zamieszkane w starożytności przez plemiona iliryjskie, dostało się w I w. p.n.e. pod panowanie rzymskie (prowincje: Dalmacja, Panonia)[1], a następnie bizantyjskie. W VI-VII w. ziemie te zasiedliły plemiona słowiańskie, wśród nich chorwackie. Chorwaci zajęli część byłej prowincji Dalmacja, zwanej odtąd Chorwacją Dalmatyńską, i część Panonii odtąd Chorwacji Panońskiej (od VI w. – Slawonia) [2]. Chorwacja Dalmatyńska w IX w. była obiektem rywalizacji Franków, Bizancjum i papiestwa[3].

Królestwo Chorwatów (925–1102)[edytuj kod]

Na początku X w. Chorwację Dalmatyńską i Chorwację Panońską zjednoczył panujący w latach 910-925 władca z dynastii Trpimirowiczów Tomisław[4]. Jego następcy walczyli z Bizancjum i Wenecją o Dalmację Bizantyńską (wyspy na Adriatyku i nadmorskie miasta Zadar, Split i Dubrownik); udało się to tylko ok. 1060 królowi Piotrowi Krzesimirowi (1058-ok. 1074) [5].

Unia personalna z Węgrami (1102–1526)[edytuj kod]

Spoistość wewnętrzną państwa osłabiały spory religijne między zwolennikami liturgii łacińskiej a zwolennikami liturgii słowiańskiej; wymarcie ok. 1090 dynastii Trpimirowiczów (ostatnim królem z tego rodu był Stefan II) ułatwiło Węgrom opanowanie Chorwacji i narzucenie jej unii personalnej [6]. Podczas panowania węgierskiego przyłączono Dalmację Bizantyjską, sprzedaną w 1409 za 100 000 złotych Wenecji[7]. Od końca XV w. ziemie chorwackie stały się obiektem najazdów tureckich.

Pod panowaniem Habsburgów (1527–1918)[edytuj kod]

Położenie kraju pogarszała, po śmierci Ludwika II w przegranej bitwie z Turkami pod Mohaczem (1526), wojna domowa między pretendentami do tronu węgierskiego: Janem Zápolya, popieranym przez sułtana Sulejmana I, a Ferdynandem I Habsburgiem[7]. Na mocy układu zawartego 1538 w Wielkim Waradynie między Ferdynandem I a sułtanem, część Chorwacji, Dalmacji i Slawonii pozostała przy Austrii. Z ziem tych Habsburgowie wydzielili Pogranicze Wojskowe. Niezadowolenie szlachty i możnowładztwa chorwackiego z absolutystycznej polityki Habsburgów doprowadziło w 1670 do nieudanego spisku antyaustriackiego pod wodzą Petara Zrinskiego i Frana Krsto Frankopana. W 1683 Turcja rozpoczęła wojnę z Austrią. Pomimo zwycięstwa odniesionego przez Jana III Sobieskiego pod Wiedniem 12 września 1683 działania wojenne trwały do 1699[8]. Na mocy zawartego wówczas pokoju w Karłowicach Austria odzyskała m.in. Slawonię i część Dalmacji.

W latach 1809-1816 Dalmacja i część ziem chorwackich wchodziła w skład utworzonych przez Napoleona I Prowincji Iliryjskich. Pod władzą Francji rozbudziła się wśród Chorwatów świadomość narodową. Po klęsce Napoleona i kongresie wiedeńskim Austria zlikwidowała Prowincje Iliryjskie. W 1816 dekret absolutystyczny włączył Chorwację do królestwa Ilirii[9]. W latach 30. XIX w. upowszechniły się w Chorwacji idee iliryzmu, ruchu na rzecz zjednoczenia Słowian południowych. Tzw. „ilirowie” domagali się połączenia historycznych ziem chorwackich w granicach korony węgierskiej. Uznanie języka narodowego za urzędowy nastąpiło w 1847. Znaczne wpływy posiadali także zwolennicy integracji z Węgrami – „madziaronowie”. W czasie Wiosny Ludów w monarchii austriackiej 1848-1849 Zgromadzenie Narodowe w Zagrzebiu opowiedziało się za niepodległością Chorwacji oraz liberalnymi reformami społecznymi z uwagi na dotychczasową centralizacyjno-madziaryzacyjną politykę Węgier wobec Chorwacji[10]. Społeczeństwo chorwackie poparło bana Josipa Jelačicia, który po stronie rządu austriackiego podjął działania wojenne przeciwko rewolucji węgierskiej[11]. Unia chorwacko-węgierska została zerwana, konstytucja oktrojowana 1849 przez Franciszka Józefa I utrzymała odrębność Chorwacji od Węgier, ale poddała kraj centralistycznym rządom Wiednia[12]. W 1854 wprowadzono, jak w całej monarchii, urzędowy język niemiecki. Po utworzeniu 1867 Austro-Węgier doszło w następnym roku do odnowienia unii chorwacko-węgierskiej[13]. Chorwacja otrzymała autonomię w sprawach sądownictwa, oświaty, religii[13]; język chorwacki ponownie stał się językiem urzędowym; sprawy gospodarcze i wojskowe pozostawiono sejmowi i rządowi węgierskiemu; do Chorwacji miało wrócić Pogranicze Wojskowe. Zawarta w 1868 ugoda spotkała się w Chorwacji z powszechnym niezadowoleniem. W 1871 Eugen Kvaternik próbował wywołać powstanie pod hasłem niepodległości[14].

W 1904 powstała w Chorwacji Radykalna Partia Chłopska braci Antuna i Stjepana Radiciów, krytykująca unię z Węgrami[15]. Utrzymujące się tendencje madziaryzacyjne wobec mniejszości słowiańskiej w koronie węgierskiej przyczyniły się 1905 do powstania parlamentarnej koalicji chorwacko-serbskiej[16]. Koalicja sprzyjała szerzeniu się w Chorwacji jugosłowiańskiej idei utworzenia samodzielnego państwa Słowian południowych. Po wybuchu I wojny światowej zwolennicy idei jugosłowiańskiej utworzyli w końcu 1914 Komitet Jugosłowiański. W sierpniu 1917 Komitet Jugosłowiański i rząd serbski uchwaliły na wyspie Korfu wspólną deklarację o zjednoczeniu wszystkich Słowian południowych w jednym niezależnym królestwie pod panowaniem dynastii Karadziordziewiciów [17].

Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (1918–1941)[edytuj kod]

W październiku 1918 powstała w Zagrzebiu Rada Narodowa Słoweńców, Chorwatów i Serbów reprezentacja Słowian południowych w monarchii habsburskiej, a sabor zerwał unię z Węgrami. W listopadzie 1918 okupacja przez Włochy części Dalmacji skłoniła radę zagrzebską do zwrócenia się o pomoc do Serbii, a następnie do ogłoszenia 24 listopada zjednoczenia z Serbią i Czarnogórą [18]. 1 grudnia 1918 delegacja Rady przekazała decyzje zjednoczenia regentowi serbskiemu, księciu Aleksandrowi Karadziordziewiciowi, który ogłosił powstanie Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców [19]. Uchwalona 1921 przez Zgromadzenie Ustawodawcze Królestwa SHS konstytucja zwana widowdańską, ustaliła centralistyczny system rządów; wprowadzony przez nią podział kraju na 33 departamenty likwidował historyczny obszar Chorwacji. Te postanowienia konstytucji spotkały się w Chorwacji z protestami, zwłaszcza Chorwackiej Partii Chłopskiej Radiciów, opowiadającej się za federalizacją państwa. W czerwcu 1928 w czasie obrad Skupsztiny (parlamentu) został śmiertelnie ranny Stjepan Radić, co stało się przyczyną kryzysu państwa. Kilka miesięcy później, w styczniu 1929, król Aleksander I objął rządy dyktatorskie[20]. W październiku 1929 zmienił nazwę państwa na Królestwo Jugosławii oraz zaprowadził podział kraju na 9 banowin[20]. Także i tym razem historyczne terytorium Chorwacji zostało podzielone. Zabójstwo Stjepana Radicia zaktywizowało separatystów chorwackich. W 1930 Ante Pavelić założył, posługującą się terrorem, organizację ustaszy. W 1939 Vladko Maček, który po śmierci Radicia przewodził Chorwackiej Partii Chłopskiej, zawarł z premierem Dragišą Cvetkoviciem ugodę, na mocy której utworzono Banowinę Chorwacką z autonomią w zakresie gospodarki, finansów, oświaty i spraw socjalnych[21].

Niepodległe Państwo Chorwackie[edytuj kod]

Po najeździe państw Osi na Jugosławię, nacjonaliści chorwaccy proklamowali Niepodległe Państwo Chorwackie[22]. Po uzgodnieniach z Niemcami i Włochami objęło ono poza Chorwacją także Bośnię i Hercegowinę. Przywódca tego marionetkowego państwa, Ante Pavelić, przyjął program wyrugowania mniejszości narodowych, stosując wobec nich ludobójcze środki. W obozach koncentracyjnych osadzano i mordowano zarówno zwolenników lewicy, jak też Serbów, Węgrów, Cyganów, a zwłaszcza Żydów. Wojnę przeżyło zaledwie ok. 20% chorwackich Żydów. Szczególnie ponurą sławę zyskał obóz w Jasenovacu. Najsilniejszą formacją walczącą przeciwko okupantom pod hasłami odrodzenia Jugosławii stali się komunistyczni partyzanci Josipa Broz Tito. W listopadzie 1943 II sesja kontrolowanej przez komunistów Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia Narodowego Jugosławii uchwaliła, że powojenna Jugosławia będzie federacją równoprawnych narodów oraz potwierdziła uchwały lokalnych antyfaszystowskich komitetów wyzwolenia narodowego o przyłączeniu do Chorwacji Istrii, Rijeki i Zadaru.

Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii (1945–1991)[edytuj kod]

Po obaleniu w maju 1945 przez oddziały Tito Niepodległego Państwa Chorwackiego władzę przejęła, utworzona w 1943, Antyfaszystowska Rada Wyzwolenia Narodowego Chorwacji. Na mocy konstytucji Jugosławii z 1946 Chorwacja stała się jedną z 6 republik związkowych. Po wojnie Komunistyczna Partia Jugosławii przeprowadziła w Chorwacji, jak w całym państwie, zasadnicze reformy ustrojowe, zwłaszcza reformę rolną w 1945 i 1953 oraz nacjonalizację przemysłu w latach 1946-1948. W społeczeństwie chorwackim nie zanikały dążenia do własnej państwowości, choć władze komunistyczne Jugosławii zwalczały je z całą bezwzględnością. Dopiero jugosłowiańska konstytucja z 1974 przyznała Chorwacji pewną autonomię[23]. Po załamaniu się na przełomie 1989 i 1990 systemu komunistycznego w Jugosławii, w demokratycznych wyborach parlamentarnych w 1990 zwyciężyła Chorwacka Wspólnota Demokratyczna, opowiadająca się za niepodległością kraju. 22 grudnia 1990 została uchwalona konstytucja.

Niepodległa Republika Chorwacji[edytuj kod]

25 czerwca 1991 Chorwacja proklamowała niepodległość[24]. Wywołało to sprzeciw Serbów w Slawonii i Krajinie, którzy ogłosili oderwanie się od Chorwacji. W lipcu 1991 doszło do serbskiej irredenty, wspartej przez armię federalną. W trakcie walk państwo chorwackie zyskało uznanie międzynarodowe i 22 maja 1992 wstąpiło do ONZ[25]. W 1995 Chorwaci w wyniku działań zbrojnych odzyskali zachodnią Slawonię i Krajinę[26]. Przejęcie wschodniej Slawonii w 1998 przebiegało pokojowo, pod międzynarodową kontrolą. Po śmierci prezydenta Franjo Tuđmana (1991-1999), urząd objął Stjepan Mesić. W 2000 doszło do przeobrażeń na scenie politycznej Chorwacji, którą zdominowali socjaldemokraci. Premierem został Ivica Račan[27]. W 2003 socjaldemokraci utracili władzę. Wówczas wybory zakończyły się zwycięstwem pozostającej od 2000 w opozycji Chorwackiej Wspólnoty Demokratycznej, co doprowadziło do powstania nowego rządu HDZ, na czele którego stanął Ivo Sanader. Podczas wyborów prezydenckich, które odbyły się 16 stycznia 2005, Mesić został wybrany na drugą kadencję. Mesić konsekwentnie realizował politykę zbliżenia z Unią Europejską, mając na celu przystąpienie Chorwacji do UE w możliwie najbliższej perspektywie.

Wybory z 2007 zakończyły się zwycięstwem rządzącej Chorwackiej Wspólnoty Demokratycznej. Dzięki temu urzędujący premier Ivo Sanader utworzył swój drugi rząd, tym razem przy wsparciu partii koalicyjnych. 1 kwietnia 2009 przystąpiła do struktur NATO. 1 lipca 2009 Ivo Sanader podał się do dymisji. Na ustąpienie premiera z urzędu miało wpływ nierozwiązanie sporu ze Słowenią o rozgraniczeniu wód morskich Zalewu Pirańskiego i terenów granicznych nad rzeką Mura.

3 lipca 2009, po rezygnacji ze stanowiska premiera przez Iva Sanadera, prezydent Stjepan Mesić powierzył Jadrance Kosor misję utworzenia nowego rządu. Podczas konwencji HDZ w Zagrzebiu 4 lipca 2009 Jadranka Kosor została jednogłośnie wybrana na nową przewodniczącą partii w miejsce ustępującego Iva Sanadera. Dwa dni później została zaprzysiężona pierwszą w historii kraju kobietą sprawującą urząd premiera. Na przełomie lat 2009 i 2010 odbyły się wybory prezydenckie które wygrał kandydat lewicy Ivo Josipović. Wybory z 3 grudnia 2011 zakończyły się zwycięstwem centrolewicowej opozycyjnej Koalicji Kukuriku. 9 grudnia 2011 ustępująca premier Jadranka Kosor którą na stanowisku premiera zastąpił socjaldemokrata Zoran Milanović (zaprzysiężony 23 grudnia 2011) podpisała w Brukseli traktat akcesyjny o przystąpieniu Chorwacji do UE które zostało poparte przez Chorwatów w referendum na początku 2012. Przystąpienie Chorwacji do UE nastąpiło 1 lipca 2013.

Przypisy

Bibliografia[edytuj kod]

  • Dragutin Pavličević: Historia Chorwacji. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2004. ISBN 83-232-1357-7.