Historia Białorusi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mapa Białorusi (1997 rok)

Historia Białorusi – obejmuje dzieje białoruskiego państwa, narodu oraz ziem wchodzących dziś w skład Republiki Białorusi od czasów pierwszych migracji słowiańskich na te ziemie po XXI wiek.

Prehistoria ziem białoruskich[edytuj]

Zasięg kultury miłogradzkiej
Słowianie wschodni w VIII–IX wieku

Na ziemiach dzisiejszej Białorusi człowiek pojawił się w środkowym paleolicie. W schyłkowym jego okresie ludność zakładała siedziby w pobliżu rzek. Ich pozostałości odkryto w pobliżu Berdyża nad Sożem i Jurewicz nad Prypecią. W pierwszej lokalizacji odnaleziono pozostałości po trzech domostwach o powierzchni 4,5×3,5 m, 4,5×4,6 m oraz 11×5,2 m. Ich klepiska znajdowały się kilkadziesiąt centymetrów poniżej poziomu gruntu. Obok jednego z domostw odkryto kości zwierząt, w tym mamuta. Ludność paleolityczna zajmowała się zbieractwem i łowiectwem. Polowano na mamuty, jelenie, dziki, tury, wilki, konie i zające, łowiono także ryby i ptaki. Znaleziono rysunki, ukazujące zarówno sceny z polowań, jak i życia codziennego. W kulcie dużą wagę przywiązywano do zjawisk przyrodniczych. Z czasem system wierzeń wzbogacił o kult przodków: znalezione groby zawierały szczątki zmarłych w pozycji śpiącej na boku lub z podkurczonymi nogami w otoczeniu przedmiotów codziennego użytku. Miejsca pochówku przykryte były kośćmi mamutów. Pod koniec paleolitu nastąpił wzrost liczby ludności, czego skutkiem były migracje i osiedlanie się wzdłuż rzek Dniepru, Soży, Dzisny i Prypeci[1].

Na przełomie V i IV tysiąclecia p.n.e. na ziemiach białoruskich rozpoczęła się epoka neolityczna. Przez prawie dwa tysiąclecia trwał proces kolonizacji i osiedlania się ludności na obszarach dzisiejszej Białorusi, o czym świadczy odkrycie około pół tysiąca osad, zlokalizowanych przeważnie nad rzekami i jeziorami. W obrębie jednej osady znajdowało się kilka domostw, położonych w odległości kilkudziesięciu metrów od siebie. W neolicie nastąpił rozwój rolnictwa i rzemiosła, w którym na szeroką skalę wykorzystywano drewno i glinę. Społeczeństwo neolityczne składało się z kilku grup plemiennych, a ich nazwy określa się na podstawie cech charakterystycznych, ustalonych w wyniku badań archeologicznych. Plemię dzieliło się na rody, w których główną rolę odgrywały kobiety, zajmujące się prowadzeniem domu i uprawą roli[2].

Epoka brązu rozpoczęła się na Białorusi w drugiej połowie III tysiąclecia p.n.e. Na terenach białoruskich nie odkryto pozostałości po produkcji wyrobów z brązu i miedzi. Nieliczne znalezione narzędzia pracy i ozdoby datowane są na II i I tysiąclecia p.n.e. Ludność należała do kręgu kultury ceramiki sznurowej. Zmarłych chowano na dwa sposoby: palenie i grzebanie. Na podstawie badań kurhanu w pobliżu wsi Chodasawiczy zrekonstruowano obrzęd pogrzebowy: na placu rozpalano ognisko i wykopywano dół, do którego wsypywano popiół i umieszczano zwłoki w pozycji na boku. Niekiedy ciało zmarłego malowano. Do grobu wkładano przedmioty życia codziennego, narzędzia pracy, broń i pokarm. Wyposażenie grobu zależało od płci i statusu społecznego (bogatsze były pochówki mężczyzn i wodzów). Nad mogiłami wznoszono drewnianą konstrukcję dachową. Na kilku takich grobach niekiedy usypywano kurhan o wysokości od 0,45 do 3 m. Rozwinęło się budownictwo. Budynki na palach odkryto nad jeziorami Uła i Wejna[3].

Wczesna epoka żelaza trwała na ziemiach białoruskich od drugiej połowy II tysiąclecia p.n.e. do VIII–VII wieku p.n.e. Obecność złóż rudy żelaza przyczyniło się do rozwoju produkcji wyrobów żelaznych we wszystkich osadach z tego okresu. Wykorzystywano do niej niewielkie obłożone gliną piece i węgiel drzewny. Powietrze, wtłaczane do pieców hutniczych przy pomocy miechów kowalskich, rozgrzewało jego zawartość do 900°, wskutek czego metal spływał na dno pieca. Dzięki żelaznym narzędziom pracy usprawniono rolnictwo. Nowe połacie ziemi pozyskiwano metodą wyrąbywania żelaznym toporem lasów i wypalania drzew, co użyźniało ziemię. Glebę spulchniano motykami, obsiewano i bronowano. Zanim ziemia wyjałowiała się (2–3 lata), tą samą metodą przygotowywano następne pole, poprzednie zaś porzucano. Zmalało znaczenie polowania, gdyż rozwinęła się hodowla krów, kóz, koni, świń i owiec[4]. Zmienił się ustrój społeczeństwa: matriarchat ustąpił przed patriarchatem. Zanikała wspólnota pierwotna, jej miejsce zajmował ustrój plemienny. Wielkie rody rozpadały się. Społeczeństwo dzieliło się na samowystarczalne wielkie rodziny, składające się z kilkudziesięciu członków. Ponieważ rozwój rolnictwa umożliwił magazynowanie żywności, pojawiło się pojęcie własności. Potrzeba obrony dóbr spowodowały powstanie w VI–V wieku p.n.e. pierwszych grodów obronnych i wyłonienia klasy wojowników. Ich zgromadzenia zyskały najwyższą władzę, toteż rozwinęła się demokracja wojenna. Stan posiadania i toczone wojny przyczyniły się do rozwarstwienia społeczeństwa. Pojawiło się niewolnictwo. Ewolucja społeczeństwa najwcześniej rozpoczęła się na południu i północy Białorusi, gdzie przebiegały główne szlaki wodne: Dniepr, Prypeć, Berezyna, Niemen i Dźwina, i była uwarunkowana położeniem geograficznym ziem dzisiejszej Białorusi, sąsiadujących od południa z wojowniczymi Scytami i Sarmatami, zaś od północy z ludnością skandynawską[5].

W epoce żelaza rozwinęły się dwie kultury archeologiczne: miłogradzka i zarubiniecka. Pierwsza, datowana na VII–I wiek p.n.e., obejmowała swoim zakresem dzisiejszy obwód homelski i częściowo obwody miński, brzeski i mohylewski. Osadnictwo kultury miłogradzkiej skupiało się w dorzeczach Dniepru i Prypeci, przy czym nad Dnieprem było bardziej gęste niż nad bagnistą Prypecią, gdzie osady wznoszono na pagórkach. Pod koniec I tysiąclecia tereny białoruskie znalazły się pod wpływem kultury zarubinieckiej. Podstawą gospodarki społeczeństw tych kultur były rolnictwo i hodowla, ludność utrzymywała także stosunki handlowe z południowymi i południowo-zachodnimi sąsiadami[6].

Wierzenia ludności prehistorycznej, zamieszkałej na terenach białoruskich, wpisują się w ogólne wyobrażenie nauki o systemie wierzeń ówczesnych społeczeństw. Czczono słońce i księżyc. Przejawem tego kultu są późniejsze ornamenty ludowe. Dla ochrony przed siłami natury używano amuletów z kłów dzikich zwierząt: niedźwiedzi, wilków, dzików i bobrów. Odkryte figurki byków i koni świadczą o kulcie zwierząt. Wierzono w dobre i złe duchy, którym składano ofiary. Istniał kult przodków, wyrażany umieszczaniem w pobliżu pochówków idoli i odprawianiem przed nimi obrzędów[7].

Przypuszczalnie początkowo Bałtowie i Słowianie stanowili jedną bałto-słowiańską wspólnotę językową i w I tysiącleciu p.n.e. stworzyli kulturę ceramiki kreskowej (być może i kołoczyńską). W pierwszej połowie I tysiąclecia Bałtowie znad górnego Dniepru, Sożu i Berezyny ruszyli nad Bałtyk. W ślad za nimi na zachód posuwały się plemiona słowiańskie, które osiadły na ziemiach białoruskich w drugiej połowie I tysiąclecia. Niemniej pierwsze historyczne wzmianki o nich pojawiły się w źródłach pisanych w X wieku. Konstantyn VII Porfirogeneta wspominał o Krywiczach, Dregowiczach, Siewierzanach i Drewlanach[8].

Osadnictwo plemienne[edytuj]

W drugiej połowie I tysiąclecia na ziemie białoruskie zaczęły napływać plemiona słowiańskie, tworząc początkowo niewielkie enklawy na obszarach, zamieszkałych przez plemiona bałtyckie[9]. Prawdopodobnie około VI wieku, na południowe tereny dzisiejszej Białorusi przywędrowały plemiona Dregowiczów. Po osiedleniu się na północnym Polesiu rozpoczęli kolonizację drogą wodną wzdłuż Prypeci i jej dopływów[10], by w dalszym etapie swojej ekspansji dotrzeć aż do lewego brzegu Niemna[9]. Wyraźne ślady archeologiczne bytności Dregowiczów na południowo-zachodznich obszarach Białorusi datowane są na IX–X wiek[11]. W górnym dorzeczu Dniepru nad górną Dźwiną i górną Berezyną od VI wieku osiedlali się Krywicze, wypierając z tych terytoriów Bałtów[12] i zatrzymując się w trakcie swej ekspansji na prawym brzegu Niemna[9]. Z czasem ukształtowała się granica pomiędzy Słowianami a Bałtami, która przebiegała wzdłuż linii grodów Merecz, Ejszyszki i Oszmiana, jeziora Świr aż po górną Dzisnę[9]. W VI–VII wieku wzdłuż Sożu rozpoczęli swoją wędrówkę Radymicze, także wchłaniając w następnych dwóch stuleciach miejscowych Bałtów i osiedlając się między Dnieprem, Desną a Sożem[13].

Słowianie w trakcie swojej ekspansji na ziemiach białoruskich przyjmowali niektóre elementy kultury bałtyckiej, przejawiające się przede wszystkim w sposobie grzebania (np. kamienne kurhany nad Niemnem), oraz nazwy wód[10].

 Osobne artykuły: Dregowicze, KrywiczeRadymicze.

Średniowiecze[edytuj]

W IX wieku na ziemiach białoruskich ukształtowały się stosunki feudalne. W miejsce wielkich związków plemiennych powstały księstwa, jak północne połockie i południowe turowskie. Wzrosło zagęszczenie grodów. Poza Połockiem i Turowem wśród najstarszych wymieniane są Nowogródek i Brześć[14].

Już w 862 roku kroniki wspominają o Połocku, dużym mieście, dorównującym pod względem zamożności Kijowowi i Nowogrodowi Pskowskiemu. W X wieku rozpoczęła się chrystianizacja Słowian, zakończona jednak później, bo dopiero w XV-XVI wiekach. Zabytki piśmiennictwa świadczą, że do wieku XIII ukształtowały się podstawy języka białoruskiego[potrzebny przypis], choć ta teza kwestionowana jest przez dużą część badaczy.

Wielkie Księstwo Litewskie w XIII-XV wieku

Przez kilkaset lat przodkowie dzisiejszych Białorusinów mieli swój udział w tworzeniu (wraz z Litwinami i Polakami) Wielkiego Księstwa Litewskiego – wbrew nazwie zamieszkanego w większości przez Słowian Wschodnich. Na państwo Witolda Wielkiego składały się m.in. takie ziemie jak Ruś Biała, Ruś Czarna („czarna” bo „pogańska” – okolice Nowogródka). Wielkie Księstwo Litewskie sięgała od Bałtyku (Żmudź) aż po Morze Czarne (Półwysep Krymski z okolicami)[potrzebny przypis]. Warto zwrócić uwagę, że w niektórych anglojęzycznych publikacjach Białoruś określa się słowem „Litva” zamiast tradycyjnego określenia „Belarus” lub budzącego skojarzenia raczej z carską Rosją niż krajem między Bugiem a Dnieprem „White Russia” („polska” Litwa zaś to po angielsku „Lithuania”) – ma to podkreślić historyczny związek Białorusi z tradycją Wielkiego Księstwa Litewskiego. Język ruski (niektórzy badacze mówią o „starobiałoruskim”) był do 1699 roku językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego[potrzebny przypis].

W 1410 roku oddziały z „Białej Rusi” brały udział w wielkiej wojnie z zakonem krzyżackim.

Nowożytność[edytuj]

W wyniku unii lubelskiej z 1569 roku powstało wspólne państwo polsko-litewskie, którego Białoruś byłą częścią aż do 1795 roku. Tereny białoruskie wraz z Litwą etnograficzną składały się na Wielkie Księstwo Litewskie, które posiadało niezależną od Korony armię, skarbowość oraz część ważniejszych urzędów (hetman, kanclerz). Na Białorusi obradowały sejmy Rzeczypospolitej oraz mieścił się Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego z siedzibami w Grodnie i Mińsku[potrzebny przypis]. To tutaj na tzw. sejmie grodzieńskim w 1793 roku pod dyktatem rosyjskim zatwierdzono II rozbiór Polski oraz uchwalono tzw. prawa kardynalne Rzeczypospolitej.

Panowanie rosyjskie[edytuj]

Królestwo Kongresowe i zachodnie gubernie rosyjskie w 1902 roku

W konsekwencji rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów tereny białoruskie zaczęły stopniowo przechodzić pod władanie Imperium Rosyjskiego. W 1772 roku odłączono od Rzeczypospolitej wschodnie połacie jej ziem: Inflanty Polskie oraz województwa: witebskie, połockie i mohylewskie, zamienione wkrótce na gubernię pskowską i białoruską. Po 1793 roku Wielkie Księstwo Litewskie straciło tereny centralnej Białorusi z Mińskiem, Nieświeżem, Bobrujskiem i wschodnim Polesiem, na których to terenach carowie kazali utworzyć gubernię mińską. Po ostatecznej likwidacji państwowości polskiej całe terytorium współczesnej Białorusi znalazło się w rękach Romanowów. Tłumiono wówczas wszelkie oznaki niezależności Białorusinów – zaczynając od języka (pisanego wówczas w alfabecie łacińskim) poprzez likwidację unii na terenach zabranych, aż po odbieranie majątków szlachcie białoruskiej. Pod carskim władaniem terytorium współczesnej Białorusi zostało podzielona na gubernie: mińską, mohylewską, witebską, grodzieńską z obwodem białostockim oraz wileńską. Poza gubernią wileńską oraz obwodem białostockim, w pozostałych guberniach Białorusini stanowili zdecydowaną większość mieszkańców. Wielu Białorusinów zamieszkiwało także gubernię smoleńską. Pod względem wyznaniowym byli w większości prawosławni, choć u progu XX wieku co czwarty Białorusin przyznawał się do katolicyzmu. Białorusini wzięli udział w polskich powstaniach: listopadowym i styczniowym. Główni działacze polityczni, tacy jak Konstanty Kalinowski i Zygmunt Sierakowski opowiadali się za wskrzeszeniem unii polsko-litewskiej z dużą autonomią Białorusi w jej ramach. Za działalność patriotyczną spotykały ich represje ze strony carów (Sierakowski został powieszony w 1863, a Kalinowski w 1865 roku).

Koniec XIX wieku i początek XX to okres, w którym kształtuje się elita kulturalna i polityczna rozpowszechniająca ideę narodu białoruskiego. W 1902 roku Wacław Iwanowski powołuje Białoruską Partię Rewolucyjną, a rok później bracia Iwan i Anton Łuckiewiczowie powołują Białoruską Rewolucyjną Hromadę, przemianowaną rok później na Białoruską Socjalistyczną Hramadę. Pierwsza legalna gazeta białoruska pod nazwą Nasza Dola wychodzi 1 września 1906 roku i jest nieoficjalnym pismem BSH. Zaś w latach 1906–1915 wychodzi po upadku Naszej Doli tygodnik Nasza Niwa skupiający białoruskich literatów, publicystów i działaczy.

I wojna światowa[edytuj]

Po wybuchu pierwszej wojny światowej zachodnia część terytorium współczesnej Białorusi od 1915. znalazła się pod okupacją niemiecką. Na reszcie obszaru Białorusi pozostającym pod kontrolą Rosji miały miejsce procesy powodowane wydarzeniami rewolucyjnymi lutego oraz października 1917. Odbyły się wybory do Konstytuanty Rosji, ale po zawarciu przez rząd bolszewicki Rosji traktatu brzeskiego z Niemcami 3 marca 1918 już całe terytorium Białorusi zostało okupowane przez Niemcy. Na tym terenie 25 marca 1918 roku Białoruś po raz pierwszy w historii ogłosiła formalnie niepodległe państwo, Białoruską Republikę Ludową (BRL), ale wówczas nie posiadające własnej armii, policji, sądownictwa, finansów (na to nie było zgody ze strony Niemiec jak i formalnego uznania z ich strony). Po kapitulacji Niemiec, wraz z opuszczaniem Białorusi przez wojska niemieckie, BRL przestała istnieć. W styczniu 1919 roku sowiecka Armia Czerwona zajęła utracone w wyniku pokoju brzeskiego ziemie białoruskie. Wtedy też utworzono po raz pierwszy Białoruską Socjalistyczną Republikę Radziecką (BSRR), de iure twór niezależny, de facto uzależniony pod każdym względem od Rosji Radzieckiej.

Białoruś w granicach II RP[edytuj]

W wyniku wybuchu wojny polsko-bolszewickiej pojawiła się szansa na realizację koncepcji federacyjnej lansowanej przez Józefa Piłsudskiego (zobacz też: międzymorze). Z próbą realizacji tej wizji na obszarze Białorusi łączy się postać Stanisława Bułaka-Bałachowicza, który podczas zmagań wojennych nawiązał kontakt z Naczelnym Dowództwem Wojska Polskiego i oddał swój oddział do dyspozycji. Wojska podległe generałowi określano jako Ochotniczą Sprzymierzoną Armię. Już po podpisaniu rozejmu armia gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza od 5 listopada 1920 roku prowadziła samodzielne działania bojowe na obszarze Białorusi zajętym przez bolszewików, zdobywając Mozyrz[15]. W mieście tym ogłoszono niepodległość Białorusi i powołano rząd Republiki Białoruskiej, lecz po kilku dniach i kontrofensywie oddziałów bolszewickich, armia gen. Bułaka-Bałachowicza została zmuszona do wycofania do Polski, gdzie została internowana[16].

Na mocy pokoju ryskiego tereny obecnej Białorusi podzielone zostały między Polskę a Rosję Radziecką. Ze strony polskiej większość negocjatorów była pod wpływem koncepcji endeckich, które przeczyły wizjom tworzenia federacji. Rzeczpospolita otrzymała w przybliżeniu tereny na zachód od granicy II rozbioru (z niewielką korektą na korzyść Polski w postaci Pińska i Nieświeża), na których utworzono województwa białostockie, nowogródzkie, poleskie oraz wileńskie. Do większych miast tego obszaru (skądinąd bardzo słabo zurbanizowanego) zalicza się Grodno i Brześć.

Białoruś radziecka[edytuj]

Po radzieckiej stronie kordonu reaktywowano Białoruską Republikę Radziecką (BSRR) ograniczoną terytorialnie od wschodu do okolic Mińska, Bobrujska i Borysowa. Dopiero w latach 1924 i 1926 zdecydowano się dołączyć do republiki Połock, Witebsk, Homel i Mohylew (ziemie I rozbioru) zajmowane dotychczas przez RFSRR. Odmówiono jednak przyłączenia do Białorusi Smoleńszczyzny.

W latach dwudziestych , zgodnie z leninowską polityką narodowościową, mniejszości narodowe cieszyły się w Związku Radzieckim znaczną autonomią kulturalną i polityczną. Prowadzono politykę "białorusinizacji". Jedynie 7 % szkół posługiwało się rosyjskim jako językiem wykładowym. Wiele jednostek Armii Czerwonej stacjonujących na Białorusi zdecydowano się przekształcić w czysto białoruskojęzyczne. Do Mińska powrócili z emigracji byli przywódcy Białoruskiej Republiki Ludowej z lat 1918 - 1923 m. in. premierzy rządu emigracyjnego Aleksander Ćwikiewicz i Wacłau Łastouski[17].

Na Białorusi obok języków białoruskiego oraz rosyjskiego funkcję urzędowych pełniły jidisz i polski. Do lat 30tych kierownictwo polityczne radzieckiej Białorusi sprzeciwiało się tworzenia okręgów autonomicznych dla mniejszości. Na początku lat 30tych zmieniono w ZSRR politykę narodowościową koncentrując się na zwalczaniu "miejscowych drobnoburżuazyjnych nacjonalizmów" w tym białoruskiego. Samokrytykę złożyli m. in. Przewodniczący CKW BSRL Aleksander Czerwiakou , przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych Białorusi Jazep Adamowiczi, pierwszy premier radzieckiego rządu białoruskiego Zmicier Żyłunowicz. Czołowego poetę Białorusi Janka Kupałę aresztowano. Przywódcom partyjnym Białorusi zarzucono kontynuację polityki rusyfikacji mniejszości polskiej przejawiającej się m. in. w uznawaniu Polaków nieposługujących się językiem polskim za Białorusinów katolików[18]. W 1932 roku utworzono tzw. Polski Rejon Narodowy im. Feliksa Dzierżyńskiego w Kojdanowie (obecnie Dzierżyńsk). Autonomia językowa i kulturalna została zlikwidowana w 1938 wraz z represyjną operacją polską NKWD.

W latach trzydziestych nastąpiły w BSRR kolektywizacja rolnictwa i liczne prześladowania co lepiej sytuowanych chłopów (kułacy), duchowieństwa i inteligencji, czego symbolem stała się miejscowość Kuropaty pod Mińskiem, oraz na wszelkich prawdziwych i domniemanych przeciwnikach socjalizmu. Prześladowania nie ominęły też oczywiście Żydów, Polaków, Rosjan oraz innych narodowości.

Wcielenie przez ZSRR ziem II RP do Białorusi[edytuj]

W konsekwencji agresji radzieckiej na Polskę 17 września 1939 i wcielenia terenów między Bugiem a Zbruczem do ZSRR, częścią Białorusi stały się olbrzymie połacie ziem, na Polesiu w większości etnicznie białoruskich (skądinąd mieszkańcy tego bardzo słabo rozwiniętego obszaru uważali się raczej za „tutejszych”), ale czasem zupełnie nie zamieszkanych przez Białorusinów (centralna Wileńszczyzna, większość miast, jak np. Grodno, Białystok, Łomża, Lida) lub stanowiących istną mozaikę polsko-białoruską (grodzieńskie i nowogródzkie). Na tych terenach utworzono obwody: białostocki, baranowicki, piński, brzeski oraz wilejski. Wilna wbrew postulatom białoruskim nie udało się przyłączyć do BSSR, Józef Stalin osobiście zdecydował o scedowaniu miasta niepodległej jeszcze Litwie.

Późną jesienią 1939 roku odbyły się w BSRR tzw. wybory do rad narodowych. W ich wyniku do parlamentu sowieckiego wybrano z ziem białoruskich m.in. Stefana Jędrychowskiego związanego przed wojną z lewicową grupą Żagary, głównie jednak byli to działacze białoruscy.

Pierwsze wywózki białoruskiej i polskiej inteligencji (w tym wielu duchownych) oraz ludności polskiej i żydowskiej nastąpiły już w lutym 1940 roku. Kolejne deportacje miały miejsce w kwietniu i czerwcu 1940 roku oraz na krótko przed agresją niemiecką w czerwcu 1941 roku. Oblicza się, że z ziem wcielonych do BSRR wysiedlono i skierowano na północ lub do Kazachstanu ok. 400 tys. mieszkańców choć historycy na podstawie dokumentów obliczyli na tyle deportacje z całych kresów wschodnich.

Lata 1941-1945[edytuj]

Działania na froncie wschodnim od czerwca do września 1941 roku

W latach 1941-1944 Białoruś była okupowana przez wojska hitlerowskie.

Naziści dokonywali masowych mordów na licznej na Białorusi ludności żydowskiej: w Białymstoku, Pińsku i Grodnie powstały getta, ciężkie straty zanotowano też w obrębie ludności polskiej i białoruskiej (Białoruś miała w czasie wojny jeden z większych współczynników ofiar – 25% mieszkańców).Na Białorusi istniała bardzo silna partyzantka radziecka licząca w 1944 roku 374 tysiące partyzantów.

Lata 1945-1991[edytuj]

Położenie BSRR w ZSRR

W uznaniu cierpień Białorusi podczas okupacji hitlerowskiej (obok Ukrainy, Mołdawii, Litwy, Łotwy i Estonii była republiką ZSRR całkowicie zajętą przez wojska niemieckie) oraz „wkładu ludności w pokonanie faszyzmu” przyznano BSRR, obok USRR i ZSRR miejsce w ONZ. Intencją Stalina, gdy ubiegał się u mocarstw zachodnich o przyznanie ZSRR dodatkowych miejsc w Zgromadzeniu Ogólnym (nb. podobny status miały przed wojną dominia brytyjskie w Lidze Narodów) była jednak chęć zwiększenia wpływu ZSRR na bieg spraw światowych w Zgromadzeniu i Radzie Bezpieczeństwa. Konsekwencją uznania „państwowości” Białorusi było na gruncie wewnętrznym utworzenie odrębnego Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Po 1945 roku zmieniły się nieco granice republiki, na mocy umowy granicznej pomiędzy Polską a ZSRR z 16 sierpnia 1945 roku obwód białostocki (bez Grodna) zwrócono Polsce, nie doszły natomiast do skutku plany Stalina włączenia Połocka i Witebska do RFSRR[potrzebny przypis]. Mimo powojennych „repatriacji” na Białorusi pozostała dość liczna mniejszość polska (szczególnie w obwodzie grodzieńskim), która stanowiła w 1959 roku według oficjalnych statystyk ok. 8% ludności republiki (w rejonie Grodna – 33%). Polesie zaś po Holocauście stało się regionem już całkowicie monoetnicznym (choć niektórzy badacze uważają Poleszuków za grupę odrębną od narodu białoruskiego).

Transparent ze studenckiej demonstracji w roku 1988 przed Uniwersytetem Warszawskim

26 kwietnia 1986 roku w wyniku eksplozji w elektrowni jądrowej Czarnobyl Białoruś (szczególnie jej południowo-wschodnie tereny) została skażona radioaktywnie. Nie bez wpływu mediów zachodnich ludność BSRR zamieszkała na terenach najbardziej dotkniętych tą katastrofą została przesiedlona do centralnej części republiki.

Niepodległa Białoruś – kalendarium[edytuj]

  • 25 sierpnia 1991 – Rada Najwyższa BSRR ogłosiła niepodległość republiki i wybrała Stanisława Szuszkiewicza na jej przewodniczącego,
  • 29 sierpnia 1991 – delegalizacja KPB i KPZR,
  • 3 września – Polska uznała niepodległość Białorusi,
  • 19 września 1991 – Białoruską Socjalistyczną Republikę Radziecką przemianowano na Republikę Białorusi; została także zatwierdzona nowa symbolika państwowa: biało-czerwono-biała flaga i herb „Pahonia”.
  • rok akademicki 1991/1992 – we wszystkich uczelniach pedagogicznych zaczęto wykładać po białorusku,
  • październik 1991 – umożliwiono inwestycji zagranicznych,
  • 8 grudnia 1991 – w puszczy białowieskiej, w Wiskulach na Białorusi zostały anulowane prawne dokumenty, na których mocy jeszcze istniał Związek Radziecki. Została powołana Wspólnota Niepodległych Państw. Jednym z sygnatariuszy traktatów białowieskich był Stanisław Szuszkiewicz (obok Leonida Krawczuka i Borysa Jelcyna).
  • 1992 – nowa walutaRubel białoruski tzw. zajączki.
  • styczeń 1992 – częściowe uwolnienie cen,
  • luty-marzec 1992 – początek tworzenia białoruskich sił zbrojnych,
  • marzec-kwiecień 1992 – strajki górników w Salihorsku,
  • kwiecień 1992 żądanie przeprowadzenia nowych wyborów parlamentarnych, sprzeciw Rady Najwyższej 29 października 1992 i jednoczesna zgoda na skrócenie kadencji i przeprowadzenie wyborów w marcu 1994,
  • lipiec 1992 – umowa z Rosją o pozostaniu rosyjskich wojsk i strategicznej broni atomowej w Białorusi,
  • 1 stycznia 1993 – wprowadzenie kartek na żywność,
  • 1993 – częściowa prywatyzacja,
  • 9 kwietnia 1993 - Rada Najwyższa ratyfikowała układ o zbiorowym bezpieczeństwie z Rosją,
  • 14 grudnia 1993 – Alaksandr Łukaszenka oskarżył Szuszkiewicza o niezapłacenie rachunków w wysokości 100 USD,
  • 15 stycznia 1994 - Bill Clinton odwiedził Białoruś,
  • 26 stycznia 1994 – Rada Najwyższa usunęła Szuszkiewicza ze stanowiska,
  • 28 stycznia 1994 – przewodniczącym Rady Najwyższej został Mieczysłau Hryb,
  • 1 marca 1994 – Rada Najwyższa zdecydowała o utworzeniu stanowiska prezydenta,
  • 15 marca 1994 – Rada Najwyższa przyjęła tekst konstytucji, która weszła w życie 30 marca 1994,
  • Łukaszenko zaczął krytykować rząd Wiaczasłaua Kiebicza, demokratów, skorumpowanych urzędników i szybko stał się najpopularniejszym politykiem,
  • kwiecień 1994 – dokonano próby utworzenia wspólnej z Rosją strefy rubla, później się z tego wycofano,
  • 1 czerwca 1994 – zamknięto opozycyjne stacje radiowe Biełorusskaja mołodiożnaja i Krinica,
  • 23 czerwca i 11 lipca 1994 – pierwsze wybory prezydenckie – Łukaszenko wygrał w drugiej turze z Kiebiczem, otrzymując ponad 80% głosów,
  • 21 lipca 1994 – premierem został Michaił Czyhir,
  • 20 grudnia 1994 – Siarhiej Antonczyk oskarżył Łukaszenkę i jego ludzi o korupcję i związki z mafią,
  • 22 grudnia 1994 – zabroniono publikacji wystąpienia, więc gazety ukazały się z pustymi pierwszymi stronami,
  • w 1994 inflacja wynosiła ok. 50% miesięcznie, cena gazu wzrosła 11-krotnie, ropy – 16-krotnie,
  • 1995 – zakazy wyświetlania filmów i wydawania książek Wasila Bykaua i jego wyjazd za granicę,
  • film Nienawiść: dzieci kłamstwa o zbrodni w Kuropatach rzekomo dokonanej przez białoruskich nacjonalistów,
  • 14 maja 1995 – referendum o nadaniu językowi rosyjskiemu równego statusu z białoruskim, przywróceniu komunistycznych symboli narodowych i poparciu dla integracji z Rosją oraz pierwsza tura wyborów parlamentarnych, które ciągnęły się prawie do końca roku – Łukaszenko utrzymywał, że parlament nie jest potrzebny,
  • sierpień 1995 – Miron z Łoźna rozpoczął „kampanię” wywieszania w różnych, trudno dostępnych miejscach flagi narodowej Białorusi,
  • połowa sierpnia 1995 – strajk pracowników mińskiego transportu,
  • listopad 1995 – Łukaszenko w wywiadzie dla niemieckiego Handelsblatt poparł politykę Hitlera,
  • w 1995 ceny wzrosły 8-krotnie, pensje 6-krotnie, a PKB spadł o 10%,,
  • 2 kwietnia 1996, 2 kwietnia 1997, 25 grudnia 1998, 8 grudnia 1999 – kolejne porozumienia w sprawie utworzenia Związku Białorusi i Rosji,
  • kwiecień 1996 – aresztowanie poety Sławamira Adamowicza za wiersz Ubiej priezidenta! (Zabij prezydenta!),
  • II połowa 1996 – zamknięto opozycyjną gazetę Pahonia oraz rozgłośnię Radyjo 101,2,
  • sierpień 1996 – wyjechali za granicę Zianon Pazniak i Siarhiej Nawumczyk,
  • 9-24 października 1996 – referendum o zmianie daty Dnia Niepodległości, przyjęciu konstytucji ze zmianami wprowadzonymi bądź przez Łukaszenkę, bądź przez parlamentarzystów, swobodnej sprzedaży ziemi, zniesieniu kary śmierci, bezpośrednich wyborach władz regionalnych i jawnym finansowaniu władzy,
  • 12 października 1996 – śmierć opozycjonisty Anatola Majsienia w katastrofie,
  • 17 października 1996 – Rada Najwyższa próbowała usunąć prezydenta,
  • 18 października 1996 – dymisja Czyhira, premierem został Siarhiej Linh,
  • 24 listopada 1996 - referendum ogólnokrajowe,
  • czerwiec 1997 – aresztowano dziennikarza ORT Pawła Szeriemieta,
  • 22 czerwca 1997 – odwołano ambasadorów Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec, USA, Grecji i Włoch,
  • 10 września 1997 – zamach bombowy w gmachu sądu w Mińsku, przez opozycyjną organizację wojskową o nazwie Białoruskie Wojsko Wyzwoleńcze[potrzebny przypis]. Brak oficjalnych doniesień o ofiarach. Atak miał na celu zaprotestowanie przeciwko polityce Aleksandra Łukaszenki. Po zamachu aresztowano kilkadziesiąt osób związanych z demokratyczną opozycją w tym domniemanego sprawcę.
  • 24 października 1997 – zamknięto opozycyjną gazetę Swoboda,
  • luty 1998 – aresztowano deputowanych Andreja Klimaua i Uładzimira Kudzinaua (zwolniony w lutym 2001),
  • 26 marca 1998 – Wielkanoc przestała być świętem narodowym,
  • jesień 1998 – Kryzys gospodarczy,
  • 6 kwietnia 1999 – śmierć opozycjonisty Hienadzia Karpienki,
  • plany przeprowadzenia wyborów prezydenckich 9-16 maja 1999, jako że kadencja Łukaszenki kończyła się 22 lipca 1999, kandydaci: Zenon Poźniak (zrezygnował) i Michał Czyhir (aresztowany 2 maja 1999),
  • 16 września 1999 – zaginął bez śladu przedsiębiorca Anatol Krasouski,
  • 18 lutego 2000 – premierem został Uładzimir Jarmoszyn,
  • 7 czerwca 2000 – zaginął bez śladu operator ORT Dzmitryj Zawadski,
  • 9 września 2001 drugie wybory prezydenckie – Łukaszenko otrzymał ponad 75% głosów,
  • 1 października 2001 – premierem został Hienadź Nawicki,
  • 18 grudnia 2002- Izba Reprezentantów Zgromadzenia Narodowego Białorusi po raz pierwszy i jedyny do tej pory unieważniła prezydencki dekret.
  • 10 lipca 2003 – premierem został Siarhiej Sidorski,
  • 18 lutego 2004 – odcięto dostawy rosyjskiego gazu,
  • kwiecień 2004 – aresztowano opozycjonistę Michaiła Marynicza,
  • 24 lipca 2004 – Festiwal Białoruskiej Muzyki Rockowej Basowiszcza 2004 w Gródku pod Białymstokiem,
  • 6 października 2004 – Izba Reprezentantów Kongresu USA uchwaliła sankcje ekonomiczne wobec Białorusi,
  • 17 października 2004 – wybory parlamentarne i referendum w sprawie zniesienia ograniczenia ilości kadencji prezydenta – całkowicie sfałszowane, ani jeden kandydat opozycji nie wszedł do parlamentu,
  • 3 marca 2005 – uchwalono dekret zabraniający studiów za granicą bez zezwolenia pod pretekstem przeciwdziałania handlu ludźmi,
  • koniec czerwca 2005 – wprowadzono opłaty za przekraczanie granicy
  • 19 marca 2006- wybory prezydenckie – Łukaszenka zdobył 85% poparcia
  • 19 marca-25 marca 2006- „dżinsowa rewolucja
  • 25 marca 2006- aresztowano za organizację demonstracji Alaksandra Kazulina
  • 1 maja – Demonstracja opozycji z okazji święta pracy
  • lipiec 2006- skazano Alaksandra Kazulina na 5,5 roku więzienia
  • 25 marca 2007 – demonstracja opozycji
  • 28 kwietnia 2007 – demonstracja opozycji i pobicie podczas wiecu Alaksandra Milinkiewicza i jego żony
  • 20 maja 2007 Spacyfikowano protesty studenckie w obronie ulg. Brutalnie pobito i zatrzymano ponad 20 osób.
  • 7 września 2007 skazano na 2 lata więzienia Andreja Klimawa za nawoływanie w internecie do obalenia władz państwowych,
  • 14 października 2007 odbył się marsz europejski w którym uczestniczyło około 10 tys. ludzi.
  • 16 sierpnia 2008 został zwolniony z więzienia Aleksandr Kazulin.
  • 28 września 2008 wybory parlamentarne ani jeden kandydat opozycji nie wszedł do parlamentu
  • październik 2008 wznowiono kontakty polityczne z Białorusią i zawieszono sankcje wizowe wobec przedstawicieli reżimu.
  • 8 lutego 2009 aresztowano przedsiębiorców Jurego Lawonau i Uładzimira Asipienki, Mikoły Autuchowicza.
  • 9 marca 2009 samobójstwo Jany Polakowej

Przypisy

  1. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 17–19.
  2. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 19.
  3. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 21–22.
  4. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 23.
  5. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 24.
  6. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 25–26.
  7. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 25.
  8. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 26–27.
  9. a b c d M. Kosman, Historia Białorusi, s. 35.
  10. a b M. Kosman, Historia Białorusi, s. 28.
  11. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 29.
  12. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 31.
  13. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 33.
  14. M. Kosman, Historia Białorusi, s. 36.
  15. Bohdan Skaradziński: Sąd Boży. Warszawa: Wydawnictwo Marabut, 2001, s. 250. ISBN 83-7233-130-8.
  16. Bohdan Skaradziński: Sąd Boży. Warszawa: Wydawnictwo Marabut, 2001, s. 251. ISBN 83-7233-130-8.
  17. Nikołaj Iwanow "Zapomniane ludobójstwo. Polacy w państwie Stalina. "Operacja polska" 1937 -1938" Znak Horyzont 2014 str. 78-80, ISBN 978- 83-240-3043-9
  18. Nikołaj Iwanow "Zapomniane ludobójstwo. Polacy w państwie Stalina. "Operacja polska" 1937 -1938" Znak Horyzont 2014 str. 78-80, ISBN 978- 83-240-3043-9

Bibliografia[edytuj]

  • Kosman M., Historia Białorusi, Wrocław 1979. ISBN 83-04-00201-9.
  • Zachar Szybieka: Historia Białorusi 1795 – 2000. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2002. ISBN 83-85854-74-6.
  • Hienadź Sahanowicz: Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2001. ISBN 83-85854-73-8.