Język fryzyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Frysk
Obszar Holandia, Niemcy, Dania
Liczba mówiących 350 000-750 000
Klasyfikacja genetyczna języki indoeuropejskie
Pismo/alfabet łacińskie zmodyfikowane
Status oficjalny
język urzędowy Fryzja (region w Holandii)
Regulowany przez Fryske Akademy
Kody języka
ISO 639-1 fy
ISO 639-2 fri
SIL FRY
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-fryzyjski online

Język fryzyjski (Frysk) – język, którym posługują się Fryzowie. Fryzyjski składa się z wielu dialektów, często bardzo się od siebie różniących.

Po fryzyjsku mówi ok. 400 tys. osób, głównie w Holandii w prowincji Fryzja, a także w niemieckich landach Dolna Saksonia (region Saterland, region Fryzja Wschodnia) i Szlezwik-Holsztyn (region Fryzja Północna) oraz na Wyspach Fryzyjskich.

Ogólna charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Język fryzyjski jest podobny do staroangielskiego (także do współczesnego angielskiego), niderlandzkiego i dolnoniemieckiego.

Język fryzyjski należy do grupy języków zachodniogermańskich, jest silnie zróżnicowany terytorialnie i nie występuje w postaci jednolitego języka ponaddialektalnego. Najstarsze zabytki tego języka pochodzą z XIII – XV wieku. Od XVI wieku oficjalnym językiem kulturalnym był niderlandzki, natomiast językiem literatury ludowej był zachodni dialekt Kleifries. Właśnie w tym języku pisał Gysbert Japiks – twórca podstaw literatury fryzyjskiej.

W Niderlandach, w użyciu jest język zachodniofryzyjski, dzielący się na dialekty: Noordfries, Oostfries i Westerlauwers Fries (tzw. Westfries), używa się również holenderskiego i tzw. fryzyjsko–miejskiego, który jest mieszanką holenderskiego i fryzyjskiego. Istnieje również język literacki (standert frysk). Fryzowie, mieszkający w Niemczech, mówią językami północnofryzyjskim (na zachodnim wybrzeżu Szlezwika – Holsztynu) i wschodniofryzyjskim (w Dolnej Saksonii, jego ostatnim szczątkiem jest język fryzyjski saterlandzki). Ponadto używają języków niemieckiego, dolnoniemieckiego i duńskiego.

Współczesny zasięg języka fryzyjskiego

Ojcze Nasz po fryzyjsku[edytuj | edytuj kod]

Us Heit yn 'e Himel,
lit jo namme hillige wurde,
lit jo keninkryk komme,
lit jo wil dien wurde
op ierde likegoed as yn 'e himel.
Jou ús hjoed ús deistich brea
en ferjou ús ús skulden,
sa't wy ús skuldners ek ferjûn hawwe;
en lit ús net yn fersiking komme,
mar ferlos ús fan 'e kweade.
want jowes is it keninkryk
en de krêft
en de hearlikheid
oant yn ivichheid.
Amen!

Porównanie z innymi językami[edytuj | edytuj kod]

Nazwy miesięcy[edytuj | edytuj kod]

Język polski Język angielski Język niderlandzki Język fryzyjski
Styczeń January Januari Jannewaris (Foarmoanne)
Luty February Februari Febrewaris (Sellemoanne)
Marzec March Maart Maart (Foarjiersmoanne)
Kwiecień April April (Grasmaand) April (Gersmoanne)
Maj May Mei (Bloeimaand) Maaie (Blommemoanne)
Czerwiec June Juni (Zomermaand) Juny (Simmermoanne)
Lipiec July Juli (Hooimaand) July (Heamoanne)
Sierpień August Augustus Augustus (Rispmoanne)
Wrzesień September September (Herfstmaand) Septimber (Hjerstmoanne)
Październik October Oktober (Wijnmaand) Oktober (Wynmoanne)
Listopad November November (Slachtmaand) Novimber (Slachtmoanne)
Grudzień December December (Wintermaand) Desimber (Wintermoanne)

W językach niderlandzkim i fryzyjskim, miesiące, prócz nazw pochodzących z łaciny, mają swoje alternatywne, germańskie nazwy (niekiedy po kilka). Podano je w nawiasach, o ile niderlandzkie i fryzyjskie mają ten sam źródłosłów.

Język fryzyjski a język niderlandzki[edytuj | edytuj kod]

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

  • Przyimki:
Język niderlandzki Język fryzyjski Uwagi
door troch "przez"
in yn "w"
met mei "z"
onder ûnder "pod"
van fan "od" (odpowiednik angielskiego of)
voor foar "dla"
    • Wyrażenie niderlandzkie in de w języku fryzyjskim skraca się do yn'e.
  • Zaimki nieokreślone:
Język niderlandzki Język fryzyjski Uwagi
andere oare "inny"
vele protte "dużo"
  • Spójniki:
Język niderlandzki Język fryzyjski Uwagi
als as "jako"
en en "i"
alleen alleen "tylko"
maar mar "ale"
  • Przedrostki:
Język niderlandzki Język fryzyjski Uwagi
aan- oan-  
ge-   Zwykle pomijany we fryzyjskim
hoofd- haad- "główny"
in- yn-  
on- ûn-  
onder- ûnder-  
ont- ûnt-  
over- oer-  
semi- semy- "pół-"
tegen- tsjin-  
toe- ta-  
toegen- ta-  
uit- út-  
ver- fer-  
voor- foar-  
voort- fuort-  
zelf- sels-  
zoge- sa-  
  • Przyrostki:
Język niderlandzki Język fryzyjski Uwagi
-ent -int Rzecz lub osoba, która coś wykonuje: (fryz.) presidint, assistint
-land -lân Końcówka nazwy państwa
-lijke -like Tworzenie przymiotnika lub przysłówka (odpowiednik niemieckiego -lich). Niderlandzką literę e przed tym przyrostkiem pomija się we fryzyjskim: nid. mogelijke – fryz. mooglike
-schap -skip Odpowiednik ang. -ship
-tie -sje, -tje (po s) Litera a przed końcówką -tie w niderlandzkim wyrazie jest podwajana w jego fryzyjskim odpowiedniku: nid. combinatie – fryz. kombinaasje.

Różnice w ortografii[edytuj | edytuj kod]

  • Niderlandzkiemu c przed a, o, u lub przed spółgłoską t odpowiada fryzyjskie k, ale nie musi być odwrotnie: nid. combinatie, factoren – fryz. kombinaasje, faktoaren.
  • Literze v w wyrazach niderlandzkich odpowiada f we fryzyjskich, choć niekoniecznie w odwrotną stronę: nid. variatie – fryz. farjaasje. Są wyjątki od tej reguły, głównie tam, gdzie v czyta się jak polskie "w" (np. w wyrazach zakończonych -ieve (fryz. -ive).
  • Niderlandzkiej grupie -th- odpowiada fryzyjskie -t-, ale nie musi być odwrotnie: nid. theorie, methode – fryz. teory, metoade.