Język staroangielski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy okresu w historii języka angielskiego. Zobacz też: lista języków mylnie postrzeganych jako staroangielski.
Ænglisc, Englisc, Anglisc
Obszar Anglia (poza najbardziej wysuniętym północnym i południowym wschodem), południowa i zachodnia Szkocja, wschodnie obrzeża dzisiejszej Walii
Liczba mówiących język wymarły
Pismo/alfabet fuþork, potem łacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Kody języka
Kod ISO 639-2 ang
Kod ISO 639-3 ang
ISO 639-6 ango
IETF ang
Glottolog olde1238
GOST 7.75–97 ста 623
SIL ANG
Dialekty
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku staroangielskim
Słownik języka staroangielskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język staroangielski (ang. Old English; stang. Ænglisc, Anglisc lub Englisc sprǣc, wym. /ˈenɡliʃ/) lub język anglosaski[a] (ang. Anglo-Saxon; stang. Ængle-Seaxisce sprǣc) – najwcześniejsza znana forma języka angielskiego używana w Anglii oraz w południowej i zachodniej Szkocji w wczesnym Średniowieczu. Język został przywieziony do Wielkiej Brytanii przez Anglosasów w połowie V wieku, a pierwsze teksty w tym języku datuje się na połowę VII wieku. Po inwazji Normanów na Anglię w 1066 roku, angielski został, na jakiś czas, przez język anglonormański (dialekt języka staronormandzkiego, przodek języka francuskiego), który był wówczas językiem klasy wyższej. Uważa się to za koniec ery języka staroangielskiego, który w tamtym okresie był pod silnym wpływem języka anglonormański, ewoluując w język średnioangielski.

Język staroangielski wyewoluował z grupy dialektów anglofryzyjskich oraz języków germańskich Morza Północnego, początkowo używanych przez plemiona germańskie tradycyjnie zwane Anglami, Sasami i Juntami. Kiedy Anglosasi stali się grupą dominującą w Anglii, ich język zastąpił języki używane w Brytanii tj. język brytyjski, jeden z języków celtyckich, oraz łacinę, która pojawiła się w Brytanii po inwazji Rzymian. Staroangielski posiadał cztery podstawowe dialekty, powiązane z anglosaskimi królestwami: kentyjski, mercyjski, northumbryjski i zachodniosaski. Dialekt zachodniosaski, który stworzył podstawy dla standardu literackiego w późnym okresie języka staroangielskiego[2], pomimo że formy dominujące w średnio- i nowoangielskiego pochodzą głównie z dialektu mercyjskiego. Mowa zachodnich i północnych części Anglii była pod dużym wpływem języka staronordyckiego co spowodowane było panowaniem Skandynawów i zasiedlaniem tamtych ziem od IX wieku.

Staroangielski jest jednym z zachodniogermańskich języków i jest ściśle powiązany z językami starofryzyjskim i starosaksońskim. Tak jak w przypadku innych starogermańskich języków, różni się on znacząco od obecnej formy języka angielskiego i jest praktycznie niezrozumiały dla rodzimych użytkowników języka angielskiego. W gramatyce języka staroangielskiego rzeczowniki, przymiotniki, zaimki i czasowniki posiadają wiele form fleksyjnych nieznanych obecnie w języku angielskim. Szyk wyrazów w staroangielskim jest również dużo bardziej wolny niż obecnie[3]. Najstarsze znane inskrypcje w staroangielskim zostały zapisane przy użyciu systemu runicznego (fuþork), który od około VIII wieku został zastąpiony zmodyfikowaną wersją alfabetu łacińskiego.

Terminologia[edytuj | edytuj kod]

Wyraz Englisc, od którego wywodzi się obecna nazwa języka angielskiego English, oznacza „odnoszący się do Anglów”[4]. W staroangielskim słowo to zostało zaczerpnięte od wyrazu Angles (Anglowie), nazwy jednego z ludów germańskich, które podbiły Wielką Brytanię w V wieku[5]. W IX wieku wszystkie napływające plemiona germańskie określano terminem Englisc. Istnieją również przypuszczenia jakoby Anglowie wzięli swoją nazwę haczyka do łowienia ryb, ponieważ ich ziemia na brzegu Półwyspu Jutlandzkiego (dzisiaj w większości terytorium Danii) miała przypominać swoim kształtem ów haczyk. W rekonstrukcji języka pragermańskiego wyraz *anguz używany był również w znaczeniu „ciasny” lub „wąski” odnosząc się do płytkich wód w pobliżu wybrzeża. Wyraz ten zrekonstruować można aż do języka praindoeuropejskiego, gdzie miał on formę *h₂enǵʰ- i również oznaczał „wąski”[6].

Inna teoria głosi, że pochodzenie słowa „wąski” jest powiązane z wędkarstwem (ang. angling), które samo w sobie wywodzi się od rdzenia praindoeuropejskiego oznaczającego zgięcie, kąt. W tej teorii związkiem semantycznym jest haczyk do łowienia ryb, który z reguły jest zagięty pod odpowiednim kątem. W obu przypadkach, Anglowie mogli zostać tak nazwani ponieważ zajmowali się rybołówstwem lub wywodzili się od ludzi, którzy to robili, zatem termin Anglia można tłumaczyć jako „ziemia rybaków”, a język angielski jako „język rybaków”.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przybliżony obszar języków germańskich na początku X wieku:
     starozachodnionordycki
     starowschodnionordycki
     starogotlandzki
     staroangielski
     kontynentalne zachodniogermańskie[b]
     krymskogotycki

Język staroangielski nie był statyczny, a jego użycie obejmuje okres 700 lat, począwszy od osiedlenia się Anglosasów w Brytanii w V wieku aż do końca XI wieku, niedługo po inwazji Normanów na Anglię w 1066 roku. Stwierdzając, że ustalenie dokładnych ram czasowych języka staroangielskiego jest w dużej mierze umowne, Albert Baugh datuje jego okres na lata 450–1150 stwierdzając, że w tym czasie był on językiem syntetycznym, to jest takim, w którym formy gramatyczne tworzone są za pomocą afiksów i funkcjonują w charakterze pojedynczego słowa[3]. Stwierdza on również, że ok. 85% wszystkich słów staroangielskich wyszło z użycia, jednak te, które przetrwały stanowią podstawowy element języka nowoangielskiego[3].

Staroangielski należy do grupy języków zachodniogermańskich i rozwinął się w V wieku z dialektów ingwaeońskich (zwanych również językami germańskimi Morza Północnego). Używano go na większości terytorium królestw anglosaskich, które potem przekształciły się w Królestwo Anglii. Obszar ten obejmuje większość dzisiejszej Anglii, jak również część terenów dzisiejszej południowowschodniej Szkocji, które przez kilka wieków należały do anglosaskiego królewstwa Nortumbrii. Inne regiony wyspy – Walia i większość Szkocji – dalej używały języków celtyckich, z wyjątkiem obszarów, gdzie osiedlili się Skandynawowie, którzy używali języka staronordyckiego. Mowa celtycka została ugruntowana w niektórych rejonach Anglii, na przykład języka średniokornijskiego używano na obszarze całej Kornwalii i sąsiadujących z nią częściach Devonu. Język kumbryjski przetrwał prawdopodobnie do XII wieku, gdzie był używany w części Kumbrii, a walijski mógł być domyślnym językiem na granicy anglo-walijskiej. Języka nordyckiego używano w północno-wschodniej części Anglii, która wtedy podlegała pod Danelagh.

Umiejętność pisania i czytania wśród Anglosasów wykształciła po chrystianizacji pod koniec VII wieku. Najstarszym zachowanym tekstem literatury staroangielskiej jest Hymn Cædmona, który został skomponowany między 658 a 680, ale spisany został dopiero na początku VIII wieku[3]. Istnieje ograniczony zbiór inskrypcji runicznych z V do VII wieku, jednak najstarsze, runiczne teksty (zwłaszcza inskrypcje na szkatułce z Auzonu) datuje się na początek VIII wieku. Około VIII wieku wprowadzono alfabet staroangielski bazujący na alfabecie łacińskim.

Po zjednoczeniu królestw anglosaskich (poza granicami Danelagh) przez Alfreda Wielkiego w końcówce IX wieku, językiem urzędowym i literackim został ustandaryzowany bazując na dialekecie zachodniosaski (wczesnozachodniosaski). Alfred Wielki opowiadał się za nauką w języku angielskim obok łaciny i zlecił tłumaczenie wielu prac na język angielski, a kilka z nich, takie jak, Księga reguły pasterskiej papieża Grzeogrza I, przełożył osobiście.

Późniejszy standard literacki, pochodzący z końca X wieku, powstał pod wpływem biskupa Winchesteru Etelwold I i był potem używany przez takich pisarzy jak Ælfric (zwany Grammaticusem). Ta forma języka znana jest jako „standard winchesterski” (ang. Winchester standard) lub powszechniej standardem późnozachodniosaskim (ang. Late West Saxon). Powszechnie twierdzi się, że standard ten reprezentuje „klasyczną” formę języka staroangielskiego[7]. Zachował on swoją prestiżową pozycję do czasów inwazji Normanów, kiedy to język angielskie przestał na jakiś czas być językiem literackim.

Historię języka staroangielskiego można podzielić na kilka okresów:

  • prehistoryczny staroangielski (ok. 450–650): w tym okresie język staroangielski jest w dużej mierze językiem zrekonstruowanym, ponieważ nie zachowały się żadne pisemne świadectwa, z wyjątkiem niewielkiej liczby inskrypcji runicznych. Język ten, lub blisko ze sobą spokrewniona grupa dialektów, używany przez Anglów, Sasów i Jutów, nazywany jest również staroangielskim prymitywnym (ang. Primitive Old English), w tym samym znaczeniu co prastaroangielski[8].
  • wczesnostaroangielski (ok. 650–900): okres najstarszych znanych tekstów autorstwa Cedmona z Whitby, Beda Czcigodnego, Cynewulfa i Aldhelma.
  • późnostaroangielski (ok. 900–1170): ostatnia forma staroangielskiego trwająca do inwazji Normanów i prowadząca do powolnej zmiany w języka wczesnośrednioangielskiego.

Po okresie staroangielskim następowały kolejno okresy: średnioangielski (XII-XV wiek), wczesnonowoangielski (ok. 1480-1650) i nowoangielski (po 1650 do teraz).

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Dialekty języka staroangielskiego, ok. 800 roku

Podobnie jak dzisiejszy język angielski, staroangielski nie był tworem jednolitym. Wyewoluował on z czasem z dialektów plemion, które kolonizowały Anglię i dopiero później dialekty te zaczęły składać się na jeden narodowy język, jednak nawet wtedy staroangielski wciąż wykazywał duże zróżnicowanie regionalne, a pozostałości tego wciąż widoczne są w dzisiejszych dialektach języka angielskiego[9].

Język staroangielski dzielił się na cztery główne dialekty: zachodniosaski, kentyjski, mercyjski i northumbryjski[10]. Dwa ostatnie dialekty określa się mianem dialektów anglijskich (ang. Anglian). Pod względem geograficznym region Nortumbrii leży na północ od rzeczki Humber, mercyjski na północ od Tamizy i południe od Humber; zachodniosaski położony jest na południu, na południowy-zachód od Tamizy, a najmniejszy region Kentu znajdował się na południowym-wschodzie od Tamizy. Dialekt kentyjski, używany przez Jutów, pozostawił po sobie najmniej dowodów pisemnych[3].

Wszystkie dialekty i ich nazwy związane były z niepodległymi królestwami na wyspie. Spośród nich Nortumbria na południe od Tyne i większość terenów Mercji zostało opanowane przez Wikingów w IX wieku. Część Merci, którą udało się obronić, i cały Kent pod rządami Alfreda Wielkiego, zostały następnie włączone do Wessex. Od tego czasu dialekt zachodniosaski (ówcześnie w formie znanej dziś jako wczesnozachodniosaski) został ustandaryzowany i stał się językiem urzędowym oraz tworzył podstawę dla wielu dzieł literackich i religijnych napisanych bezpośrednio w staroangielskim albo przetłumaczonych z łaciny.

Późniejszy standard literacki znany pod nazwą późnozachodniosaski, choć używany w tym samym regionie kraju, wydaje się nie pochodzić bezpośrednio z wczesnozachodniosaskiego dialektu zaproponowanego przez Alfreda. Dla przykładu dyftong /iy/ we wczesnozachodniosaski miał tendencję do monoftongizacji w /i/, ale już w /y/ w dialekcie późnozachodniosaskim[11].

Z powodu centralizacji władzy oraz najazdów Wikingów, po zjednoczeniu dokonanym przez Alfreda Wielkiego, do dziś zachowało się stosunkowo niewiele zapisów pisemnych innych dialektów niż dialekt zachodniosaski. W tamtym czasie jednak, wciąż używano dialektu mercyjskiego, a jego wpływ widoczny jest w niektórych tłumaczeniach tekstów, z których wiele przełożyli merycjscy uczeni[12]. Innych dialektów dalej używano, o czym świadczy ciągłe zróżnicowanie pomiędzy średnio- i nowoangielskim.

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Dialekt zachodniosaski języka staroangielskiego uważany za standard, posiadł 18 głównych samogłosek, które przedstawiono w tabeli poniżej. Głoski w nawiasach są alofonami i nie występują jako osobne fonemy.

Spółgłoski
wargowe zębowe dziąsłowe za-
dziąsłowe
pod-
niebienne
mięko-
podniebienne
krtaniowe
nosowe m () n (ŋ)
zwarte p b t d k (ɡ)
zwarto-
szczelinowe
()
szczelinowe f (v) θ (ð) s (z) ʃ (ç) x ɣ (h)
aproksymanty () l j (ʍ) w
drżące () r
  • [dʒ] jest alofonem /j/ występującym po /n/ oraz przy geminacie.
  • [ŋ] jest alofonem /n/ występującym przez [k] i [ɡ].
  • [v, ð, z] to dźwięczne alofony kolejno /f, θ, s/, w pozycji interwokalnej (między samogłoskami) lub przed dźwięczną spółgłoską, gdy poprzedzająca sylaba jest akcentowana.
  • [h, ç] to alofony /x/ występujące kolejno na początku wyrazu lub po samogłosce przedniej.
  • [ɡ] jest alofonem /ɣ/ występującym po /n/ lub przy geminacie[13]. W pewnym momencie przed przejściem do okresu średnioangielskiego [g] wymawiano również w wygłosie.
  • bezdźwięczne sonoranty [w̥, l̥, n̥, r̥] pojawiały się po [h] w takich sekwencjach jak /xw, xl, xn, xr/[14].

Powyższy system w dużej mierze przypomina ten znany w dzisiejszym angielskim. Wyjątkami tutaj są głoski [ç, x, ɣ, l̥, n̥, r̥] (oraz [ʍ] dla większości użytkowników[c]), które z czasem zostały utracone, a dźwięczne głoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe (wliczając w to /ʒ/ nieznany w staroangielskim), jak również miękkopodniebienny fonem /ŋ/, stały się oddzielnymi fonemami.

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe dialekty miały inne systemy dyftongów. Na przykład dialekt northumbryjski zachował dyftong /i(ː)o̯/, który w dialekcie zachodniosaskim uległ defonologizacji i scalił się z dyftongiem /e(ː)o̯/.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Do XVI wieku w Wielkie Brytanii termin anglosaski (ang. Anglo-Saxon) odnosił się do wszystkiego związanego z wczesnym okresem angielskości, wliczając w to język, kulturę i ludzi. Chociaż do dziś używa się go w odniesieniu do dwóch ostatnich aspektów, tak w XIX wieku sam język zaczęto określać terminem Old English, z powodu rosnącego nacjonalizmu i antyniemieckiego nastawienia społeczeństwa w latach 90. XIX wieku i na początku wieku XX. Aczkolwiek obecnie wielu anglojęzycznych autorów używa terminu Anglo-Saxon w odniesieniu do języka staroangielskiego[1].
  2. W tym takie języki jak: język starofryzyjski, starosaksoński, staroniderlandzki oraz staro-wysoko-niemiecki.
  3. Zobacz: Wymowa dwuznaku ⟨wh⟩ w języku angielskim

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]