Karol Irzykowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Karol Irzykowski
Jerzy Kowski, Karol Jeżykowski, Karol Łamigłówski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 23 stycznia 1873
Błaszkowa
Data i miejsce śmierci 2 listopada 1944
Żyrardów
Zawód literat, stenograf
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski

Karol Franciszek Irzykowski herbu Ostoja (ur. 23 stycznia 1873 w Błażkowej, zm. 2 listopada 1944 w Żyrardowie) – polski krytyk literacki i filmowy, poeta, prozaik, dramaturg, teoretyk filmu, tłumacz, szachista.

Życiorys[edytuj]

Wczesne lata. Błażkowa (1873-1881)[edytuj]

Aleja w Jasionach w dawnym majątku Irzykowskich (stan na 2008 r.)

Karol Franciszek Irzykowski urodził się 23 stycznia 1873 roku w Błażkowej, w folwarku Jasiony (obocznie Jesiony lub Józefówka), który został odziedziczony przez ojca Karola. Rodzicami Irzykowskiego byli Czesław Irzykowski (ok.1844-1908) oraz Julianna z Ławrowskich Irzykowska (1850-1923), córka księdza obrządku greckokatolickiego. Irzykowski pochodził z rodziny szlacheckiej. Ojciec pieczętował się herbem Ostoja, zaś matka Sas. Karol miał starszego brata Alfreda Marię (1871-1923) oraz siostry: Helenę (ok.1877-po 1940) i Irenę (1879-ok. 1880). Irzykowski został ochrzczony 4 sierpnia 1873 r. w kościele parafialnym w Brzyskach (jego rodzicami chrzestnymi byli Klemens Pawłowicz, szwagier matki, oraz Ludwina Irzykowska, babka). Ponieważ stan majątkowy Irzykowskich pogarszał się, postanowiono sprzedać Jasiony. Stało się to w roku 1881. Czesław Irzykowski przeprowadził się z synami do matki do Brzeżan, Julianna wraz z Heleną wynajęły mieszkanie we Lwowie (faktycznie doszło do rozpadu małżeństwa). W momencie przenoszenia się do Brzeżan Karol miał 8 lat. Jasiony w pewnym stopniu stały się miejscem akcji powieści Pałuba. Irzykowski planował powrócić po latach do Błażkowej, jednak nigdy nie zrealizował swych marzeń. Po II wojnie światowej dworek został rozebrany. Obecnie (2008) na jego terenie mieści się tartak. Pozostały jedynie: aleja, którą powozy zajeżdżały przed ganek, kilka drzew oraz widoki na Liwocz i dolinę Wisłoki.

Okres brzeżański (1881-1886)[edytuj]

W roku 1881 Karol został zapisany do C. K. Wyższego Gimnazjum w Brzeżanach. Miał wówczas osiem i pół roku i był młodszy od pozostałych kolegów (uczęszczał do klasy ze starszym bratem Alfredem). Z tego powodu na początku Irzykowski miał pewne problemy z nauką, ale wkrótce nadrobił zaległości. W tym okresie u Karola wystąpiło jąkanie. Problem ten będzie go prześladował do końca życia. W brzeżańskim gimnazjum Irzykowski zaczął interesować się literaturą. Po raz pierwszy został publicznie pochwalony za dobrze napisane wypracowanie, stworzył dwa dramaty: Dwaj bracia czyli zemsta i Sobowtór (nie zachowały się), pisał wiersze i rymowane historyjki. Po ukończeniu piątej klasy został przeniesiony do gimnazjum w Złoczowie. Według biografki pisarza Barbary Winklowej mogły wchodzić w grę: różnica w poziomie gimnazjów (złoczowskie było lepsze), łatwiejszy dojazd do Lwowa, gdzie mieszkała matka Karola, bądź bliskość wsi Wołczkowce i Mogiłki (własność ojca)[1]. W gimnazjum złoczowskim Irzykowski analizował dzieła Homera i Wergiliusza, zapoznał się z Pieśnią o Nibelungach. Na lekcjach religii przeżył też kryzys wiary.

Okres lwowski[edytuj]

W połowie 1887 roku, po ukończeniu szóstej klasy gimnazjum, Irzykowski przeprowadził się do Lwowa i zamieszkał wraz z matką i siostrą przy placu Św. Jura 5. We wrześniu Karol rozpoczął naukę w siódmej klasie C. K. Lwowskiego Gimnazjum im. Franciszka Józefa. Jednym z jego szkolnych kolegów był późniejszy historyk literatury Wiktor Hahn. W VII klasie gimnazjum Irzykowski zetknął się z literaturą ukraińską, a zwłaszcza z twórczością Iwana Franki. W dwutygodniku „Ruch” przeczytał wówczas baśń Franki W pogoni za biedą (dziesięć lat później zapoznał się z autobiograficznym wstępem Franki pt. Nieco o sobie samym, który stanowił wprowadzenie do Obrazków galicyjskich. W 1897 r. zwierzał się w jednym z listów do Michała Rudnickiego, iż wstęp ów wpłynął na powstanie jego Kuźni bluźnierstw)[2] . W tym okresie po raz pierwszy poważnie myślał o tym, by zająć się literaturą i filozofią. W VIII klasie otrzymał nawet od kolegów przezwisko „filozof”. W VIII klasie powstał pierwszy odnotowany wiersz pt. Do poety skierowany do Hieronima Niegłosa (pseud. Powstańczyk).

W czerwcu 1889 r. Irzykowski zdał maturę, a w październiku rozpoczął studia germanistyczne na Wydziale Filozoficznym C. K. Uniwersytetu im. Cesarza Franciszka we Lwowie. Został członkiem Czytelni Akademickiej, która mieściła się na Rynku. Na początku studiów zbliżył się do socjalistów, ale po krótkim czasie – jak pisał potem w jednym z listów – rozczarowało go ich zacofanie. W Czytelni Akademickiej nawiązał znajomość z późniejszymi przyjaciółmi – Stanisławem Womelą i Emilem Grossem. Na pierwszym roku studiów zetknął się także z prof. Ryszardem Marią Wernerem, który w dużym stopniu wpłynął na kształtowanie się myśli młodego pisarza. Irzykowski zainteresował się twórczością Grabbego, Kleista, Ludwiga, a przede wszystkim Hebbla. Wszedł w skład Zarządu Kółka Szachowego działającego w ramach Czytelni Akademickiej. Na początku 1891 roku rozpoczął pisanie dziennika, który – z przerwami – prowadził przez całe życie (1891-1897; 1916-1922; 1928-1944). Podczas wakacji po II roku studiów Irzykowski pracował w Brzozowie jako korepetytor synów Eugeniusza Gerarda Festenburga.

Z powodu trudnej sytuacji materialnej studiów nie udało mu się ukończyć, uzyskał jedynie absolutorium. W latach 1894-1895 był zastępcą nauczyciela w szkole gimnazjalnej (uczył niemieckiego), jednak jąkanie utrudniało mu pracę dydaktyczną, z której w końcu musiał zrezygnować. Zajmował się stenografią sprawozdań parlamentarnych i sądowych w sejmie galicyjskim, rozpoczął pracę dziennikarską.

Okres krakowski[edytuj]

W drugiej połowie 1908 roku Irzykowski przeniósł się do Krakowa, w którym od 1903 r. przebywała jego matka. Początkowo zamieszkał przy ul. Zwierzynieckiej 8. W grudniu tego roku przeprowadził się na ul. Garncarską 1. W Krakowie pracował jako korespondent w Cesarsko-Królewskim Biurze Korespondencyjnym oraz w latach 1910-17 w redakcji krakowskiej „Nowej Reformy”.

Okres warszawski[edytuj]

Po I wojnie światowej przeniósł się do Warszawy. Kierował tam biurem stenograficzno-sprawozdawczym Sejmu. Współpracował ze „Skamandrem”, „Wiadomościami Literackimi” (1924-33), a w latach 1922-1934 – jako recenzent teatralny – z „Robotnikiem” – organem PPS. W 1929-30 współredagował czasopismo „Europa”. Zabierał głos w wielu dyskusjach literackich. Prowadził dział dramatu w „Roczniku Literackim”, współpracował z Polskim Radiem. Od 1933 roku był członkiem Polskiej Akademii Literatury. W latach 1933-39 współpracował z „Pionem”. Publikował też (do pewnego czasu) w prawicowym piśmie „Prosto z Mostu”. 10 listopada 1933 „za zasługi na polu krytyki literackiej i literatury” został odznaczony przez Prezydenta RP Ignacego Mościckiego Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski[3]

Wojna i okupacja[edytuj]

We wrześniu 1939 roku Irzykowski mieszkał na Kolonii Staszica. W okolicy znajdował się duży kompleks budynków wojskowych. To zapewne przesądziło, iż w przeddzień kapitulacji Warszawy Kolonia została zbombardowana. Mieszkanie pisarza spłonęło doszczętnie[4]. Zniszczeniu uległa wówczas kompletowana przez wiele lat biblioteka. W czasie okupacji niemieckiej Irzykowski utrzymywał się z wykładów stenografii polskiej i niemieckiej, biorąc także udział w podziemnym życiu kulturalnym. Pisał książkę pt. Wyspa (niemal w całości spłonęła w powstaniu warszawskim, ocalały zaledwie fragmenty), w której zamierzał przedstawić swą filozofię klerkizmu. Podczas powstania Kolonię Staszica opanowali żołnierze RONA, którzy dopuszczali się gwałtów i morderstw na ludności cywilnej. Irzykowski niedomagał w tym czasie na serce. Postanowił opuścić mieszkanie przy ul. Filtrowej, w którym wówczas przebywał. Został ranny w nogę. Niemieccy żołnierze przenieśli go na Okęcie, a stamtąd trafił do prowizorycznego szpitala w Milanówku, który mieścił się w willi „Perełka”. Następnie przeniesiono go do szpitala w Żyrardowie. Leżał tam w jednej sali z młodymi powstańcami. Okazało się, że rana uległa zakażeniu. Pojawił się też karbunkuł.

Żyrardowski szpital, w którym zmarł Irzykowski (2009)

W Żyrardowie w opiekę nad Irzykowskim zaangażował się Paweł Hulka-Laskowski, który dzień po śmierci krytyka pisał do Jarosława Iwaszkiewicza: Wielce Szanowny Panie, piszę do Pana w imieniu córki ś.p. Karola Irzykowskiego, który umarł w szpitalu tutejszym po b. ciężkich cierpieniach spowodowanych złamaniem podudzia i karbunkułem, z którego ropa przedostała się do krwi, powodując zakażenie ogólne. Przed paru tygodniami Irzykowski zwrócił się do mnie, prosząc o pomoc, bo leżał w zaimprowizowanym szpitalu w Milanówku w warunkach opłakanych. Zrobiliśmy, co było w naszej mocy, aby Go ratować, niestety, wszystkie usiłowania lekarzy okazały się daremne. (...) Czy Związek nie mógłby przyjść z pomocą w poniesieniu kosztów pogrzebu zasłużonego Pisarza?[5].

Irzykowski zmarł 2 listopada 1944. Pogrzeb odbył się cztery dni później. Rozpoczął się mszą w kościele Matki Bożej Pocieszenia, następnie kondukt przeszedł na żyrardowski cmentarz. Trumna została umieszczona w grobie ziemnym. Po kilku latach, z inicjatywy Związku Literatów Polskich, na grobie ustawiono nagrobek. W 1981, dzięki staraniom córek, prochy pisarza ekshumowano, przeniesiono na cmentarz Rakowicki w Krakowie i złożono w grobie rodzinnym.

Szachy[edytuj]

Irzykowski był zapalonym szachistą. Jeden z jego dramatów – Zwycięstwo – rozgrywa się na szachownicy. W latach 1895-1914 należał do czołówki polskich szachistów. Od połowy 1908 należał do aktywnych członków Krakowskiego Klubu Szachistów. Jeden z jego esejów z 1921 nosi tytuł Futuryzm a szachy, w którym wypowiada wiele oryginalnych poglądów na temat rozwoju szachów. W 1939 został wybrany do Rady Naczelnej Polskiego Związku Szachowego. W okresie II wojny światowej współorganizował konspiracyjny turniej szachowy[6].

Twórczość[edytuj]

Pisma zebrane Irzykowskiego, wydane pod redakcją Andrzeja Lama, liczą 19 tomów. Ukazywały się w latach 1976-2001. W ramach tej edycji opublikowano m.in. pisma rozproszone, pisma teatralne, dzienniki oraz spuściznę rękopiśmienną. Edycję uzupełnia trzytomowa monografia Karol Irzykowski. Życie i twórczość – autorstwa Barbary Winklowej.

Galeria[edytuj]

Przypisy

  1. B. Winklowa, Karol Irzykowski. Życie i twórczość, tom 1, Kraków 1987, s. 72.
  2. K. Irzykowski, Listy 1897-1944, listy zebrała, opracowała i indeks sporządziła Barbara Winklowa, Kraków 1998, s. 337. Około roku 1906 w kawiarni Centralnej, która mieściła się na pierwszym piętrze domu nr 7 przy placu Halickim we Lwowie, Irzykowski spotykał się z poetami ukraińskimi z grupy literackiej „Mołoda Muza”. Byli to: Sydir Twerdochlib, Wasyl Paczowski, Mychajło Jackiw. W artykule Włażą w swoje korzenie przypomniał dwóch innych uczestników kawiarnianych debat: Petra Karmyńskiego i Ostapa Łuckiego. Chciał wówczas pośredniczyć pomiędzy literaturą ukraińską i polską
  3. M.P. 1933 nr 259 poz. 277
  4. Jerzy S. Majewski, Zapomniane wille Kolonii Staszica, „Gazeta Wyborcza Stołeczna” z 30 stycznia 2003, s. 8
  5. List P. Hulki-Laskowskiego do J. Iwaszkiewicza, „Poezja” 1978, s. 79.
  6. Szachy od A do Z s. 376-378

Linki zewnętrzne[edytuj]