Kazimierz Prószyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kazimierz Prószyński
Fotografia portretowa z autografem.
Podpis Kazimierz Prószyński
Fotografia portretowa z autografem.
Data i miejsce urodzenia 4 kwietnia 1875
Warszawa
Data i miejsce śmierci 13 marca 1945
Mauthausen-Gusen

Kazimierz Prószyński (ur. 4 kwietnia 1875 w Warszawie, zamordowany 13 marca 1945 w obozie Mauthausen-Gusen) – polski przedsiębiorca, operator filmowy, reżyser, inżynier oraz wynalazca. Konstruktor pionierskich aparatów kinematograficznych oraz kamer filmowych. Pionier polskiej oraz światowej kinematografii[1]. Za wkład polskiego wynalazcy na tym polu uznaje się wynalezienie systemu umożliwiającego równomierny, skokowy przesuw taśmy filmowej minimalizujący drgania[2], eliminację wady migotania obrazu podczas emisji filmu dzięki wynalezieniu obturatora oraz skonstruowanie pierwszej ręcznej i automatycznej kamery filmowej pozbawionej statywuaeroskopu. Przez wiele lat zarówno osoba Kazimierza Prószyńskiego jaki również jego wkład w rozwój kinematografii pozostawał zapomniany[3].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Dziadkiem konstruktora był polski szlachcic Stanisław Antoni Prószyński zesłany w 1856 roku na Syberię za działalność konspiracyjną wymierzoną we władze carskie. Po odbyciu kary zamieszkał w Mińsku, gdzie prowadził profesjonalny zakład fotograficzny. W mieście tym urodził się jego syn Konrad Pruszyński, późniejszy ojciec konstruktora, który powrócił z zesłania do Królestwa Polskiego wraz ze Stanisławem Witkiewiczem w 1873 roku. Dwa lata później w 1875 roku w Warszawie jako syn Konrada Prószyńskiego oraz Cecylii z domu Puciaty urodził się Kazimierz Prószyński. Jego matka zmarła w 1884 r. kiedy miał 27 lat[4]. Ojciec ożenił się ponownie.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Cztery zachowane kadry jednego z pierwszych polskich filmów Ślizgawki w Łazienkach reprodukowane w polskiej prasie.
Kazimierz Prószyński filmujący aeroskopem ulice Paryża w 1909 roku.
Demonstracja biopleografu 23 czerwca 1899 roku w pracowni chemicznej Szkoły Technicznej Wawelberga i Rotwanda.

Kazimierz Prószyński edukację swoją rozpoczął w Warszawie, gdzie ukończył gimnazjum. Uczył się w kilku warszawskich szkołach w tym m.in w szkole realnej Wojciecha Górskiego, gdzie zaprzyjaźnił się z kompozytorem Mieczysławem Karłowiczem[4]. Rodzice, widząc jego zainteresowanie naukami ścisłymi, wysłali go na politechnikę w Liege w Belgii. Tam już jako student dał się poznać jako utalentowany wynalazca konstruując w 1894 roku swój pierwszy aparat do rejestracji i odtwarzania filmów – pleograf[2]. Po ukończeniu politechniki Prószyński powrócił do Warszawy, gdzie wynalazł kolejny aparat – ekspedytor uniwersalny, który miał być pomocny w funkcjonowaniu wydawnictwa jego ojca Konrada Prószyńskiego redaktora gazet „Promyk” oraz „Gazety Świątecznej”.

W 1901 roku Prószyński zakłada pierwszą w historii polskiej kinematografii rodzimą wytwórnię filmową Towarzystwo Udziałowe Pleograf[5]. Jego siedziba znajduje się w Warszawie na ulicy Nowogrodzkiej 39. W latach 1901-1903 zajmowało się ono promocją aparatów wymyślonych przez wynalazcę oraz filmów nimi zrealizowanych. Kazimierz Prószyński kręcił wynalezionym przez siebie pleografem krótkie filmy dokumentujące życie codzienne w stolicy, był również autorem pierwszych filmów fabularnych z udziałem polskich aktorów, tworząc podwaliny polskiej kinematografii. Już w 1902 roku stworzył dwa krótkie filmy Powrót birbanta oraz Przygoda dorożkarza, w których wzięli udział dwaj polscy aktorzy teatralni Kazimierz Junosza-Stępowski i Władysław Neubelt[5].

Pleograf organizował w Warszawie pokazy filmowe oraz prezentacje urządzeń Prószyńskiego. Pierwsze pokazy filmów odbyły się pomiędzy 31 marca, a 2 kwietnia 1902 roku w Teatrze Letnim w Ogrodzie Saskim[5]. Widzowie zobaczyli tam program złożony z filmów dokumentujących życie codzienne w Warszawie, które wykonane zostały przez wynalazcę. Były to m.in. "Ślizgawka w Dolinie Szwajcarskiej", "Ślizgawka w Ogrodzie Saskim", "Ruch uliczny przed pomnikiem Mickiewicza", "Wyścigi", "Pogotowie Ratunkowe", "Na Placu Św. Aleksandra" oraz "Pod Ostrą Bramą w Wilnie"[5].

W 1907 roku rozpoczął pracę nad swoim kolejnym wynalazkiem aeroskopem pierwszą na świecie ręczną kamerą filmową o napędzie automatycznym. W latach 1908-1910 przebywał we Francji, gdzie kontynuował te prace uzyskując w 1909 roku francuski patent na to urządzenie. W 1911 wynalazca przeniósł się do Wielkiej Brytanii gdzie udało mu się uzyskać angielski patent aeroskopu oraz znaleźć inwestorów, którzy wdrożyli go do produkcji seryjnej. 22 czerwca 1911 roku w Londynie nakręcił aeroskopem pierwszy polski reportaż filmowy z koronacji angielskiego króla Jerzego V[5][6]. W 1918 wyjechał do USA gdzie również opatentował swoją kamerę oraz starał się uruchomić jej produkcję.

W 1919 roku w związku z zakończeniem I wojny światowej Prószyński wrócił do odrodzonej po 123 latach zaborów Polski, gdzie kontynuował swoją działalność. Zamierzał rozpocząć w kraju seryjną produkcję aparatów kinematograficznych czyniąc je dostępnymi dla każdego. Chciał "aby mogła Warszawa rzucić na rynki tyle aparatów kinematograficznych, by przodownicze w tej gałęzi zdobyła stanowisko w Europie"[potrzebne źródło]. W 1922 roku udaje mu się powołać w Warszawie Centralną Europejską Wytwórnię Kinematografu Amatorskiego inż. Prószyńskiego, która ma urzeczywistnić zamiary konstruktora i wdrożyć je do seryjnej produkcji.

Podczas okupacji Polski podjął działalność konspiracyjną. Został wówczas po raz pierwszy aresztowany, ale po 10 dniach został zwolniony[7]. Wynalazca wraz z żoną Dorothy i córką został ponownie aresztowany przez Niemców w trakcie trwania powstania warszawskiego. 22 sierpnia 1944 roku wywieziony został do obozu koncentracyjnego w Gross-Rosen. Zmarł jako więzień numer 129957 w wieku 70 lat w hitlerowskim obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gusen[8].

Wynalazki[edytuj | edytuj kod]

"Aeroskop - dawniej i dziś" - Kazimierz Prószyński prezentuje swój wynalazek w "Tygodniku Ilustrowanym" 1913.

Kazimierz Prószyński był autorem szeregu wynalazków głównie związanych z techniką fotograficzną oraz filmową:

  • Pleograf[9] – skonstruowany w 1894[10] aparat służący jednocześnie do wykonywania zdjęć oraz projekcji nakręconych filmów zbudowany jeszcze przed ogłoszeniem patentu braci Lumière[11][12]. Urządzenie umożliwiało wykonywanie oraz odtwarzanie zdjęć na perforowanej taśmie celuloidowej. Rozmiar klatek wynosił 45x38 mm, a ich przesuw umożliwiało urządzenie do przesuwu taśmy. Perforacja umieszczona była pomiędzy klatkami, a nie jak na później używanych filmach wzdłuż krawędzi taśmy filmowej.
  • Ekspedytor uniwersalny – przyrząd służący do seryjnego składania gazet oraz ich adresowania, a także do przygotowania do wysyłki dla prenumeratorów. Opatentowany w 1897 roku w urzędzie patentowym w Berlinie[13].
  • Biopleograf – udoskonalona wersja pleografu eliminująca drgania oraz przeskoki błony filmowej w czasie odtwarzania. Urządzenie dawało płynny obraz dzięki projekcji dwóch taśm filmowych puszczonych z opóźnieniem. Skonstruowane zostało w 1898 roku, a jego publiczna demonstracja odbyła się w Warszawie w czerwcu tego roku w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa[14].
  • Obturator – przesłona projektora usuwająca migotanie obrazów na ekranie filmowym podczas emisji taśmy filmowej[15], skonstruowana w 1902 roku. Złożona z trzech skrzydełek przerywała światło z częstotliwością 40. przerw na 1 sekundę w czasie projekcji filmu. Powodowało to złudzenie płynności, ponieważ oko widza przestawało odczuwać migotanie obrazu w czasie projekcji. Wynalazek został zaprezentowany we Francuskiej Akademii Nauk, po czym francuska firma „Gaumont” wprowadziła go do produkcji[2].
  • Aeroskop – pierwsza na świecie ręczna kamera filmowa o napędzie automatycznym zbudowana w 1908 oraz opatentowana rok później. Urządzenie weszło do seryjnej produkcji w Anglii[2]. Od 1911 roku produkowała ją firma Newman & Sinclair[16], a od 1912 Cherry Kearton Limited. Areoskopem od 1914 roku rejestrowane były pierwsze kroniki wojenne z frontu zachodniego podczas I wojny światowej. W 1917 roku powstał również wariant dostosowany do wykonywania zdjęć lotniczych.
  • W 1909 roku Prószyński skonstruował kolejny wariant projektora filmowego, tym razem z użyciem obturatora, który dawał obraz bez drgań i migotania światła na ekranie.
  • Kinofon – system jednoczesnej emisji obrazu i dźwięku wynaleziony w roku 1907. Dzięki opracowanej przez siebie metodzie synchronizacji dźwięku i obrazu filmowego wynalazca rozpoczął w tym roku realizację pierwszych filmów dźwiękowych.
  • „Oko” – tania i łatwa w obsłudze ręczna kamera filmowa, mająca za zadanie popularyzację wśród społeczeństwa kręcenia amatorskich filmów. Początkowo w Londynie konstruktor nazywał swój projekt urządzenia amateur cinema. Prototyp wynalazku ukończony został w 1912 roku i nazwany został ostatecznie w języku polskim „Oko”.
  • Telefot – urządzenie pozwalające przesyłać obraz na odległość działające na zasadzie dzisiejszej emisji telewizyjnej.
  • Stereos – aparat stereoskopowy, pierwsza w historii maszyna do wyświetlania na ulicy lub ścianach wieżowców obrazów oraz publicznych reklam. Urządzenie powstało dzięki osobnym pracom nad ulepszeniem biopleografu[5].
  • Autolektor – urządzenie umożliwiające czytanie tekstu osobom niedowidzącym[17] wynalezione w czasie niemieckiej okupacji Polski. W okresie tym konstruktor opracował także własną konstrukcję projektora na taśmę 16 mm, a także specjalny reflektor skupiający jego światło.

Działalność filmowa[edytuj | edytuj kod]

Od 1895 roku Prószyński realizuje także krótkie filmy mające prezentować praktycznie możliwości skonstruowanych przez siebie aparatów. Był także współtwórcą Towarzystwa Udziałowego "Pleograf" w Warszawie zwanego pierwszą polską wytwórnią filmową działającą w latach 1901–1903. Jeszcze przed jej założeniem w 1898 roku Prószyński zrealizował, posługując się pleografem[11], liczne filmy krótkometrażowe (m.in. Ulica Franciszkańska, Ślizgawka w Łazienkach, Powrót birbanta, Przygoda dorożkarza), tworząc podwaliny polskiej kinematografii. Filmy te prezentowane były warszawskiej publiczności m.in podczas specjalnych seansów organizowanych przez „Pleograf” pomiędzy 31 marca a 2 kwietnia 1902 roku w sali Teatru Letniego w Ogrodzie Saskim.

Filmy[edytuj | edytuj kod]

Kazimierz Prószyński od wynalezienia w 1894 roku swojej pierwszej kamery - pleografu nakręcił szereg filmów. Początkowo były to filmy realizowane w celu sprawdzenia funkcjonalności konstruowanych urządzeń. Później krótkie filmiki dokumentujące życie codzienne. W latach 1900-1903 wynalazca realizował także produkcje filmowe mające charakter komercyjny z przeznaczeniem do dystrybucji w kinach. W 1902 roku w Warszawie Prószyński zrealizował ulepszonym pleografem dwa filmy fabularne[5]:

Filmy Kazimierza Prószyńskiego[5]
Nr Tytuł Miejsce powstania Treść Rodzaj filmu Kamera Data Czas (min)
1 Ślizgawka w Łazienkach Warszawa Łyżwiarze na ślizgawce Warszawskiego Towarzystwa Łyżwiarskiego. dokument pleograf (1894–1896) 1–3
2 Ulica Franciszkańska Warszawa Film dokumentujący ruch uliczny na ulicy Franciszkańskiej w Warszawie. dokument pleograf (1894–1896) 1–3
3 Aleja Ujazdowska Warszawa Film dokumentujący ruch uliczny na Alejach Ujazdowskich w Warszawie. dokument pleograf (1894–1896) 1–3
4 Przed pomnikiem Mickiewicza w Warszawie Warszawa Także Ruch uliczny przed pomnikiem Mickiewicza. Film dokumentujący ruch uliczny przed pomnikiem Adama Mickiewicza w Warszawie. dokument pleograf (1894–1896) 1–3
5 Kurjer Warszawski Warszawa Film dokumentujący ruch uliczny przed redakcją stołecznej gazety "Kurjer Warszawski" oraz rozbiegających się po mieście roznosicieli gazet. dokument pleograf (1894–1896) 1–3
6 Manewry konnicy  ? Film dokumentujący ruch wojsk na koniach zaprezentowany na pokazie biopleografu w 1899 roku w Szkole Technicznej Wawelberga i Rotwanda. dokument pleograf  ?  ?
7 Ćwiczenia artyleryjskie  ? Film ukazujący ćwiczenia artylerii w strzelaniu zaprezentowany na pokazie biopleografu w 1899 roku w Szkole Technicznej Wawelberga i Rotwanda. dokument pleograf  ?  ?
8 Ślizgawka w Dolinie Szwajcarskiej Warszawa Łyżwiarze na ślizgawce w Dolinie Szwajcarskiej. dokument pleograf  ?  ?
9 Wyścigi Warszawa Wyścigi konne w Warszawie. dokument pleograf  ?  ?
10 Pod Ostrą Bramą w Wilnie Wilno Ukazujący wileńską Ostrą Bramę. dokument pleograf  ?  ?
11 Mazur kostiumowy Warszawa Zwany również Mazurem na cztery pary przedstawiający pary tańczące polski ludowy tanic - Mazura. fabularny pleograf  ?  ?
12 Polewanie kwiatów przez ogrodnika Warszawa Ukazujący pracę ogrodnika w ogrodzie. fabularny pleograf  ?  ?
13 Pan Twardowski Warszawa Nawiązujący do legendy o Panu Twardowskim fabularny pleograf  ?  ?
14 Powrót birbanta Warszawa Żartobiliwy film przedstawiający powrót tytułowego birbanta z przyjęcia. Film z udziałem aktorów teatralnych: Kazimierza Junoszy-Stępowskiego. fabularny pleograf 1902  ?
15 Przygoda dorożkarza Warszawa Krótki żartobliwy film fabularny, na którym śpiącemu dorożkarzowi żartownisie wyprzęgają konia, wprzęgając w zamian osła. Wystąpili w nim dwaj młodzi wówczas aktorzy Kazimierz Junosza-Stępowski oraz Władysław Neubelt. fabularny pleograf 1902  ?
16 Walkirie Warszawa Efekt wizualny zaprezentowany publiczności podczas wystawiania w Teatrze Wielkim opery "Walkiria" Richarda Wagnera. Przedstawiał ruchome sylwetki Walkirii unoszące się w obłokach na swoich koniach. Prószyński wyemitował film, w którym Walkirie zagrał przebrany pułk Czerkiesów stacjonujących obok Zamku Królewskiego. Zdjęcia nakręcone zostały w plenerze nad Wisłą. eksperymentalny pleograf 1903  ?
17 Koronacja króla Jerzego V Londyn Reportaż z koronacji króla Jerzego V. reportaż aeroskop 1911  ?
18 Ave Maria Warszawa fabularny film dźwiękowy z zastosowaniem kinofonu.  ? 1912  ?
19 Łagodzący wpływ muzyki na nerwy Warszawa fabularny film dźwiękowy z zastosowaniem kinofonu.  ? 1912  ?

Kazimierz Prószyński w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Osoba Kazimierza Prószyńskiego została zapomniana na wiele lat i nie doczekała się odpowiedniego upamiętnienia zarówno w kulturze jak i przestrzeni publicznej. Film dokumentalny o wynalazcy pt. „Kazimierz Prószyński – geniusz nr 129957”[18] kręci polski reżyser filmowy Bartosz Paduch, który w 2010 roku otrzymał dofinansowanie na jego powstanie[19].

Kandydatura Kazimierza Prószyńskiego pojawiła się w plebiscycie Polak Wszech Czasów[20], a wraz z nią film na Youtube[21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Przemysław Stefańczyk, Kazimierz Prószyński - pionier kinematografii, Uniwersytet Wrocławski, SSE (2) 1 nr indeksu 183233. Plik (PDF)
  • Władysław Jewsiewicki, Kazimierz Prószyński, wyd. Interpress, Warszawa 1974 Plik (PDF)
  • Lucyna Smoleńska, Mieczysław Sroka, "Wielcy znani i nieznani", rozdz. "U polskiej kolebki X muzy, Kazimierz Prószyński (1875-1944)", Wydawnictwo Radia i Telewizji, Warszawa 1988, str.253-263.
  • Alfred Liebfeld, Polacy na szlakach technik, wyd. WKŁ, Warszawa 1966

Przypisy

  1. Plik (PDF) Przemysław Stefańczyk, Kazimierz Prószyński - pionier kinematografii, Uniwersytet Wrocławski, SSE (2) 1 nr indeksu 183233.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Bolesław Orłowski: Polacy światu. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1987, s. 210-211, 304.
  3. Bernard Elisabeth Orna. Kazimierz Prószyński. "A forgotten Pioneer". „British Kinematography vol. 28 no.6”, June 1956. London. 
  4. 4,0 4,1 Witold Iwańczak: "Prószyński przed braćmi Lumière" (pol.). Niedziela Ogólnopolska 41/2012 , str. 30-31. [dostęp 2014-03-23].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Władysław Jewsiewicki: Kazimierz Prószyński. Warszawa: Interpress, 1974, s. 33-38.
  6. Anna Kwiecińska Utkin. "Kazimierz Prószyński. Polski panteon.". „Młody Technik nr 8 2004”, s. 24-26, 2004. Warszawa. 
  7. "Na szczęście w śledztwie nie wykryto żadnego związku między prowadzonymi w warsztaciku pracami konstrukcyjnymi a działalnością konspiracyjną. Po dziesięciu dniach Prószyński wraz z towarzyszem zostali zwolnieni." w: Kazimierz Prószyński. Władysław Jewsiewicki. 1974
  8. "Kazimierz Prószyński, wraz z żoną i córką, został wywieziony przez hitlerowców z Mokotowa do Pruszkowa. [...] Prószyński, przeniesiony następnie do obozu w Mauthausen, zmarł 13 marca 1945 roku." Szczepan Lewicki. Konrad Prószyński (Kazimierz Promyk). 1996. s. 244; Kazimierz Prószyński. Władysław Jewsiewicki. 1974
  9. "Polska. Zarys encyklopedyczny", PWN, Warszawa 1974
  10. Alfred Liebfeld "Polacy na szlakach techniki" WKŁ, Warszawa 1966
  11. 11,0 11,1 "Polska. Informator", Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1977
  12. Maciej Iłowiecki, "Dzieje nauki polskiej", Wydawnictwo Interpress, Warszawa1981, ISBN 83-223-1876-6, str.202
  13. Władysław Jewsiewicki, Kazimierz Prószyński, wyd. Interpress, Warszawa 1974, str. 14-15.
  14. Lucyna Smoleńska, Mieczysław Sroka, Wielcy znani i nieznani, rozdz. "U polskiej kolebki X muzy, Kazimierz Prószyński (1875-1944)", Wydawnictwo Radia i Telewizji, Warszawa 1988, str.255.
  15. Maciej Iłowiecki, Dzieje nauki polskiej, Wydawnictwo Interpress, Warszawa1981, ISBN 83-223-1876-6, str.202
  16. Victorian Cinema, Arthur Samuel Newman, British camera manufacturer orazstrona zarchiwizowana na Archiveweb
  17. Lucyna Smoleńska, Mieczysław Sroka, "Wielcy znani i nieznani", rozdz. "U polskiej kolebki X muzy, Kazimierz Prószyński (1875-1944)", Wydawnictwo Radia i Telewizji, Warszawa 1988, str.262.
  18. Bartosz Paduch: Zwiastun filmu dokumentalnego Kazimierz Prószyński – geniusz nr 129957 (pol.). Youtube. [dostęp 2014-03-14].
  19. GDYNIA – MIASTO PRZYJAZNE FILMOWCOM (pol.). Gdyński Fundusz Filmowy. [dostęp 2014-03-14].
  20. Kazimierz Prószyński - Polak Wszech Czasów (pol.). http://polakwszechczasow.pl. [dostęp 2014-03-23].
  21. Jakub Mróz: Jakub Mróz o Kazimierzu Prószyńskim / Polak Wszech Czasów (pol.). Youtube. [dostęp 2014-03-23].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]