Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, św. Floriana i św. Katarzyny w Gołębiu
![]() | |||||||||||||||||
kościół parafialny | |||||||||||||||||
![]() kościół parafialny w Gołębiu | |||||||||||||||||
Państwo | |||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||||||||||||||
Miejscowość | |||||||||||||||||
Adres |
ul. Żuławy 3 | ||||||||||||||||
Wyznanie | |||||||||||||||||
Kościół | |||||||||||||||||
Parafia | |||||||||||||||||
Wezwanie |
Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, św. Floriana i św. Katarzyny | ||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
Położenie na mapie gminy wiejskiej Puławy ![]() | |||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||||||||||||||
Położenie na mapie województwa lubelskiego ![]() | |||||||||||||||||
Położenie na mapie powiatu puławskiego ![]() | |||||||||||||||||
![]() |
Kościół parafialny w Gołębiu w powiecie puławskim (woj. lubelskie), został ufundowany w XVII wieku w latach 1626–1634 przez Jerzego Ossolińskiego – kanclerza wielkiego koronnego, wybitnego dyplomaty i polityka. Kościół powstał pod wpływem różnych nurtów architektonicznych, docierających do Rzeczypospolitej z Europy, zderzających się na terenie Lubelszczyzny w XVII wieku.
Historia powstania parafii
[edytuj | edytuj kod]Parafia w Gołębiu jest jedną z najstarszych na Lubelszczyźnie. Pierwsze dokumenty jej dotyczące to notatka z lat 1325–1327 w spisach dziesięciny płaconej papiestwu przez dwóch plebanów, Piotra i Jana. Świadczy to o istnieniu ówcześnie dwóch probostw i dwóch kościołów[2]. Jeden pod wezwaniem św. Floriana, drugi św. Katarzyny. Różnie podaje się daty ich powstania i erygowania parafii, zwykle wskazywane są lata 1170–1183, kiedy za Kazimierza Sprawiedliwego nakazano wznieść owe kościoły i je uposażyć[3]. Prawdopodobnie jest to data samej budowy, a dopiero później powstały tam jednostki kościelnej administracji. Wieloosobowa obsada parafii jest zjawiskiem charakterystycznym dla czasów przed ostatecznym wykształceniem się sieci parafialnej na przełomie XII i XIII wieku[4][5]. Trudno jest ustalić konkretną datę erygowania parafii na podstawie źródeł pisanych, podają one różne informacje i nie można potwierdzić ich wiarygodności. W przypadku Gołębia można określić pewne ramy czasowe dzięki patrocinium św. Floriana. W 1038 roku Czesi złupili Gniezno i wywieźli relikwie św. Wojciecha do Pragi, zrabowano również w tym czasie kości Pięciu Braci Męczenników. W tej sytuacji biskup krakowski poprosił papieża Lucjusza III o ciało świętego, w 1184 roku biskup Idzi z Modeny przywiózł do Polski relikwie św. Floriana[6]. Kult ten rozwijał się do momentu kanonizacji biskupa Stanisława w 1253 roku (pojawiła się dzięki temu okazja do rozpropagowania kultu rodzimego), potem zaczął maleć, aż w XIV wieku zanikł prawie zupełnie[7][8]. W związku z tym powstanie kościoła pod wezwaniem św. Floriana w Gołębiu datuje się na okres 1184-1253. Tej metody nie możemy użyć, by określić powstanie drugiej świątyni, pod wezwaniem św. Katarzyny, ponieważ jej kult trwał najintensywniej już od XI wieku do końca XVI, kiedy zaczął maleć[8]. Podział probostwa na dwie części wywoływał liczne konflikty oraz zaniedbania w sprawowaniu duszpasterstwa. W tej sytuacji pleban Maciej, po śmierci drugiego plebana Pawła, zwrócił się z prośbą do króla Jagiełły o połączenie parafii[9]. Dekret erekcyjny spisał biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec w roku 1419 w Bodzentynie. Podaje się, że suprymowana parafia znajdowała się w Woli Gołębskiej[10]
Budowa kościoła
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_w_Go%C5%82%C4%99biu.jpg/220px-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_w_Go%C5%82%C4%99biu.jpg)
Wieś w swoich dziejach wielokrotnie znajdowała się pod opieką dzierżawców, którzy złymi decyzjami przynieśli jej wiele strat. W 1621 roku wykupił ją Jerzy Ossoliński od Jerzego Grudzińskiego[12]. Dzięki współpracy nowego dzierżawcy i ówczesnego proboszcza, Szymona Grzybowskiego, wybudowano murowany kościół, a także domek loretański na wzór Santa Casa w Loreto. Dotychczas problematyczne było określenie daty wzniesienia kościoła parafialnego. Większość opracowań dotyczących zabytków lubelskich powtarza informacje podane przez Adama Miłobędzkiego, według których budowę rozpoczęto w 1628, a ukończono 1636 roku[13]. W Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda za datę powstania świątyni przyjęto rok 1634[14]. Sytuację wyjaśnia pomijana przez badaczy inskrypcja na tablicy fundacyjnej wmurowanej w fasadę, z której po przetłumaczeniu wynika, że kościół wybudowano w latach 1626–1634:
Chwała Bogu Najlepszemu Najwyższemu, który to dzieło w Roku Pańskim 1626, pod koniec panowania Króla Zygmunta III, za panowania Marcina Szyszkowskiego, biskupa krakowskiego rozpoczął. W Roku Pańskim 1634 za panowania Władysława IV, króla Polski, królującego obecnie, rządów biskupa Jana Alberta Polskiego księcia, kardynała oraz Jerzego z Tęczyna Ossolińskiego, sekretarza królewskiego [senatora], księcia Świętego Cesarstwa Rzymskiego, to pozostające we władaniu ukończył. I przyozdobił je tytułem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, św. Floriana patrona i św. Katarzyny, dziewicy i męczennicy oraz pozostałych św. męczenników.
Pod takimże wezwaniem kościół konsekrował biskup Tomasz Oborski, sufragan krakowski, w 1638 roku[4].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Go%C5%82%C4%85b%2C_Poland_-_panoramio.jpg/220px-Go%C5%82%C4%85b%2C_Poland_-_panoramio.jpg)
Architektura świątyni
[edytuj | edytuj kod]W przypadku kościoła w Gołębiu niemożliwe jest jednoznaczne określenie stylu architektonicznego. Stanowi on bowiem kolejny przykład zderzania się cech nurtu włoskiego z niderlandzkim, odznaczając się przy tym wyjątkowym połączeniem rozmaitych motywów obecnych w polskim budownictwie sakralnym XVII wieku. Obiekt powstał w kręgu silnego oddziaływania architektury Kazimierza Dolnego (przede wszystkim kościoła farnego oraz kamienic mieszczańskich), przez co, jak pisze Adam Miłobędzki nie wykluczona jest obecność kazimierskich muratorów przy jego budowie[13]. Z jednej strony bryłę budowli normuje porządek wywodzący się z Włoch, z drugiej jednak nałożenie dekoracji manierystycznej nadaje jej charakter niderlandzki.
Kościół jest orientowany, jednonawowy o czterech przęsłach, od wschodu zamknięty zwężonym względem korpusu nawowego prezbiterium w kształcie półkolistej apsydy z dwiema skarpami, a od zachodu fasadą ujętą wieżami, pomiędzy którymi do nawy głównej przylega attykowy szczyt. Obiekt wybudowano z cegły gotyckiej połączonej zaprawą wapienno-piaskową w wątku polskim. Do elewacji północnej przybudowano w późniejszym czasie zakrystię na planie prostokąta z przedsionkiem. Charakteru tej architekturze z pewnością nadaje połączenie kolorystyczne i fakturalne czerwieni ceglanej ściany z jasnym, gładkim detalem architektonicznym. Cegły elewacji zróżnicowane są pod względem wypalenia i kolorystyki, doskonale kontrastują z nimi wykonane w jasnym tynku i piaskowcu bogato rzeźbione detale architektoniczne takie jak: nadproża, obramienia okien i portali, bazy i głowice pilastrów, gzymsy i fryzy. Otynkowano również niektóre blendy i wnęki okienne, zakrystię oraz skarpy.
Świątynia sprawia wrażenie bazyliki, ponieważ została poszerzona w pierwszej kondygnacji dla podbudowania strzelnic, przykrytych dachami pulpitowymi co mylnie sugeruje obecność naw bocznych. Inkastelowanie budowli sakralnych w XVII wieku było już anachronizmem, jednak praktyki te nasilały się w miarę zbliżania się do granicy wschodniej ku zagrożeniom tatarskim, tureckim i rosyjskim[15]. Elewacje boczne uporządkowane są przez szerokie i płaskie pilastry oraz belkowanie z fryzem pierwszej kondygnacji i fryzem koronnym obiegającym dookoła całą bryłę budowli, za którym ukryty jest drugi rząd strzelnic. Artykulacja powierzchni ściany przez regularne podziały pionowe i poziome wywodzi się z architektury włoskiej, zaś elementem znamiennym dla niderlandzkiego manieryzmu jest kontrastujący detal architektoniczny w formie taśm okuciowych, sprawiający wrażenie doklejonego do ceglanego muru. Podobne okuciowe, plecionkowe dekoracje fryzu i na osi pilastrów, wykonane w kontrastującym materiale znajdują się na elewacji Kaplicy Górskich przy farze w Kazimierzu Dolnym.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Go%C5%82%C4%85b%2C_okulus_w_fasadzie_g%C5%82%C3%B3wnej.jpg/220px-Go%C5%82%C4%85b%2C_okulus_w_fasadzie_g%C5%82%C3%B3wnej.jpg)
Fasada blokowa
[edytuj | edytuj kod]Najciekawszym elementem przesądzającym o oryginalności świątyni jest fasada. Na początku XVII wieku rozpowszechnił się typ lubelski z bezwieżową, tynkowaną fasadą, przyozdobioną attykowym szczytem, łączący w sobie cechy stylu gotyckiego i renesansowego, z upodobaniem do manierystycznej dekoracyjności. Jednak gołąbska świątynia wpisuje się przez dwuwieżową elewację główną w schemat już barokowy. Fasada kościoła w Gołębiu tworzy jednolity blok o równomiernie rozłożonych podziałach, wieże zostały spójnie wkomponowane w elewację, z każdej strony oplatają je pilastry flankujące. Tradycja dwuwieżowych kościołów ukształtowana w średniowieczu została porzucona na krótko w okresie humanizmu i renesansowej architektury dążącej do scentralizowania konstrukcji. Trudno w tym przypadku wskazać pierwowzór inny niż średniowieczny, ponieważ kościoły z dwuwieżową fasadą blokową na terenie Polski powstawały, po przerwie, od lat 30., a nawet 40. XVII wieku. Jeden z pierwszych, najbliższych formalnie, kościołów wzniesiono w Gidlach w latach 1632–1644, a układ blokowy rozpowszechnił się dopiero od połowy XVII wieku (np. kościół pod wezwaniem św. Mikołaja w Lesznie)
Wnętrze
[edytuj | edytuj kod]Konstrukcja wnętrza jest bardzo prosta: jedna nawa bez transeptu, ze słabo wyodrębnionym prezbiterium, nakryta sklepieniem kolebkowym z lunetami, wspartym na wyraźnie zaznaczonym belkowaniu i masywnych filarach, od zachodu chór muzyczny osadzony na szerokim i niskim łuku. Złudzenie bazyliki wewnątrz obiektu nie jest tak silne jak na zewnątrz. Wnęki ołtarzowe w arkadach są płytko wydrążone, wrażenie naw bocznych powodują mocne występy belkowania, a także potężne, podwójne kolumny dostawione na wysokich, wydatnych cokołach do każdego filara. Mocno podkreślone podziały przez załamania gzymsów czy odsunięcie kolumny od ściany to elementy już barokowe, ożywiające wnętrze. Kościół w Gołębiu wyłamuje się tym architektonicznym zabiegiem z renesansowej tradycji lubelskiego budownictwa cechowego, gdzie piony zaznaczone były szerokimi, płaskimi pilastrami. Nawa główna i prezbiterium oddzielone są przez odstawione od ściany kolumny tworzące ramę eksponującą przestrzeń zarezerwowaną dla duchowieństwa. Podział ten niknie w partii sklepiennej, kolebka nawy łączy się bez wyodrębnionego łuku tęczowego z półkolistą apsydą. Sklepienie zostało ozdobione geometryczną dekoracją sztukatorską, jest to znamienna cecha wszystkich budowli typu lubelskiego. Sztukaterie składają się z listew tworzących zamknięte figury geometryczne, rozkładające się rytmicznie na przęsła.
Między kolumnami ustawionymi w parach przy filarach, znajduje się pięć terakotowych rzeźb przeniesionych dla bezpieczeństwa z nisz fasady Domku Loretańskiego, datuje się ich powstanie na około 1650 rok. Rzeźby są podpisanie: Noe, Izaias, Ezechiel, Aaron i Moises.
Inspiracje i nawiązania stylowe
[edytuj | edytuj kod]Kościół w Gołębiu jest wynikiem pracy kilku warsztatów cechowych obecnych także przy wznoszeniu innych fundacji Jerzego Ossolińskiego. Wśród zestawu form stosowanych przez te środowiska murarskie znajdują się cechy stylistyczne wywodzące się jeszcze z gotyku, porenesansowe oraz manierystyczne posługujące się wzorami zarówno gucciowskimi, jak i niderlandzkimi z popularnych ówcześnie wzorników Hansa Vredemana de Vries. Oprócz tej mieszanki stylowej świątynia gołębska przez nietuzinkowo, jak na ten okres w dziejach polskiej architektury sakralnej, zakomponowaną fasadę oraz mistrzowsko wydzielone wnętrze nawiązuje do stylistyki, rozkwitającego powoli w Polsce, baroku.
Świątynia ta jest odzwierciedleniem różnorodności architektury na terenie siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej, wynikającej z wpływów sztuki północnej, bizantyjsko-ruskiej oraz włoskiej przepływającej przez kraje habsburskie. Był to również okres kosztownych i nietypowych fundacji sarmackich, Jerzy Ossoliński był postacią edukowaną za granicą, podczas kariery politycznej wysyłany był wielokrotnie z poselstwem na zagraniczne dwory, dzięki temu bez opóźnienia docierały do niego trendy panujące w europejskiej architekturze.
Architekt
[edytuj | edytuj kod]Problem autorstwa projektu świątyni w Gołębiu wciąż pozostaje nierozwiązany. Prawdopodobne wydaje się, iż autorem projektu był włoski architekt Piotr Likkiel, który ówcześnie dzierżył w Kazimierzu Dolnym stanowisko architekta Jego Królewskiej Mości Władysława IV. Likkiel ożenił się w 1650 roku z Urszulą Marten z rodziny Przybyłów. Dzięki temu wiemy, że w roku 1676 architekt już nie żył, ponieważ od tego roku jego małżonkę zapisuje się w aktach jako wdowę[16].
Kierunek tych rozważań narzuca fragment testamentu proboszcza Szymona Grzybowskiego, sporządzonego 28 kwietnia 1641 roku, dotyczący budowy kaplicy loretańskiej:
Winienem Panu Piotrowi Mularzowi, co koło Loretu robił, czterysta złotych od roboty, które proszę aby były mu wydane […] zaczął tę robotę i on ją skończyć powinien i trudno też o takiego rzemieślnika[17].
Opłata czterystu złotych, to część większej sumy należnej wykonawcy, w tamtych czasach była to wysoka stawka, świadcząca o murarzu wyższej rangi, co podkreśla także w cytowanym fragmencie sam proboszcz. Jednakże wciąż nie można potwierdzić, że Piotr Murarz i Piotr Likkiel to ta sama osoba oraz że kościół i domek loretański zaprojektowane zostały przez tego samego architekta.
Możliwe, że kościół w Gołębiu współtworzyło kilka warsztatów bez architekta kierującego pracami, odpowiedzialnego za projekt. Jednakże sposób zagospodarowania wnętrza, połączenie kolebki sklepienia z masywnymi filarami arkad tak, by tworzyły spójną szkieletową konstrukcję o silnych efektach światłocieniowych, świadczy o umiejętnościach znacznie przewyższających kompetencje zwykłego, cechowego murarza.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 [dostęp 2017-06-14] .
- ↑ J. Rawski , Wykaz świętopietrza i dziesięciny papieskiej a najstarsze parafie w archidiakonacie sandomierskim, „Nasza Przeszłość”, XIII, 1961, s. 28–29 .
- ↑ S. Kamieński , Historia parafii i kościoła w Gołębiu diecezji lubelskiej, „Wiadomości Diecezjalne Lubelskie”, VII, 1925, s. 310 .
- ↑ a b Na podstawie inwentarza z 1644 r.: S. Michalczuk, Domek Loretański w Gołębiu. Geneza jego treści ideowych i artystycznych,, [w:] Treści dzieła sztuki, Warszawa 1969, s. 155.
- ↑ A. Sochacka , Dzieje Gołębia w średniowieczu, „Region Lubelski” r. 2, 1987, s. 147 .
- ↑ J. Długosz , Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Ks. 5-6, 1973, s. 170–171 .
- ↑ W. Schenk , Kult świętych w Polsce – zarys historyczny, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, XIII, 1966, s. 77–102 .
- ↑ a b P. Szafran , Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem, 1958 .
- ↑ A. Sochacka , Dzieje Gołębia..., s. 150 .
- ↑ „Są ślady w aktach kościelnych, że w 1419 r. połączono z nią [parafią w Gołębiu] suprymowaną parafię z Woli Gołębskiej, a wtedy kościół w Gołębiu miał otrzymać powtórną erekcję przez Wojciecha Jastrzębca, biskupa krakowskiego w Bodzentynie podpisaną.” Gołąb,, [w:] Encyklopedia Powszechna Orgelbranda, t. 10, Warszawa 1862, s. 165.
- ↑ Adam Lerue , Album lubelskie. Oddział 2., Warszawa: Zakład Litograficzny Adolfa Pecq & Co. (Warszawa), 1858–1859 .
- ↑ J. Ossoliński, Pamiętnik, pod red. W. Czaplińskiego, Wrocław 2004, s. 118.
- ↑ a b A. Miłobędzki, Architektura polska XVII wieku, t. 1, Warszawa 1980, s. 300.
- ↑ Gołąb,, [w:] Encyklopedia Powszechna Orgelbranda t. 10, Warszawa 1862, s. 164.
- ↑ T. Chrzanowski, Sztuka w Polsce od I do III Rzeczypospolitej, Warszawa 1998, s. 68.
- ↑ K. Parfianowicz, Domek Loretański w Gołębiu i grupa dzieł architektoniczno-rzeźbiarskich,, [w:] Studia Puławskie. Materiały z sesji popularnonaukowej z 27–28 maja 1977, Puławy 1978.
- ↑ Cyt. za: K. Parfianowicz, Domek Loretański w Gołębiu i grupa dzieł architektoniczno-rzeźbiarskich,, [w:] Studia Puławskie. Materiały z sesji popularnonaukowej z 27–28 maja 1977, Puławy 1978, s. 113.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Atlas historyczny Polski, Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2, pod red. S. Trawkowskiego, Warszawa 1993.
- Bohomolec F., Życie Jerzego Ossolińskiego, kanclerza wielkiego koronnego, lubelskiego, ubomskiego, lubaczowskiego, bogusławskiego, brodnickiego, ryckiego, derpskiego, adzielskiego, stanisławowskiego i bydgoskiego starosty, Kraków 1860.
- Chrzanowski T., Sztuka w Polsce od I do III Rzeczypospolitej, Warszawa 1998.
- Encyklopedia Powszechna Orgelbranda, t. 10, Warszawa 1862.
- Kamieński S., Historia parafii i kościoła w Gołębiu diecezji lubelskiej, „Wiadomości Diecezjalne Lubelskie”, VII, 1925, nr 10.
- Kozak B., Zabytki Gołębia, Gołąb 1991.
- Michalczuk S., Domek Loretański w Gołębiu. Geneza jego treści ideowych i artystycznych, [w:] Treści dzieła sztuki. Materiały z sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Gdańsk, grudzień 1966, Warszawa 1969.
- Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, t. 1, Warszawa 1980.
- Ossoliński J., Pamiętnik, pod red. W. Czaplińskiego, Wrocław 2004.
- Parfianowicz K., Domek Loretański w Gołębiu i grupa dzieł architektoniczno-rzeźbiarskich,, [w:] Studia Puławskie. Materiały z sesji popularnonaukowej z 27–28 maja 1977, Puławy 1978.
- Sochacka A., Dzieje Gołębia w średniowieczu, „Region Lubelski”, II, 1987.
- Tatarkiewicz W., O pewnej grupie kościołów polskich z początku XVII wieku, „Sztuki Piękne”, II, 1925-1926.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zabytkowe kościoły w powiecie puławskim
- Kościoły w archidiecezji lubelskiej
- Świątynie pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
- Świątynie pod wezwaniem św. Floriana
- Świątynie pod wezwaniem św. Katarzyny
- Obiekty sakralne w Gołębiu (powiat puławski)
- Architektura I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie)
- Renesans lubelski