Lipowiec (obwód winnicki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lipowiec
ilustracja
Herb
Herb
Państwo  Ukraina
Obwód Flag of Vinnytsia Oblast.svg winnicki
Rejon lipowiecki
Populacja (2016)
• liczba ludności

8 642[1]
Nr kierunkowy +380 4358
Kod pocztowy 22500-22505
Położenie na mapie obwodu winnickiego
Mapa lokalizacyjna obwodu winnickiego
Lipowiec
Lipowiec
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Lipowiec
Lipowiec
Ziemia49°12′58″N 29°03′22″E/49,216111 29,056111
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina

Lipowiec (ukr. Липовець) - miasto w obwodzie winnickim na Ukrainie, siedziba władz rejonu lipowieckiego.

Historia[edytuj]

W I Rzeczypospolitej[edytuj]

Mapa województwa bracławskiego z 1648 r. z zaznaczonym Lipowcem

Według zapisu z roku 1545 Lipowiec istniał już w XIV wieku. Na mocy postanowień unii lubelskiej z 1569 roku wraz ze wschodnim Podolem został włączony do Korony Królestwa Polskiego (pierwsze przekazania podolskich zamków, miasteczek i wsi od Litwinów Polakom rozpoczęły się jeszcze na pocz. XV w.) i wchodził w skład dóbr książąt Ostrogskich. Na początku XVII w. Janusz Ostrogski zbudował tu zamek. W tym też czasie Lipowiec otrzymał prawa miejskie. W 1606 Lipowiec był lokowany na prawie magdeburskim przez króla Polski Zygmunta III Wazę. W roku 1629, jak wynika ze spisów podymnego województwa bracławskiego, w obręb miasta wchodził Stary i Nowy Lipowiec, poprzednio oddzielne osady. Po śmierci Janusza Ostrogskiego jego dobra przeszły w ręce książąt Zasławskich.

Stosunki z kozakami często układały się pomyślnie. Rusińscy żołnierze, utrzymujący się z królewskiego żołdu, w 1626 roku zdołali odbić pod wodzą Stefana Czetwertyńskiego harem krymskiego chana. Właściciel wioski Żorniszcze pod Lipowcem Lawrin Piasoczyński był posłem na Sejm.

Kozacki hetman Iwan Kułaga-Petrażycki wybrał Pryłukę pod Lipowcem na swoją stolicę, skąd efektywnie wpływał na politykę króla Władysława IV Wazy. Ten sam Petrażycki na czele wojsk kozackich pod dowództwem Chodkiewicza razem z wojskiem zwyciężył w bitwie z ponad 200-tysięczną armią turecką.

W 1645 roku Wilga Godzimirski założył nad brzegiem Sobu klasztor dominikanów, o którym pozostała wzmianka w generalnym kapitule Walencji z 1647 roku.

Sąd rejonowy
Dom kultury

W czasach powstania Chmielnickiego mieszczanie lipowieccy utworzyli sotnię kozacką, która wchodziła w skład kalnickiego (a od końca lat sześćdziesiątych XVII wieku bracławskiego) pułku. Wokół miasta wzniesiono umocnienia obronne. W marcu 1651 roku pod murami lipowieckiego zamku pułki kozackie Chmielnickiego rozgromiły awangardę polskich wojsk hetmana Marcina Kalinowskiego, zapobiegając w ten sposób oskrzydleniu Winnicy, gdzie bronił się Iwan Bohun. W odpowiedzi Stefan Czarniecki spalił miasto, które na długo opustoszało.

W latach 1737 i 1768 w okolicach miasta grasowali hajdamacy, a w samym Lipowcu stacjonowały polskie oddziały ekspedycyjne. W lipowieckim zamku znajdował się słynny na całą Rzeczpospolitą „Diamentowy kamień” (ukraiński dramaturg Iwan Koczerga opisał to wydarzenie w dramie o takiej samej nazwie).

W roku 1775 miasto kupili Głowiński i Strusiński, a na początku XIX wieku należało ono do Rogozińskich i Zdziechowskich. Dzięki hrabiemu Strusińskiemu niewielkie miasteczko zostało podniesione do rangi powiatowego i otrzymało własny herb w kolorach polskiej flagi (biały byk na czerwonym polu).

Po II rozbiorze Polski w roku 1793 wraz ze wschodnim Podolem Lipowiec zajęła Rosja.

Pod zaborami[edytuj]

W 1796 roku Lipowiec otrzymał herb i został stolicą powiatu guberni kijowskiej. Rola Polaków na tych ziemiach była tak wielka, że nawet po zaborach rosyjskie okupacyjne władze wybrały miejscowego Tadeusza Kozłowskiego na gubernialnego przewodniczącego dworzan, a Przyłuskiego z Napadówki – na powiatowego.

 Osobny artykuł: Powiat lipowiecki.

Na początku XX wieku Lipowiec był w zasadzie miasteczkiem żydowskim; w roku 1900 mieszkało tu 4135 Żydów.

Po rozpadzie Cesarstwa Rosyjskiego przez Lipowiec przebiegała linia podziału 2. i 6. Armii WP (w tej ostatniej walczyły także oddziału URL Omelianowicza-Pawłenki). Kilka kilometrów na północ od Lipowca I Konarmia Budionnego przerwała linię Ukraińskiego frontu i od czerwca 1920 roku do 1991 w Lipowcu zaczęli rządzić bolszewicy i komuniści.

Rządy Sowietów[edytuj]

Dom Targowy

Ale po okupacji Podola przez Czerwoną Armię Polacy wciąż stanowili liczną grupę mieszkańców Lipowca i okolicznych wiosek. Tutaj w latach 20. działało kilka polskich szkół. Wierni uczęszczali do dziesiątków kościołów, pozamykanych w latach 30. w okresie walki ze „szpiegami faszystowskiej Polski”.

Od roku 1923 Lipowiec był stolicą rejonu, ale po 1925 występuje już tylko osada typu miejskiego obwodu winnickiego. W 1941 roku w okolicach osady miało miejsce jedno z pierwszych kontruderzeń Armii Czerwonej, w wyniku którego poniosła cieżkie straty słowacka brygada zmotoryzowana, której ale udało się w końcu Lipowiec zdobyć. Walki o wyzwolenie Lipowca w roku 1944 trwały dwa miesiące. W marcu 38. Armia zdołała przełamać niemieckie linie obronne i wkrótce wyzwoliła cały rejon.

Ostateczną depolonizację rejonu zakończono w roku 1946, zmieniając polskie nazwy wiosek na ukraińskie. Wincentówka została Wikentijowką, Rotmistrzówka – Werbiwką. Pięknówka stała się Swerdłowką.

Historia Kościoła[edytuj]

Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny
Rada miejska

Po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości w Lipowcu i Wachnówce na nowo zarejestrowano parafie katolickie. W samym centrum miasta rejonowego wybudowano śnieżno-biały kościół. Niestety wskutek asymilacji Msze święte odbywają się dziś w Lipowcu bardzo rzadko, a ilość Polaków, przyznających się do korzeni polskich w Lipowcu, stanowi dziś zaledwie 10-15 osób...

Pierwszy drewniany kościół został wybudowany w Lipowcu w pierwszej połowie XVIII w. Ówczesny właściciel miasta książę Dominik Zasławski pozwolił klerowi na branie dziesięciny od swoich poddanych, potrzebnej na utrzymanie parafii i kościoła.

W 1645 roku Wilga Godzimirski założył nad brzegiem Sobu klasztor dominikanów, o którym pozostała wzmianka w generalnym kapitule Walencji z 1647 roku.

Pierwsze świątynie katolickie w Lipowcu zostały spalone przez kozaków w czasach Chmielnicczyzny.

Normalne życie wróciło na Podole i ziemię lipowiecką na początku XVIII wieku. Wtedy jeszcze Lipowiec z okolicznymi wioskami należał do diecezji kijowskiej. Po zaborach w powiecie lipowieckim Guberni Kijowskiej działało już zaledwie 18 parafii katolickich przez aktywny udział miejscowych Polaków w powstaniach w latach 1831 i 1863. Po Styczniowym carska policja zniszczyła także polską szkołę w miasteczku, jako „ognisko polskości, wrogie do cara”.

Kościoły, w których aktywnie gromadzili się Polacy, znajdowały się także w Zozowie, Pryłuce i Wachówce. W samym Lipowcu do pocz. XIX w. funkcjonowała tylko kaplica - przez brak funduszy na odbudowę spalonego drewnianego kościoła. Nowy kościół zaczął budować w 1803 r. hrabia Strytuński. Budowę zakończyła prawie 20 lat później – w 1822 r. jego wdowa, z domu Zamojska. Ciekawostką jest to, że pierwszym proboszczem nowej świątyni został syn szwedzkiego Karola Gustawa – baron Truchzes. W połowie XIX wieku parafia lipowiecka naliczała około 440 katolików, którzy mieszkali przeważnie na osiedlach „Zamczysko” i „Polska”.

Drugi kościół też był drewniany i po 30 latach od konsekrowania już potrzebował remontu. Biskup diecezji łucko-żytomierskiej podjął decyzję o wybudowaniu nowego, murowanego kościoła w Lipowcu. Ta budowa trwała przez długie-długie lata...

Podczas II Wojny Światowej świątynia została doszczętnie zniszczona prawdopodobnie przez uciekające oddziały czerwonoarmistów. Przez długi czas tylko fundament tego kościoła, znajdujący się obok szkoły nr 2 w Lipowcu przypominał o byłej historii tego miasteczka.

W 2001 roku komisja na czele z ówczesnym burmistrzem Marusyczem uchwaliła decyzję o nadaniu pozwolenia na budowę nowego kościoła, który wzbił się w niebo w rekordowym tempie – za jeden rok. Znajduje się on w przy centralnym placu miasta. W połowie sierpnia br ma stanąć przy nim krzyż upamiętniający walkę Polaków i Ukraińców z bolszewikami w 1920 roku. Będzie to symbol odrodzenia duchowego mieszkańców Kresów i znakiem, że historia dała im szansę na powrót do korzeni i odnalezienie własnej tożsamości w wielkim gronie wszystkich narodów europejskich.

Urodzeni w Lipowcu[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj]