Nikołaj Gogol
![]() Kopia portretu autorstwa F. Mollera z 1841 | |
Imię i nazwisko |
Nikołaj Wasiljewicz Gogol-Janowski |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
31 marca lub 1 kwietnia 1809 |
Data i miejsce śmierci |
4 marca 1852 |
Narodowość | |
Język | |
Dziedzina sztuki | |
Muzeum artysty | |
Ważne dzieła | |
![]() |
Nikołaj Wasiljewicz Gogol (ros. Николай Васильевич Гоголь; ur. 19 marca?/31 marca 1809[2] w Soroczyńcach Wielkich, zm. 21 lutego?/4 marca 1852 w Moskwie) – rosyjski pisarz, poeta, dramaturg i publicysta pochodzenia ukraińskiego; klasyk literatury rosyjskiej.
Zasłynął jako autor komedii obyczajowych (Rewizor, Ożenek) i utworów o tematyce życia „małych ludzi” (Szynel, Nos). W swych satyrach często przedstawiał rosyjski system administracyjny, którego nieprawidłowości oceniał w kategoriach moralnych oraz oskarżał wynaturzonych przedstawicieli rosyjskiej szlachty, uzupełnionych wypowiedziami o pozytywnych cechach rosyjskiego charakteru narodowego.
Doprowadził do dominacji prozy fabularnej w literaturze rosyjskiej, był mistrzem wyrosłej z romantyzmu groteski, niezrównanym satyrykiem-humorystą. Wzbogacił język artystyczny o specyficzne i ekspresywne słownictwo opisywanych środowisk[3].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Pochodzenie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Jastrz%C4%99biec_herb.svg/220px-Jastrz%C4%99biec_herb.svg.png)
Nikołaj Gogol urodził się w ukraińskiej ziemiańskiej rodzinie Hohol-Janowskich (ros. Gogol-Janowskich) herbu Jastrzębiec, żyjącej od kilku pokoleń na Lewobrzeżnej Ukrainie. Hohol-Janowscy byli również skoligaceni z najważniejszymi wojskowymi rodami Hetmańszczyzny.
Początkowo Janowscy byli rodem prawosławnych duchownych w okolicach Połtawy. Protoplasta rodu – Jan (Iwan Jakowycz), znany pod duchownym imieniem o. Ioann, był od 1695 roku wikarym w cerkwi św. Trójcy w Łubniach, a od 1723 proboszczem Uspieńskiej cerkwi w podłubieńskiej wsi Kononówka. Od polskiej formy jego imienia „Jan” pochodzi nazwisko rodowe „Janowscy”. Syn Jana, Damian (Dziemian) Janowski, absolwent Akademii Mohylańskiej w Kijowie, zajął po ojcu stanowisko proboszcza w Kononówce. Natomiast wnuk Jana, a dziadek Nikołaja Gogola, Atanazy (Opanas) Janowski (1738–1808) był pisarzem pułkowym, oficerem wojsk najpierw kozackich, a następnie rosyjskich. Atanazy ożenił się z Tatianą, pochodzącą z ważnego kozackiego rodu Łyzohub, praprawnuczką hetmana Piotra Doroszenki i prawnuczką hetmana Iwana Skoropadskiego.
Po otrzymaniu od cesarzowej Katarzyny II patentu szlacheckiego (1792 rok) Atanazy Janowski dodał do nazwiska, jako przydomek rodowy, nazwisko panieńskie swojej matki – Hohol (ros. Gogol). W oficjalnych dokumentach pisał, że jego „przodkowie byli nazwiska Hohol, z polskiej narodowości”, mając prawdopodobnie na myśli pochodzenie po matce od dawnego szlacheckiego rodu Hohol lub Hohoł (nazwisko pochodzi od nazwy ptaka gągoł, ukr. гоголь)[4]. Hohołowie pochodzili z Rusi Koronnej (ich siedziby rodowe znajdowały się w województwach ruskim, podolskim i wołyńskim), zostali uszlachceni i nosili polski herb Jastrzębiec[b]. Najsłynniejszymi przedstawicielami rodu byli biskup pińsko-turowski Jonasz Hohoł, zwolennik Zygmunta III Wazy i sygnatariusz unii brzeskiej (zm. 1603) oraz pułkownik kozacki Ostap Hohol (pol. Eustachy Hohoł, zm. 1679) mianowany przez Jana III Sobieskiego hetmanem Ukrainy Prawobrzeżnej. Według legendy rodzinnej Hohol-Janowscy mieli być potomkami Ostapa Hohola[c].
Ojciec poety, Wasilij Afanasewicz Janowski (1777–1825), urodzony w rodzinnym chutorze Janowszczyzna (Яновщина, od 1946 roku Gogolewo), uczył się w seminarium duchownym w Połtawie i został państwowym urzędnikiem carskim. Zajmował się również poezją i teatrem domowym, do którego sam pisał sztuki w języku rosyjskim i ukraińskim. Matka Gogola, Maria z domu Kosiarowska (1791–1868) była córką naczelnika poczty guberni orłowskiej i pochodziła z zamożnej rodziny Kosiarowskich-Szczerbaków. Do swojego ślubu w wieku 14 lat wychowywała się w domu wujostwa Troszczyńskich, rodziców swojego kuzyna Andrieja, późniejszego generała, którego żona Olga podobno była wnuczką ostatniego króla polskiego Stanisława Augusta[5]. Generał Troszczyński w późniejszych latach wspierał finansowo młodego Nikołaja Gogola przebywającego w Petersburgu[6].
Oprócz Nikołaja, Gogol-Janowscy mieli jeszcze pięcioro dzieci: Iwana (1810–1819), Маrię (1811–1844), Аnnę (1821–1893), Еlżbietę (1823–1864) i Оlgę (1825–1907).
Młodość i wykształcenie
[edytuj | edytuj kod]Nikołaj urodził się 31 marca 1809 roku we wsi Soroczyńce Wielkie (w czasach Rzeczypospolitej Krasnopol) w guberni połtawskiej. Według ksiąg cerkiewnych urodził się jako Nikołaj Janowski i pod takim mianem był znany w czasach szkolnych i na początku kariery. W roku 1820, na prośbę ojca, Nikołaja zaliczono go w poczet szlachty, a w roku 1821 nadano mu nazwisko Gogol-Janowski. Po powstaniu listopadowym poeta odrzucił jednak nazwisko Janowski, jako „wymyślone przez Polaków” i swoje utwory podpisywał tylko przydomkiem „Gogol”[5].
Początkowo kształcił się u prywatnego nauczyciela w Połtawie, a w roku 1821 wstąpił do gimnazjum w Nieżynie. Po jego ukończeniu w 1828 zamieszkał w Petersburgu, gdzie w latach 1829–1831 pracował jako urzędnik, próbował też swych sił jako aktor. W 1831 poznał Aleksandra Puszkina, który wspierał jego działalność pisarską i został jego przyjacielem. W 1834 Gogol zaczął wykładać historię na uniwersytecie w Petersburgu.
Okres twórczy
[edytuj | edytuj kod]Początkowa twórczość Gogola miała charakter „małoruski”. W latach 1831–1832 wydał pierwszy zbiór opowiadań pod tytułem Wieczory na chutorze niedaleko Dikańki. Było ono w całości inspirowane tematyką ukraińską i folklorem kozackim, a w jego skład wchodziła min. powieść Jarmark w Soroczyńcach[7]. Tematykę ukraińską Gogol kontynuował w kolejnym zbiorze opowiadań Mirgorod, w skład której weszła historyczna powieść z czasów powstań kozackich Taras Bulba. Powieści tej zarzucano wydźwięk antypolski i antysemicki oraz gloryfikowanie przemocy[7].
Od połowy lat 30. jego styl pisania ewoluował w kierunku skupienia na powszedniości życia mieszkańców Imperium Rosyjskiego i szerokiego stosowania zabiegu groteski. Wyrazem tej tematyki był cykl Petersburskie opowiadania wydawany w latach 1835–1842 oraz dramaty z najbardziej znanym Rewizorem z 1836 roku[7].
W latach 1836–1841 przebywał za granicą, m.in. w Paryżu oraz w Rzymie, w tym okresie powstało jego główne dzieło – powieść Martwe dusze. Ukazały się one drukiem w maju 1842 – była to w zamierzeniach autora jedynie pierwsza część ogromnej epopei o Rosji, pomyślanej na wzór Boskiej komedii Dantego. Pomysł ten nigdy nie został zrealizowany. Ostateczny kształt otrzymał tylko tom pierwszy – gogolowskie „piekło”. Rysuje tam wizerunek rosyjskiego społeczeństwa i rosyjskiego ustroju – świat upośledzonych moralnie, bezdusznych ludzkich manekinów, Rosję ludzi martwych. Martwe dusze wywołały ogromne poruszenie. Mnożyły się ataki i napaści na Gogola, ciężkie oskarżenia o szkalowanie, a nawet zdradę własnego narodu. Równocześnie negatywnie nastawieni do instytucji caratu krytycy literaccy (jak Wissarion Bielinski) uznali dzieło za znakomitą satyrę prowincjonalnej Rosji czasów Mikołaja I[7].
Drugi tom Martwych dusz miał przedstawić zmienione poglądy pisarza, ten jednak widział, że w ten sposób popada w konflikt z prawdą życiową i artystyczną. Gotowe już rozdziały były niszczone, zachowały się jedynie ich fragmenty. Martwe dusze były ostatnim jego wielkim dziełem. W 1847 Gogol opublikował Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi, w których próbował przedstawić pozytywną wizję społeczeństwa rosyjskiego i skłonić je do korzystnych zmian. Riasanovsky określa tekst jako „naiwny i reakcyjny”, przywołując wyrażony w nim pogląd, iż rosyjscy chłopi powinni pozostać analfabetami[7].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Post-2009_gravesite_of_Nikolai_Gogol_in_Novodevichy_Cemetery%2C_Moscow%2C_Russia.jpg/220px-Post-2009_gravesite_of_Nikolai_Gogol_in_Novodevichy_Cemetery%2C_Moscow%2C_Russia.jpg)
Zmarł w Moskwie 4 marca 1852 w wieku 43 lat. Został pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym. Po odkopaniu jego grobu znaleziono ciało odwrócone twarzą w dół, co dało początek spekulacjom, że pochowano go żywcem w stanie śpiączki[potrzebny przypis].
Wybrana twórczość[8]
[edytuj | edytuj kod]Dramaty
[edytuj | edytuj kod]- 1842 – Ożenek (ros. Женитьба) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
- 1836 – Rewizor (ros. Ревизор) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
- 1836 – Teatralny rozjazd (ros. Театральный разъезд после представления новой комедии)
- 1842 – Gracze: Komedia w 1 akcie (ros. Игроки) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
Proza
[edytuj | edytuj kod]- 1831–1832 – Wieczory na chutorze w pobliżu Dikańki (ros. Вечера на хуторе близ Диканьки) – cykl utworów, m.in.
- Jarmark w Soroczyńcach (ros. Сорочинская ярмарка) – polskie tłumaczenie Czesław Jastrzębiec-Kozłowski
- Noc wigilijna (ros. Ночь перед Рождеством) – polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski
- Noc majowa, czyli Topielica (ros. Майская ночь, или Утопленница) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
- Zaczarowane miejsce (ros. Заколдованное место)
- 1835 – Mirgorod (ros. Миргород) – zbiór utworów:
- Wij (ros. Вий) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
- Powieść o tym, jak pokłócili się Iwan Iwanowicz z Iwanem Nikiforowiczem lub Opowieść o kłótni Iwana Iwanowicza z Iwanem Nikiforowiczem lub Opowieść o tym, jak się pokłócił Iwan Iwanowicz z Iwanem Nikiforowiczem (ros. Повесть о том, как поссорился Иван Иванович с Иваном Никифоровичем) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
- Staroświeccy ziemianie (ros. Старосветские помещики)
- Taras Bulba (ros. Тарас Бульба)
- Cykl Petersburskie opowiadania (ros. Петербургские повести):
- 1835 – Newski Prospekt (ros. Невский проспект) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
- 1835 – Pamiętnik szaleńca lub Pamiętnik wariata lub Zapiski wariata (ros. Записки сумасшедшего) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
- 1835 – Portret (ros. Портрет) – polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski
- 1835 – Wózek lub Powóz (ros. Коляска) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
- 1836 – Nos (ros. Нос) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
- 1842 – Szynel lub Płaszcz (ros. Шинель) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
- 1835 – Arabeski (ros. Арабески) – zbiór utworów, m.in. Newski Prospekt, Pamiętnik szaleńca, Portret
- 1842 – Martwe dusze (ros. Мёртвые души) – polskie tłumaczenie Władysław Broniewski
- 1842 – Rzym (ros. Рим) – rozdział z nieukończonej powieści Annunziata (ros. Аннунциата); polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski
Publicystyka
[edytuj | edytuj kod]- 1847 – Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi (ros. Выбранные места из переписки с друзьями)
- 1847 – Spowiedź autorska (ros. Авторская исповедь)
- 1852 – Rozważania o Boskiej Liturgii (ros. Размышления о Божественной Литургии) – polskie tłumaczenie Wacława Maria Korzyn
Opery na podstawie sztuk Gogola
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%27%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%96_%D0%93%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8E_%D0%B2_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%96.jpg/220px-%D0%9F%D0%B0%D0%BC%27%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%96_%D0%93%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8E_%D0%B2_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%96.jpg)
- Noc wigilijna
- Piotr Czajkowski Kowal Wakuła – premiera Petersburg 1876; 2. wersja – Pantofelki – premiera Moskwa 1887
- Mykoła Łysenko, premiera Charków 1883
- Nikołaj Rimski-Korsakow, premiera St. Petersburg 1895
- Taras Bulba
- Mykoła Łysenko, premiera Kijów 1903
- Marcel Samuel-Rousseaus Tarass Boulba, premiera Paryż 1919
- Ernst Richter w oparciu o powieść Johannesa Kempfe według Gogola; partytura wyd. 1930
- Ożenek
- Modest Musorgski (1868; I akt), Nikołaj Czeriepnin (1930; II akt, instrumentacja całości); premiera Essen 1937
- Bohuslav Martinů (1952), premiera Nowy Jork 1953
- Noc majowa
- Nikołaj Rimski-Korsakow, premiera St. Petersburg 1880
- Mykoła Łysenko Topielica, premiera Charków 1885
- Jarmark w Soroczyńcach
- Modest Musorgski Jarmark soroczyński (1874-80 niedok.); dokończenie m.in. C. Cui, premiera Moskwa 1913; nowe opracowanie N. Czeriepnin, premiera Monte Carlo 1923
- Nos
- Dmitrij Szostakowicz (1927-28), premiera Leningrad 1930
- Gracze
- Dmitrij Szostakowicz (1941-42; niedok.); dokończenie Krzysztof Meyer – premiera Wuppertal 1984
- Wij
- Karel Moor, premiera Praga 1903
- Portret
- Mieczysław Wajnberg, premiera Brno 1983
Upamiętnienia
[edytuj | edytuj kod]5 czerwca 1952 Poczta Polska wydała znaczek o wartości 25 gr (nr. katalogowy 609) z okazji 100. rocznicy śmierci Mikołaja Gogola[9].
Wiele ukraińskich miast ma ulice Gogola. Pomnik Gogola wzniesiono w miastach Dniepr, Kijów, Myrhorod, Połtawa i Charków. Wieś Gogolewo w obwodzie połtawskim nosi imię ukraińskiego pisarza[potrzebny przypis].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Googol (liczba)
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Sam Gogol uważał się w równym stopniu za Ukraińca i Rosjanina. Tak pisał o swojej identyfikacji narodowej: nie mogę dać przewagi ani Małorusinowi [Ukraińcowi] przed Rosjaninem, ani Rosjaninowi przed Małorusinem.
- ↑ Aktem unii horodelskiej herb był przeniesiony również na Wielkie Księstwo Litewskie.
- ↑ „Hohol, starodawny ród ruski, osiedlony na Ukrainie, w XVII w. uszlachcony. Do rodu tego należeli: Hohol (Jonasz), władyka piński i turowski, † 1602; gorliwy stronnik powrócenia do unji florenckiej; w tym celu znajdował się na synodzie w Brześciu 1595 r. Wkrótce potem mianowany przez Zygmunta III biskupem pińskim. Hohol (Ostap), starszyna wojsk zaporoskich, odznaczył się wielokrotnie w wojnie Jana III z Turkami na Podolu i Ukrainie, a w nagrodę tych zasług otrzymał od niego naczelne dowództwo nad wszystkimi Kozakami, którzy w r. 1675 stali jeszcze przy Polsce, czyli mianowany został hetmanem nakaźnym Rusi przeddnieprskiej. † 1679 i pochowany w Kijowie w monastenie Międzygórskim. Z tegoż rodu pochodzi podobno i znakomity pisarz rosyjski Gogol”. (Encyklopedja Powszechna S. Orgelbranda. T. V, s. 296, Warszawa 1873).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Łukasz Adamski. Rosja wobec Rusi. „POLITYKA – Pomocnik Historyczny”. Dzieje Rosjan. s. 86. ISSN 1730-0525.
- ↑ (inne źródła mówią o 20 marca?/1 kwietnia 1809.
- ↑ Gogol Nikołaj W., [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-11-25] .
- ↑ Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, tom. 29-30, Warszawa 1902, s. 194, hasło Hohol.
- ↑ a b Renata Smirnowa Gogol a Polska, novayapolsha.pl, 7 czerwca 2019 (ros.).
- ↑ Biogram A.A. Troszczyńskiego na ВикиЧтение (ros.).
- ↑ a b c d e Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 370. ISBN 978-83-233-2615-1.
- ↑ Gogol Mikołaj – książki » BiblioNETka [online], www.biblionetka.pl [dostęp 2017-11-25] .
- ↑ Andrzej Fiszer , Katalog Polskich Znaków Pocztowych (i z Polską związanych) 2019. Tom I., 2018, ISBN 978-83-62457-18-2 .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]Źródła w języku polskim
- Bogdan Galster, Mikołaj Gogol, Wiedza Powszechna, Warszawa 1967
- Piotr Chmielowski, Życie i twórczość Mikołaja Gogola, wyd. Księgarnia Feliksa Westa, 1903
- Marian Sworzeń: Opis krainy Gog. Warszawa: Więź, 2011. ISBN 978-83-62610-13-6.
- Eugeniusz (Jewhen) Małaniuk Tajemnica Hohola, „Biuletyn Polsko-Ukraiński” 1934, nr 2/3/4
- Gogol Nikołaj W., [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2014-03-03] .
Źródła w języku angielskim
- Biografia Gogola na portalu Russia-InfoCentre. [dostęp 2014-03-03]. (ang.).
- Nikolay Gogol, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2014-03-03] (ang.).
Źródła w języku rosyjskim
- Biografia Gogola na portalu Peoples.ru. [dostęp 2014-03-03]. (ros.).
- Biografia Gogola na portalu Krugoswiet. [dostęp 2014-03-03]. (ros.).
- Renata Smirnowa Gogol i Polska, novayapolsha.pl, 7 czerwca 2019.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Mikołaj Gogol w Polonie
- Nationalism of Nikolai Gogol’: Betwixt and Between?
- Gogol – „genialny pisarz, który nie umie po rosyjsku”. Program 2 Polskiego Radia, 2014-07-22. [dostęp 2014-08-20].
- ISNI: 0000000121014127
- VIAF: 54148306
- ULAN: 500318548
- LCCN: n79056736
- GND: 118540424
- NDL: 00441122
- LIBRIS: xv8bc7lg3m0qxql
- BnF: 119052865
- SUDOC: 027354407
- SBN: CFIV006746
- NLA: 35327320
- NKC: jn19990210244
- DBNL: gogo001
- RSL: 000083099
- BNE: XX1157247
- NTA: 068772904
- BIBSYS: 90064605
- CiNii: DA00463621
- Open Library: OL2627043A
- PLWABN: 9810566603105606
- NUKAT: n93090085
- J9U: 987007261700805171
- PTBNP: 206768
- CANTIC: a11193086
- LNB: 000022017
- NSK: 000044179
- BNA: 000046060
- CONOR: 6703971
- BNC: 000042053
- ΕΒΕ: 170404
- BLBNB: 000564540
- KRNLK: KAC199610283
- LIH: LNB:V*35380;=BF
- RISM: people/76349