Pedro Calderón de la Barca

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pedro Calderón de la Barca
Ilustracja
Calderón de la Barca
Data i miejsce urodzenia 17 stycznia 1600
Madryt
Data i miejsce śmierci 25 maja 1681
Madryt

Pedro Calderón de la Barca (ur. 17 stycznia 1600 w Madrycie, zm. 25 maja 1681 tamże) – barokowy poeta i dramaturg hiszpański działający w hiszpańskim Złotym Wieku, uważany za następcę Lope de Vegi.

Autor licznych sztuk dramatycznych, z których najsłynniejsze to – La vida es sueño (Życie jest snem) oraz El gran teatro del mundo (Wielki teatr świata); z nich obu pochodzą dwa porównania, istniejące w kanonie sztuki dramatycznej (toposy): życie jako sen oraz świat jako wielki teatr. Tworzył również liczne dzieła poruszające tematykę miłości, namiętności i zazdrości – należą do nich np. Lekarz swojego honoru (el medico de su honra) czy Malarz swojej hańby (El pintador de su dishonra).

Życie[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Calderón urodził się w Madrycie. Był drugim z kolei dzieckiem Diega Calderóna de la Barca, sekretarza Rady Skarbu królestwa Kastylii. Jego matka, o flamandzkim pochodzeniu, zmarła w roku 1610. W rok po śmierci matki, najstarszy z rodzeństwa, piętnastoletni Diego, został wysłany przez ojca do Meksyku, a młodsza o dwa lata Dorotea, oddana do klasztoru w Toledo. Z testamentu ojca Pedra spisanego przed śmiercią w 1615 roku wynika, że oprócz trzech synów z pierwszego małżeństwa - Diega, Pedra i José - miał on jeszcze, starszego od nich, naturalnego syna Francisca Gonzáleza, który mieszkał w domu ojca jako sługa, nic nie wiedząc o swoim pochodzeniu. Alexander A. Parker przypuszcza, że to jego, grożące kazirodztwem zbliżenie do Dorotei, spowodowało gwałtowną reakcję ojca. Częsty w dramatach Calderóna motyw miłości brata do siostry oraz silnie akcentowany konflikt pomiędzy ojcem a synem może stanowić odbicie tego przeżycia.

Calderón pobierał w latach 1608-1613 edukację w Kolegium Jezuickim w Madrycie. Następnie przez dwa lata studiował logikę i retorykę na uniwersytecie Compultum w Alcalá de Henares. W późniejszym okresie życia kontynuował studia na wydziale prawa w Salamance. Ukończył je tytułem bakałarza prawa kanonicznego w 1620 roku. Wbrew oczekiwaniom rodziny, po ukończeniu studiów nie przyjął święceń kapłańskich i nie objął ufundowanej przez babkę ze strony matki, donię Inés de Riaño, kaplicy w jednym z madryckich kościołów, z czym wiązało się beneficjum i niezależność finansowa.

W 1620 i 1621 roku odniósł pierwsze sukcesy w konkursach poetyckich organizowanych z okazji beatyfikacji i kanonizacji świętego Izydora. Organizatorem konkursów był Lope de Vega, który pisał o młodym poecie z uznaniemː Don Pedro Calderón, / który już w latach młodzieńczych / zasłużył na wawrzyn, / jaki siwiznę zwykł wieńczyć. Calderón prowadził w tym okresie bujne życie, zachowały się przekazy o jego rozrzutności, wydatkach, jakie ponosił na kosztowne dworskie stroje. Kochał się w młodej aktorce noszącej pseudonim Filis. W 1621 roku wraz z braćmi Diego i José został posądzony o udział w zabójstwie Nicolasa de Velasco. Bracia schronili się wówczas na terenie ambasady austriackiej. Uniknęli kary, dzięki interwencji możnego protektora. Musieli jednak sprzedać odziedziczony po ojcu urząd królewskiego sekretarz, by zaspokoić pretensje rodziny zabitego. Słynny jest też pościg poety, w osiem lat później, na czele uzbrojonych mężczyzn za aktorem, który zranił w bójce jego brata, który zakończył się wtargnięciem za uciekinierem do klasztoru i dość bezceremonialnym przeszukaniem klauzury w poszukiwaniu zbiega.

Początki kariery scenicznej[edytuj | edytuj kod]

29 czerwca 1623 roku zadebiutował w madryckim pałacu Alkazar sztuką Amor honor y poder (Miłość honor i władza). Cieszył się już wówczas opieką konetabla Kastylii, don Bernardina Fernándeza de Velasco. Z aluzji zawartych w La dama duende (Damie chochliku) i El sitio de Bredá (Oblężeniu Bredy) wynika, że w latach 1624 i 1625 poeta był północnych Włoszech i Niderlandach, niewykluczone, sądząc po szczegółach związanych z oblężeniem Bredy, że jako żołnierz. W tym okresie stał się jednym z najbliższych współpracowników hrabiego Olivaresa, ministra młodego króla Filipa IV. Pisał sztuki uświetniające uroczystości dworskie, nie zaniedbywał też teatrów publicznych. Z tego okresu pochodzą tak głośne jego dramaty jakː La devoción de la cruz (Uwielbienie Krzyża), El purgatorio de san Patricio (Czyściec św. Patryka), La dama duende (Dama chochlik), El médico de su honra (Lekarz swojego honoru), La vida es sueño (Życie jest snem). Dostarczał też co roku auto sacramental, uświetniające obchody Bożego Ciała w stolicy. Wystawione w 1634 roku auto El nuevo Palacio del Retiro (Nowy pałac Retiro) stanowiło uświetnienie otwarcia zespołu pałacowego Buen Retiro, wzniesionego przez Olivaresa z myślą o wypoczynku króla. W zbudowanej w pałacu nowoczesnej sali teatralnej, typu włoskiego - z kurtyną i kulisami - miał odtąd Calderón wystawiać przedstawienia dla króla. W 1635 roku powierzono mu przygotowanie uroczystości dworskich. Wraz z włoskimi scenografami zrealizował na Wielkim Stawie w parku pałacowym Widowisko El mayor encanto amor (Największym czarem miłość).

Od 1636 roku pełnił w Madrycie funkcję cenzora sztuk teatralnych. Ukoronowaniem jego błyskotliwej kariery było przyznanie mu przez króla w 1637 roku godności kawalera zakonu św. Jakuba. W latach 1636 i 1637 ukazały się Primera i Segunda parte de comedias de don Pedro Calderon de la Barca, wydane przez jego brata José. Wcześniej w latach 1625-1634 obowiązywał na terenie Kastylii zkaz druku powieści i sztuk teatralnych.

Dzieło[edytuj | edytuj kod]

Calderón jest autorem około 120 trzyaktowych comedias, 80 autos sacramentales, licznych intermediów i utworów okolicznościowych. Za życia artysty ukazały się cztery autoryzowanie przez niego tomy, łącznie 60 sztuk, kolejno w 1636, 1637, 1664 i 1672 roku. Piąty wydany w 1677 roku nie zyskał jego akceptacji. W latach 1682-1691 Juan de Vera Taxis wydał dramaty Calderóna w 9 tomach. Na jego wydaniu oparł się w XVIII wieku Juan Fernandez de Apontes (1760-1763), a w XIX Keil (1827-1830) i Hartzenbush (1848-1850). Spośród 196 utworów wydanych w latach 1966-1967, co do niektórych toczą się spory dotyczące ich autentyczności. Jednocześnie w 1963 roku został odnaleziony w Pradze dramat El duque de Candia o księciu Władysławie, synu króla Zygmunta III Wazy, co wskazuje na to, że proces ustalania kanonu utworów Calderóna wciąż daleki jest od zakończenia[1].

Etapy twórczości[edytuj | edytuj kod]

I okres twórczości (1623-1635/1637)[edytuj | edytuj kod]

Należą do niego młodzieńcze sztuki autora, charakteryzujące się krwawą akcją, zbrodniczymi charakterami bohaterów, poruszanymi tytanicznymi namiętnościami i kruszonymi nadprzyrodzoną mocą łaski lub potępienia. Pełne nieokiełznanego seksu lub transcendentnej tęsknoty, pragnienia wiedzy lub władzy, gwałtów, paktów z diabłem. W konstrukcji spontanicznej i bezładnej i tematyce zbliżone do sztuk Lopego de Vegi. Należą do tej grupyː Uwielbienie Krzyża (1629), Czyściec świętego Patryka (1628), Wielki teatr świata (1635), Czarnoksieżnik (1636), a także Książę Niezłomny (1628/1629), wydane w 1635 Poznać Zło i Dobro i Życie jest snem (1627-1629)[2].

II okres twórczości (1635-1650)[edytuj | edytuj kod]

Drugi okres to okres dojrzewania sztuki pisarskiej Calderóna, charakteryzujący się zwycięstwem rozumu nad namiętnościami, prostotą akcji, eliminowaniem elementów drugorzędnych, podporządkowaniem postaci drugoplanowych głównemu bohaterowi. Do sztuk tego okresu należąː Alkad z Zalamei (1637, Lekarz swojego honoru, Największy potwór świata, Za tajemną obrazę tajemnicza zemsta, W tym życiu wszystko jest prawdą i wszystko kłamstwem. Z tego okresu pochodzi też wiele komedii płaszcza i szpady[3].

III okres twórczości (1650-1665)[edytuj | edytuj kod]

Po przyjęciu święceń kapłańskich w 1650 roku Calderón ogranicza się do pisania sztuk religijnych i dworskich, na wyraźne zapotrzebowanie króla Filipa IV. W tym okresie wzrasta swoboda i siła wyobraźni poety. Powstają liczne autos sacramentales, sztuki historyczne, legendarne i przede wszystkim mitologiczne - ostatnie dwa rodzaje wyraźnie pod wpływem tryumfu włoskiej opery[3].

IV okres twórczości (1665-1681)[edytuj | edytuj kod]

Ze śmiercią króla w 1665 roku poeta traci swego głównego protektora, zmieniają się gusty publiczności żądającej sztuk bardziej pustych, szalonych i udziwnionych formalnie, zaostrza się też cenzura kościelna. Calderón przystosowuje się do tych nowych wymagań. Powstają wtedyː Miłość poza śmierć, Dziewczyna Gomeza Arriasa, Echo i Narcyz (wyd. 1672), Niezwykłe losy Leonida i Marfizy (1680)[4].

Podział dorobku Calderóna[edytuj | edytuj kod]

Ogromny dorobek literacki Calderóna tylko w pewnym przybliżeniu daje się podzielić według rodzajów i tematów. Najczęściej wyróżnia się wśród jego utworów komedie, tragedie honoru, dramaty historyczne, filozoficzne, mitologiczne i religijne.

Komedie[edytuj | edytuj kod]

Znany hispanista A. Valbuena Briones dzieli komedie poety na trzy grupyː

  • komedie płaszcza i szpady (de capa y espada), które dodatkowo dzieli naː
    • obyczajowe (de costumbres)
    • i dworskie (cortesanas)
  • komedie przykładne (ejemplares)
  • komedie powieściowe (novelescas)[5]
Komedie płaszcza i szpady[edytuj | edytuj kod]
  • Komedie obyczajowe – poeta przedstawia w nich obyczaje hiszpańskie czasów Filipa IV. Miejscem akcji jest najczęściej Madryt, czasem Walencja, Sewilla lub Toledo. Są to utwory najczęściej bardzo malownicze, w których znaczącą rolę odgrywa gracioso, będący komentatorem sytuacji obyczajowej. Intryga lekka i zręczna towarzyszy zabawnym zabiegom miłosnym. Sztuki obfitują w przebieranki, rozpoznania, nieprawdopodobne sytuacje. Do najlepszych należąː Dama chochlik (1629), Dwoje bram – trudna straż, Bieda matką wynalazków (1628), Astrolog mniemany (1631), Poranki kwietnia i maja (1631), Milczenie jest złotem (1639), Cicha woda brzegi rwie (1649), Wszystko w swoim czasie , Nauczyciel tańca, Nie igra się z miłością, Nie ufaj pozorom, Damy także bronią honoru[6].
  • Komedie dworskie – ich akcja rozgrywa się na dworach europejskich w Niderlandach, Wiedniu, Marsylii, a zwłaszcza we Włoszechː w Neapolu, Ferrarze, Parmie, Mediolanie, Modenie, Mantui. Charakteryzują się wielką inwencją w zakresie komponowania sytuacji scenicznej, a w późniejszym okresie bogatą oprawą i użyciem skomplikowanych maszyn. W tej grupie wyróżniają sięː Przyjaciel, kochanek i wierny poddany, Wstęga i kwiat (1632), Pani i służąca (1636), Białe ręce nie obrażają, Szczęsne i nieszczęsne losy nazwiska, Zaczarowanie bez zaczarowania (1672)[6].
Komedie przykładne[edytuj | edytuj kod]

Tematem komedii przykładnych są konkretne wydarzenia z życia współczesnego, które mają na celu konkretny morał lub krytykę obyczajów. Ich tytuł najczęściej wskazuje na myśl przewodnią utworuː Dla pokonania miłości trzeba chcieć ją pokonać, Kobieto płacz a zwyciężysz, Przyjemności i przykrości są tylko imaginacją[7].

Komedie powieściowe[edytuj | edytuj kod]

Źródłem komedii powieściowych są różnego rodzaju utwory literackie, najczęściej włoskie. Ich akcja rozgrywa się najczęściej w krainach legendarnych lub baśniowych. Do najsławniejszych należą Ogród Faleriny i Niezwykłe losy Leonida i Marfisy (1680)[7].

Tragedie honoru[edytuj | edytuj kod]

Osobną kategorię utworów tworzą dramaty poświęcone kwestii honoru, który staje się w nich dla bohaterów sztuki jedynym sensem życia. Są gotowi przed jego utratą bronić się jak przed śmiercią. Honor odgrywa w tych utworach rolę siły kierującej losami ludzkimi, jak fatum u starożytnych decyduje o losach jednostki. Tak dzieje się w Lekarzu swojego honoru (1637), Za tajemną obrazę tajemnicza zemsta, Malarzu swej hańby czy Największym potworze świata. Motorem akcji kwestia honoru jest też w jednym z arcydzieł Calderóna Alkadzie z Zalamei.

Dramaty historyczne[edytuj | edytuj kod]

Sporą grupę dramatów tworzą utwory osnute na wydarzeniach z historii narodowej, starożytnej lub historii innych państw. Temat z historii starożytnego Izraela porusza Juda Machabeusz, w czasach Aleksandra Macedońskiego toczy się akcja Dać wszystko to nic nie dać. W Uczuciach nienawiści i miłości sięga Calderón do historii sobie współczesnej, dotyczącej losów Krystyny szwedzkiej, w Schizmie Anglii do wydarzeń z czasów Henryka VIII. W Oblężeniu Bredy (1626) wysławia poeta męstwo hiszpańskiego żołnierza Anno Domini 1625, W Ostatnim pojedynku w Hiszpanii (1667) powraca w czasy Karola V. Losy bohaterskiego Maura podczas powstania Morysków w II połowie XVI wieku są tematem Miłości poza śmierć (1635). Walka Hiszpanów przeciw broniącym swej niepodległości Indianom południowoamerykańskim jest z kolei tematem Zorzy w Copacavanie.

Dramaty filozoficzne[edytuj | edytuj kod]

Najsłynniejszym dramatem filozoficznym Calderóna jest Życie jest snem, utwór wyrastający z lektury flamandzkiego filozofa neostoickiego Justusa Lipsiusa, w którym współcześni uczeni doszukują się również echa myśli kartezjańskiej. Do tej grupy utworów należą również Czarnoksiężnik (1637, 1663), Poznać Zło i Dobro, W tym życiu wszystko jest prawdą i wszystko jest kłamstwem (1659), Córa powietrza (1653).

Dramaty mitologiczne[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie swej twórczości Calderón uległ silnemu wpływowi opery włoskiej, dążąc do syntezy, słowa, muzyki instrumentalnej i wokalnej, tańca oraz scenografii. W utworach tych, wzorując się na operze, porusza tematykę mitologiczną, odmiennie jednak niż Włosi, nie przekształca tekstu w libretto, lecz przeplata go instrumentalnymi i wokalnymi wstawkami poetyckimiː najczęściej tradycyjnymi hiszpańskimi pieśniami ludowymi, pochodzącymi od nich villancicos lub włoskimi madrygałami. Muzyka jest w niektórych utworach przeplatana partiami mówionymi, innym razem towarzyszy całemu tekstowi. Do arcydzieł tego gatunku należą Echo i Narcyz (1661) i Posąg Prometeusza (1672). Oprócz nich godne uwagi są również Największym czarem miłość (1635), Nawet Amor nie jest wolny od miłości, Bestia, piorun i kamień (1652), Apollo i Klimena, Faeton syn słońca, Zatoka syren (1657), Wawrzyn Apolla (1658), Purpura róży (1660).

Teatr religijny[edytuj | edytuj kod]

Autos sacramentales[edytuj | edytuj kod]

Calderón uchodzi za mistrza tego gatunku dramatu. Tematykę czerpie ze Starego i Nowego Testamentu, żywotów świętych, historii, legend, a nawet z mitologii. Ich podstawą są główne tezy wiary katolickiejː upadek Adama i odkupienie człowieka dzięki ofierze Chrystusa na tle kluczowych momentów historii ludzkości. Poeta ożywił autos, zaktualizował akcję, udramatyzował postaci alegoryczne, wprowadził muzykę, tańce, barwną scenografię, stworzył jedyny w literaturze światowej kosmos alegorii i symboli dramatycznie dyskutujących i walczących o podstawowe zagadnienia bytu. Zachowując ich abstrakcyjną treść nadał im konkretną osobowość i realność. Do najwybitniejszych autos tego autora należąː Wielki teatr świata (1633), Wielki targ świata (1634), Spór małżeński Ciała i duszy (1631), Uczta Baltazara (1634), Trucizna i lekarstwo (1634), Rzymski Rok Święty (1650), Rok Święty w Madrycie (1651-1652), Życie snem, a także mitologiczneː Boski Orfeusz (1663), Andromeda i Perseusz (1680), Prawdziwy Bóg - Pan.

Dramaty religijne[edytuj | edytuj kod]

Calderón jest też autorem trzyaktowych dramatów religijnych, w których nie występują alegorie, a bohaterowie są konkretnymi postaciami. Najwybitniejszą sztuką tego gatunku jest Książę Niezłomny (1628-1629). Spośród innych warte uwagi są Czyściec świętego Patryka (1628), Uwielbienie Krzyża (1629), Włosy Absaloma, Kajdany demona.

Najważniejsze dzieła[edytuj | edytuj kod]

Comedias verdaderas, 1726

Do najważniejszych dramatów Calderóna należą:

  • El sitio de Bredá (Oblężenie Bredy, 1626)
  • La vida es sueňo (Życie snem lub Życie jest snem, 1627-1629), którego akcja dzieje się w Polsce, a jedną z postaci jest królewicz Zygmunt i z którego pochodzi też znany cytat:
Czym jest życie? Szaleństwem?
Czym życie? Iluzji tłem,
Snem cieniów, nicości dnem.
Cóż szczęście dać może nietrwałe,
Skoro snem życie jest całe
I nawet sny tylko snem!
  • El príncipe constante (Książę Niezłomny,1628/1629) – tłum. Juliusz Słowacki (1844), a także Leszek Biały (1994);
  • La devoción del cruz (Uwielbienie krzyża, 1629)
  • La dama duende (Dama chochlik, 1629)
  • Casa con dos puertasmala es de guardar (Dwoje bram - trudna straż)
  • El gran teatro del mundo (Wielki teatr świata, 1633)
  • El medico de su honra (Lekarz swojego honoru, 1634)
  • El mágico prodigioso (Czarnoksiężnik, 1637/1663)
  • El alcalde de Zalamea (Alkad z Zalamei, 1644)
  • Eco i Narciso (Echo i Narcyz, 1661)
  • La estatua de Prometeo (Posąg Prometeusza, 1672)[8]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Calderon 1975 ↓, s. 609
  2. Calderon 1975 ↓, s. 611-612
  3. a b Calderon 1975 ↓, s. 612
  4. Calderon 1975 ↓, s. 613
  5. Karczewska-Markiewicz 1970 ↓, s. 255-256
  6. a b Karczewska-Markiewicz 1970 ↓, s. 256
  7. a b Karczewska-Markiewicz 1970 ↓, s. 257
  8. Aszyk 2012 ↓, s. 268.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Urszula Aszyk: Entremés. W: Słownik rodzajów i gatunków literackich. Grzegorz Gazda (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 268–269.
  • Zygmunt Czerny: Posłowie. W: Pedro Calderón de la Barca: Dramaty. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1975. ISBN 83-04-04596-6.
  • Zofia Karczewska-Markiewicz: Calderón de la Barca. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1970. ISBN 83-04-04596-6.