Rejencja opolska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nowa siedziba rejencji w Opolu (od lat 30. XX wieku)
Stara siedziba rejencji (zniszczona w 1945) na ówczesnym Regierungsplatz (Annabergplatz) - dzisiejszym placu Wolności

Rejencja opolska (niem. Regierungsbezirk Oppeln) − pruska i niemiecka jednostka administracyjna funkcjonująca w latach 1815−1945 na terenie części Górnego Śląska oraz części Dolnego Śląska (Nysa, Grodków, Kluczbork)[1] Rejencję opolską zwyczajowo nazywano "Śląskiem Górnym" (Oberschlesien), mimo że nie obejmowała całości ziem górnośląskich (w różnych okresach historii znajdowały się one także na terenie Austrii, Polski i Czechosłowacji).

Okres pruski 1815-1922[edytuj]

Podział obszaru plebiscytowego na powiaty podczas Plebiscytu na Górnym Śląsku
Powiat Olesno (Rosenberg), 1905

Rejencja opolska powstała w 1815 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego Prus. Obejmowała wschodnie tereny prowincji Śląsk, początkowo złożyły się na nią następujące powiaty:

W 1818 roku z części terenów powiatów Pszczyna, Gliwice-Toszek i Racibórz powstał powiat rybnicki.

W miarę rozwoju przemysłu i miast śląskich zmieniał się wewnętrzny podział administracyjny rejencji. Opole, Gliwice i Racibórz zostały miastami wydzielonymi z powiatu, a okręg bytomski podzielono w 1873 roku na następujące jednostki:

Okres Republiki Weimarskiej i III Rzeszy[edytuj]

Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku między Polskę a Niemcy od rejencji opolskiej odpadła prawie cała wschodnia część przemysłowa. Do Polski przeszły następujące okręgi:

Do RP odszedł też prawie cały powiat tarnogórski, większość lublinieckiego, a także niewielkie części gliwickiego, zabrskiego, raciborskiego i bytomskiego bez ich stolic.

Na mocy traktatu wersalskiego zamieszkana w większości przez ludność czeską i morawską (tzw. Morawców) część powiatu raciborskiego (tzw. Kraik Hulczyński) przeszła pod jurysdykcję Czechosłowacji.

W wyniku podziału z 1922 roku na terenie rejencji opolskiej powstał nowy powiat Dobrodzień (z terenów lublinieckiego), resztki powiatu Tarnowskie Góry zjednoczono zaś z Bytomiem w okręg Beuthen-Tarnowitz.

W 1919 r. rejencję podniesiono do rangi prowincji o nazwie Górny Śląsk.

Populacja[edytuj]

Powiat Nazwa polska Populacja (1939)[2]
Beuthen (miasto) Bytom 101 029
Beuthen-Tarnowitz (powiat) Bytom-Tarnowskie Góry 94 227
Cosel Koźle 88 274
Falkenberg Niemodlin 40 340
Gleiwitz (miasto) Gliwice 114 048
Groß Strehlitz Strzelce Opolskie 93 621
Grottkau Grodków 40 157
Hindenburg (miasto) Zabrze 126 079
Kreuzburg Kluczbork 50 301
Leobschütz Głubczyce 82 264
Neisse (miasto) Nysa 35 433
Neisse (powiat) Nysa 70 515
Neustadt Prudnik 95 815
Oppeln (miasto) Opole 50 540
Oppeln (powiat) Opole 144 644
Ratibor (miasto) Racibórz 49 725
Ratibor (powiat) Racibórz 115 182
Rosenberg Olesno 56 157
Tost-Glewitz (powiat) Toszek Gliwice 94 407
Razem 1 542 758

Skład etniczny[edytuj]

Spisy ludności w Niemczech, zwłaszcza na terenach o ludności mieszanej narodowościowo podporządkowane były celom politycznym i zmierzały do pomniejszenia roli mniejszości narodowych.

Według pruskiego spisu narodowego z 1828 roku za całkowicie lub prawie całkowicie niemieckie powiaty rejencji uznać można Nysę i Grodków (0% ludności polskojęzycznej), Głubczyce z Niemodlinem (odpowiednio: 8.6% i 10% mówiących po polsku). Powiat Prudnik miał prawie wyrównane proporcje ludności polsko- i niemieckojęzycznej, w pozostałych jednostkach przeważała aż do wybuchu I wojny światowej ludność polska, choć z dekady na dekadę proporcje zmieniały się na korzyść Niemców[potrzebny przypis].

W powiecie Racibórz jedną trzecią ludności aż do 1914 roku stanowili Czesi.

Według niemieckich spisów z 1900 w rejencji opolskiej było 60% ludności mówiącej po polsku, w 1910 - 57%[3]. W 1925 spis w prowincji górnośląskiej (obejmującej obszar prowincji opolskiej) wykazał 151 tys. osób mówiących w domu po polsku, a 383 tys. po polsku i niemiecku (nie pytano o narodowość) - dla tych ostatnich przywiązanie do Śląska było ważniejsze od narodowości[4]. Spisy przeprowadzane w warunkach presji politycznej, ekonomicznej i administracyjnej, niekiedy przy jawnym i zamaskowanym terrorze, zmierzały m.in. do germanizacji ludności[5], a nawet miejscowych nazw, poprzez uchwalenie ustawy zmieniającej aż 1330 tutejszych nazw miejscowości i 600 nazw geograficznych na "bardziej niemieckie"[3].

II wojna światowa[edytuj]

Jesienią 1938 Kraik Hulczyński został przyłączany do powiatu raciborskiego w rejencji opolskiej.

Na skutek agresji niemieckiej z 1939 roku i włączenia całego polskiego Górnego Śląska wraz z częścią Małopolski do prowincji Śląsk (od 1941 roku Górny Śląsk) rejencja opolska po raz trzeci w historii zmieniła granice. Do rejencji katowickiej odeszły miasta Bytom, Zabrze i Gliwice, a także powiaty Bytom-Tarnowskie Góry i Gliwice-Toszek. Do rejencji opolskiej przyłączono za to powiat Lubliniec z dawnego woj. śląskiego, który na powrót połączono z okręgiem Dobrodzienia, oraz małopolskie powiaty Zawiercie i Blachownia. W tym kształcie rejencja opolska przetrwała do 1945 roku. W trakcie II wojny światowej rejencja była miejscem licznych mordów dokonanych na więźniach obozów koncentracyjnych (głównie podobozów KL Auschwitz), więźniach Polenlagrów (zorganizowanych m.in. w Raciborzu, Kietrzu i Otmuchowie) oraz na jeńcach wojennych uwięzionych w systemie obozów jenieckich Lamsdorf Łambinowice[6].

Dalsze losy[edytuj]

Po II wojnie światowej tereny tej jednostki administracyjnej wcielono prawie w całości do województwa śląskiego z siedzibą w Katowicach, przesiedlono licznych Zabużan. Ziemia hulczyńska na powrót została przyłączana do Czechosłowacji. Od 1950 roku województwo opolskie odpowiada mniej lub bardziej rejencji z 1945 roku, z wyjątkiem powiatu Lubliniec, okręgów Blachowni i Zawiercia, które pozostają pod jurysdykcją Katowic, jak i włączonych do województwa opolskiego terenów Dolnego Śląska (Namysłów i Brzeg).

Przypisy

  1. K. Orzechowski, Państwo i Prawo [w:] Historia Śląska t.2, 1763-1830 część II, 1807-1850, pod red. M. Czapliński, Wrocław 2002
  2. Preußische Provinz Schlesien (populacje pod linkami powiatów) (niem.). [dostęp 2015-04-18].
  3. a b Jan Drabina, Górny Śląsk, Wrocław 2002, s. 119-120, 176
  4. M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska Wrocław 2002, s. 367, ​ISBN 83-229-2213-2​.
  5. Marek Masnyk, Ruch polski na Śląsku Opolskim w latach 1922-1939, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1989, str. 14-16.
  6. http://www.ngopole.pl/2015/06/07/czerwony-swit-1945-r-walki-sowiecko-niemieckie-na-slasku-opolskim-i-ich-ofiary/