Województwo katowickie (1950–1975)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy województwa w latach 1950-75. Zobacz też: Województwo katowickie (1975–1998).
Województwo katowickie
Województwo stalinogrodzkie (1953–1956)
województwo
1950–1975
Państwo  PRL
Data powstania 1950
Data likwidacji 1975
Siedziba wojewody i sejmiku Katowice[1][2]
Wojewoda Jerzy Ziętek
Powierzchnia (1973) 9550[3] km²
Populacja (31 XII 1974)
• liczba ludności

3 910 327
• gęstość 409,46 os./km²
Urbanizacja 78,33%
Tablice rejestracyjne 1950-56: 60-69[4]
od 1956: S[5]
Podział administracyjny (31 XII 1974[6])
Liczba powiatów miejskich 19
Liczba powiatów 33
Liczba gmin miejskich 75
Liczba gmin wiejskich 112
Położenie na mapie Polski
POL województwo katowickie 1950.svg
50°15′N 19°00′E/50,250000 19,000000
Portal Portal Polska

Województwo katowickie – dawne województwo w południowej Polsce, z siedzibą władz w Katowicach (w latach 19531956 pod nazwą Stalinogród), istniejące w latach 19501975[a] na obszarze dzisiejszych województw śląskiego i opolskiego. Powstało z podziału województwa śląskiego (nazywanego również śląsko-dąbrowskim) na województwo katowickie (do którego dołączono miasto i powiat częstochowski) i województwo opolskie. W latach 1953-1956 dla upamiętnienia Józefa Stalina nosiło nazwę województwo stalinogrodzkie. W wyniku reformy administracyjnej w 1975 roku znacznie zmniejszono jego terytorium, tworząc z północnej części województwo częstochowskie, a z południowej bielskie, jednocześnie przyłączając część obszaru województw opolskiego i krakowskiego.

Geografia. Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Województwo katowickie leżało w południowej Polsce; graniczyło z województwami opolskim, łódzkim, kieleckim i krakowskim oraz na południu z Czechosłowacją[1]. Rozciągało się pomiędzy 49°31' i 51°06' N (rozciągłość z południa na północ – 175 km) oraz 18°15' i 19°46' na wschód od Greenwich (rozciągłość z zachodu na wschód – 98 km)[7]. Obejmowało prawie całą Wyżynę Śląską (część środkowa i północno-zachodnia) oraz części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (część północno-wschodnia), Kotliny Oświęcimskiej, Pogórza Karpackiego i Beskidów Zachodnich (część południowa)[1][8].

Większą część województwa zajmowała Wyżyna Śląska, zbudowana ze skał paleozoicznych (głównie piaskowców i łupków karbońskich), pokrytych utworami permskimi (piaskowce, iły, zlepieńce), a w części północnej także triasowymi (m. in. wapienie, margle, piaskowce, iły), zaś w południowej – trzeciorzędowymi; na powierzchni występowały osady czwartorzędowe (piaski, żwiry, gliny). Sięgała tu, rozciągająca się wzdłuż Małej Panwi Równina Opolska – lesista i piaszczysta część Niziny Śląskiej. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, której tylko północna część leżała na obszarze województwa katowickiego, zbudowana była głównie z utworów górnojurajskich, zalegających na skałach młodszego paleozoiku; opadała ona na zachód stromo (krawędź denudacyjna), a na wschód łagodnie. Między Wyżyną Śląską a Pogórzem Karpackim ciągnęło się obniżenie tektoniczne – Kotlina Oświęcimska, stanowiąca zachodnią część pasa obniżeń podkarpackich. Ponad nią ciągnął się pas łagodnych wzgórz – Pogórze Śląskie, które dalej na południe przechodziło w pasma Beskidu Małego i Śląskiego, zbudowane głównie z piaskowców i pokryte lasami[1]. Najwyższym punktem województwa katowickiego było Skrzyczne (1257 m. n. p. m.), najwyżej położonym stale zamieszkanym punktem – schronisko na Skrzycznem (1250 m. n. p. m.), najwyżej położoną miejscowością – Magurka k. Wilkowic (913 m. n. p. m.), najniższym punktem – wieś Lelity nad Wartą (182 m. n. p. m.)[7].

Klimat województwa charakteryzował się wyższą od obszarów sąsiednich roczną sumą opadów (od 650 mm na północy i południowym wschodzie do ponad 1000 mm w Beskidzie Śląskim). Średnia temperatura powietrza wynosiła w styczniu –2,5 °C na zachodzie i północy, poniżej –3 °C na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i –5 °C na kulminacjach beskidzkich; w lipcu – od 17,5 do 18 °C (na kulminacjach beskidzkich – ok. 16 °C). Pokrywa śnieżna zalegała 2-3 miesiące, w górach ponad 5 miesięcy. Okres wegetacyjny trwał na Pogórzu Śląskim i w Kotlinie Oświęcimskiej ok. 215 dni, na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej poniżej 210 dni[1].

Gleby województwa były na ogół mało urodzajne. W części północnej i środkowej przeważały gleby bielicowe i brunatne wytworzone z piasków oraz glin i iłów; na południe od Żor i Pszczyny aż po Pogórze Śląskie występowały bardziej urodzajne gleby płowe i brunatne wytworzone z lessów i utworów lessowatych, w dolinach rzecznych zaś – mady. W części południowej występowały gleby górskie i brunatne. Na wychodniach skał węglanowych spotykano rędziny. Znaczny procent obszaru województwa stanowiły gleby zniszczone przez industrializację, tzw. industrisole[1].

Województwo katowickie leżało na dziale wodnym Wisły i Odry. Brały tu początek Wisła i dopływy Odry: Warta, Mała Panew, Kłodnica i Olza. Środkową część województwa odwadniały mniejsze rzeki: Liswarta (dopływ Warty), Mała Panew, Kłodnica (dopływy Odry) i Przemsza (dopływ Wisły). Taki układ sieci rzecznej powodował stały niedobór wody, zwłaszcza pitnej, w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym; dla jego wyrównania wybudowano wokół GOP-u szereg sztucznych zbiorników wodnych (największym było Jezioro Goczałkowickie na Wiśle, o powierzchni 32 km² i pojemności 163 mln m³), z których doprowadzano wodę rurociągami (najdłuższy poprowadzono z Jeziora Czanieckiego na Sole)[1][8].

Lasy w 1972 zajmowały 30,2% obszaru województwa. Największe kompleksy leśne znajdowały się w powiecie lublinieckim i w północnej części tarnogórskiego, pszczyńskim i zachodniej części gliwickiego oraz w Beskidzie Śląskim. Przeważały drzewostany iglaste (ponad 90%), głównie sosnowe, w górach – świerkowe[1].

Przemiany administracyjne[edytuj | edytuj kod]

Województwo katowickie zostało utworzone 6 lipca 1950 roku ze wschodniej części wcześniejszego województwa śląskiego (półoficjalnie nazywanego również śląsko-dąbrowskim[9]), do której dołączono z województwa kieleckiego powiat częstochowski i stanowiące powiat miejski miasto Częstochowa[10]. Z powierzchnią 8950[11] km² było to najmniejsze województwo pod względem terytorium (poza województwami miejskimi)[12]. W chwili utworzenia składało się z 24 powiatów (w tym 11 miejskich), które dzieliły się dalej na 40 miast i 190 gmin[13][11]:

Granice województwa katowickiego ulegały zmianom, zwłaszcza w początkowym okresie jego istnienia. Już w niecałe pół roku po powstaniu, tj. 1 stycznia 1951, powiększyło się ono kosztem województwa krakowskiego o część zlikwidowanego powiatu bialskiego wraz ze stanowiącą powiat miejski Białą Krakowską (połączoną równocześnie z Bielskiem w Bielsko-Białą)[14] i o gminę Kroczyce z powiatu olkuskiego[15]. 1 lipca 1952 do województwa katowickiego przyłączono z województwa łódzkiego fragmenty powiatów radomszczańskiego i wieluńskiego[16]. 12 września 1953 do województwa (przemianowanego pół roku wcześniej na stalinogrodzkie) przyłączono z województwa krakowskiego osiedle Jęzor (z miasta Jaworzno w powiecie chrzanowskim), które stało się częścią Sosnowca[17]. 1 stycznia 1956 województwo stalinogrodzkie przejęło od województwa krakowskiego gromady Giebło, Ogrodzieniec (równocześnie przekształconą w osiedle[18]), Podzamcze i Ryczów, a od województwa opolskiego gromadę Krupski Młyn[19]. 1 stycznia 1957 województwo katowickie pomniejszyło się natomiast o skrawek powiatu myszkowskiego (przysiółek Gaiska), przyłączony do województwa kieleckiego[20]. 1 stycznia 1958 wchłonęło gromadę Borówno z województwa łódzkiego[21] i wieś Biała Błotna z województwa kieleckiego[22]. 30 czerwca 1963 przyłączono do województwa katowickiego fragment miasta Ujazd w województwie opolskim[23]. 1 stycznia 1969 województwo katowickie powiększyło się o wieś Borowiany z powiatu strzeleckiego w województwie opolskim[24]. 27 maja 1975, na pięć dni przed wejściem w życie wielkiej reformy wprowadzającej podział kraju na 49 województw i likwidującej powiaty, do Raciborza (stanowiącego powiat miejski w województwie opolskim) włączono sołectwo Bzie nad Odrą z gminy Kornowac w powiecie rybnickim[25].

Jesienią 1954 roku zreformowano najniższy szczebel podziału terytorialnego Polski, zastępując gminy gromadami i wprowadzając nową kategorię jednostek stopnia podstawowego, pośrednią między miastami i wsią – osiedla[26][27]. Pod koniec 1956 roku w województwie katowickim istniały 53 miasta, 27 osiedli i 361 gromad[28]; do końca 1972, kiedy zniesiono gromady i osiedla przywracając gminy[29], liczba miast wzrosła do 76, zaś liczba osiedli spadła do 15, a gromad do 256[30] – szereg miejscowości uzyskało prawa miejskie, natomiast część najmniejszych i najsłabszych gromad zniesiono[12]. Reformę administracyjną z 1975 r. poprzedziła akcja łączenia (od 1973 r.) mniejszych miast i gmin z większymi jednostkami. Było to spowodowane zapewne obawami, czy władze wojewódzkie będą w stanie efektywnie administrować ponad setką jednostek administracyjnych stopnia podstawowego. Krótko przed wejściem w życie reformy zniesiono na obszarze województwa katowickiego 22 miasta i 17 gmin. Sztandarowym przykładem tej operacji były Tychy, które wchłonęły 6 miast i 6 gmin[12][25][31].

Z dniem 1 czerwca 1975 r., na podstawie ustawy z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych[32] oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw[33], województwo katowickie otrzymało nowy kształt terytorialny[12]:

  • z północnej części województwa katowickiego utworzono województwo częstochowskie, w skład którego weszła Częstochowa oraz byłe powiaty częstochowski, kłobucki, lubliniecki i myszkowski;
  • na południu powstało województwo bielskie, które objęło dotychczasowe powiaty miejskie Bielsko-Biała i Cieszyn oraz większość gmin dawnych powiatów bielskiego i cieszyńskiego (z Ustroniem i Wisłą);
  • do województwa katowickiego przyłączono natomiast obszar powiatu raciborskiego z miastem Racibórz (z województwa opolskiego) oraz powiat miejski Jaworzno i część powiatów chrzanowskiego, olkuskiego i oświęcimskiego z Chrzanowem, Olkuszem, Trzebinią-Sierszą i Brzeszczami (z województwa krakowskiego).

Od 1999 r. obszar województwa katowickiego z lat 1950–1975 wchodzi w skład województwa śląskiego, z wyjątkiem gminy Dobrodzień, która przynależy do województwa opolskiego[34].

Ważniejsze zmiany administracyjne[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Powiaty (1973)[edytuj | edytuj kod]

Powiat Powierzchnia
(km²)[46]
Liczba ludności
31 XII 1972[47]
Miasta[48] Gminy[48] Siedziba
ogółem na km² ogółem w tym posiadające wspólną radę narodową z gminami
Będzin (miejski) 14 42 575 3041 1 nd. nd. POL Będzin COA.svg Będzin
będziński 359 125 489 350 7 1 5
bielski 409 114 055 279 2 0 9 POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała
Bielsko-Biała (miejski) 50 108 806 2176 1 nd. nd.
Bytom (miejski) 55 189 081 3438 1 nd. nd. Bytom herb.svg Bytom
Chorzów (miejski) 34 152 962 4499 1 nd. nd. POL Chorzów COA.svg Chorzów
Cieszyn (miejski) 13 26 025 2002 1 nd. nd. POL Cieszyn COA.svg Cieszyn
cieszyński 718 106 991 149 4 2 9
Czeladź (miejski) 16 33 283 2080 1 nd. nd. POL Czeladź COA.svg Czeladź
Częstochowa (miejski) 93 192 163 2066 1 nd. nd. POL Częstochowa COA (1944-1992).svg Częstochowa
częstochowski 985 115 947 118 1 0 10
Dąbrowa Górnicza (miejski) 33 63 074 1911 1 nd. nd. POL Dąbrowa Górnicza COA 1.svg Dąbrowa Górnicza
Gliwice (miejski) 91 174 393 1916 1 nd. nd. POL Gliwice COA.svg Gliwice
gliwicki 715 92 177 129 2 1 7
Katowice (miejski) 100 308 729 3087 1 nd. nd. Katowice Herb.svg Katowice
kłobucki 891 79 999 90 2 1 11 POL Kłobuck COA.svg Kłobuck
lubliniecki 1050 89 238 85 4 1 7 POL Lubliniec COA1.svg Lubliniec
Mysłowice (miejski) 30 45 603 1520 1 nd. nd. POL Mysłowice COA.svg Mysłowice
myszkowski 499 67 473 135 3 2 8 POL Myszków COA.svg Myszków
pszczyński 508 73 671 145 1 0 7 POL Pszczyna COA.svg Pszczyna
Ruda Śląska (miejski) 77 144 113 1872 1 nd. nd. Ruda Śląska
rybnicki 583 227 154 390 7 0 11 POL Rybnik COA.svg Rybnik
Rybnik (miejski) 40 44 415 1110 1 nd. nd.
Siemianowice Śląskie (miejski) 25 68 545 2742 1 nd. nd. POL Siemianowice COA.svg Siemianowice Śląskie
Sosnowiec (miejski) 43 146 077 3397 1 nd. nd. Sosnowiec Herb.svg Sosnowiec
Świętochłowice (miejski) 13 57 217 4401 1 nd. nd. POL Świętochłowice COA.svg Świętochłowice
tarnogórski 527 190 955 362 6 0 7 Herb TarnowskieGory.svg Tarnowskie Góry
Tychy (miejski) 59 74 860 1269 1 nd. nd. Tychy
tyski 449 143 212 319 9 4 7
wodzisławski 335 174 093 520 4 0 6 POL Wodzisław Śląski COA.svg Wodzisław Śląski
Zabrze (miejski) 81 197 549 2439 1 nd. nd. Zabrze
zawierciański 630 67 271 107 4 3 8 POL Zawiercie COA.svg Zawiercie
Zawiercie (miejski) 25 40 216 1609 1 nd. nd.

Miasta i gminy według powiatów (1974)[edytuj | edytuj kod]

Źródło danych: Ludność miast i gmin w powiatach województwa katowickiego w 1974 roku. Stan w dniu 31 XII. Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny – Oddział Statystyki Społecznej, 1975.

Powiat Siedziba powiatu Liczba miast Liczba gmin Miasta (wytłuszczone) i gminy

(w nawiasach liczba ludności jednostek na dzień 31 XII 1974)

Będzin (miejski) POL Będzin COA.svg Będzin 1 nd. Będzin (48 681)
będziński POL Będzin COA.svg Będzin 7 5 Grodziec (10 093) • Kazimierz Górniczy (19 131) • Klimontów (10 698) • Strzemieszyce Wielkie (13 933) • Wojkowice (9565) • Zagórze (14 050) • Ząbkowice (8055) • Bobrowniki (12 292) • Łosień (5608) • Psary (11 309) • Wojkowice Kościelne (5336) • Ząbkowice (1839)
bielski POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała 2 9 Czechowice-Dziedzice (28 097) • Szczyrk (4992) • Bestwina (8712) • Buczkowice (9011) • Jasienica (11 163) • Komorowice (11 040) • Kozy (8742) • Ligota (6743) • Stare Bielsko (5517) • Wapienica (12 471) • Wilkowice (10 737)
Bielsko-Biała (miejski) POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała 1 nd. Bielsko-Biała (116 946)
Bytom (miejski) Bytom herb.svg Bytom 1 nd. Bytom (193 865)
Chorzów (miejski) POL Chorzów COA.svg Chorzów 1 nd. Chorzów (155 050)
Cieszyn (miejski) POL Cieszyn COA.svg Cieszyn 1 nd. Cieszyn (30 627)
cieszyński POL Cieszyn COA.svg Cieszyn 4 9 Skoczów (9178) • Strumień (2396) • Ustroń (11 900) • Wisła (10 396) • Brenna (7410) • Chybie (7369) • Dębowiec (4402) • Goleszów (11 041) • Haźlach (7254) • Istebna (9293) • Skoczów (9322) • Strumień (6673) • Zebrzydowice (9878)
Czeladź (miejski) POL Czeladź COA.svg Czeladź 1 nd. Czeladź (34 393)
Częstochowa (miejski) POL Częstochowa COA (1944-1992).svg Częstochowa 1 nd. Częstochowa (196 449)
częstochowski POL Częstochowa COA (1944-1992).svg Częstochowa 1 10 Blachownia (9549) • Gnaszyn Dolny (17 897) • Janów (6901) • Kamienica Polska (7792) • Konopiska (15 135) • Mstów (9621) • Mykanów (12 845) • Olsztyn (6363) • Poczesna (12 517) • Przyrów (5522) • Rędziny (12 342)
Dąbrowa Górnicza (miejski) POL Dąbrowa Górnicza COA 1.svg Dąbrowa Górnicza 1 nd. Dąbrowa Górnicza (64 975)
Gliwice (miejski) POL Gliwice COA.svg Gliwice 1 nd. Gliwice (181 083)
gliwicki POL Gliwice COA.svg Gliwice 2 7 Pyskowice (23 893) • Toszek (4879) • Kamieniec (8944) • Poniszowice (6299) • Rudziniec (9215) • Sośnicowice (13 755) • Toszek (7820) • Wielowieś (6924) • Żernica (11 703)
Katowice (miejski) Katowice Herb.svg Katowice 1 nd. Katowice (321 903)
kłobucki POL Kłobuck COA.svg Kłobuck 2 11 Kłobuck (12 847) • Krzepice (4183) • Kamyk (5440) • Krzepice (5030) • Lipie (6523) • Miedźno (7193) • Opatów (6274) • Panki (5098) • Popów (6184) • Przystajń (6074) • Truskolasy (4479) • Węglowice (4817) • Wręczyca Wielka (4552)
lubliniecki POL Lubliniec COA1.svg Lubliniec 4 7 Dobrodzień (4694) • Kalety (8633) • Lubliniec (21 180) • Woźniki (4378) • Ciasna (8065) • Dobrodzień (7535) • Herby (8798) • Kochanowice (6130) • Koszęcin (10 529) • Pawonków (6721) • Psary [z siedzibą w Lubszy] (4798)
Mysłowice (miejski) POL Mysłowice COA.svg Mysłowice 1 nd. Mysłowice (46 991)
myszkowski POL Myszków COA.svg Myszków 3 8 Koziegłowy (2983) • Myszków (21 001) • Żarki (3987) • Koziegłowy (4413) • Koziegłówki (5209) • Mrzygłód (4740) • Niegowa (6277) • Pińczyce (3607) • Poraj (9582) • Przybynów (3553) • Żarki (1463)
pszczyński POL Pszczyna COA.svg Pszczyna 1 7 Pszczyna (19 534) • Bojszowy (8512) • Goczałkowice Zdrój (7656) • Kobiór (7667) • Miedźna (6683) • Pawłowice (9950) • Suszec (7216) • Wisła Wielka (6873)
Ruda Śląska (miejski) Ruda Śląska 1 nd. Ruda Śląska (147 557)
rybnicki POL Rybnik COA.svg Rybnik 7 11 Boguszowice (18 676) • Czerwionka (11 158) Knurów (34 413) • Leszczyny (10 791) • Niedobczyce (20 425) • Rydułtowy (20 282) • Żory (13 244) • Baranowice (5935) • Bełk (4) • Chwałęcice (3100) • Kornowac (8009) • Lyski (6359) • Ochojec (10 530) • Ornontowice (10 035) • Przyszowice (11 830) • Szeroka (7158) • Świerklany (11 521)
Rybnik (miejski) POL Rybnik COA.svg Rybnik 1 nd. Rybnik (62 822)
Siemianowice Śląskie (miejski) POL Siemianowice COA.svg Siemianowice Śląskie 1 nd. Siemianowice Śląskie (71 240)
Sosnowiec (miejski) Sosnowiec Herb.svg Sosnowiec 1 nd. Sosnowiec (149 650)
Świętochłowice (miejski) POL Świętochłowice COA.svg Świętochłowice 1 nd. Świętochłowice (58 365)
tarnogórski Herb TarnowskieGory.svg Tarnowskie Góry 6 7 Brzeziny Śląskie (21 537) • Miasteczko Śląskie (8533) • Piekary Śląskie (40 520) • Radzionków (33 158) • Strzybnica (9609) • Tarnowskie Góry (43 191) • Krupski Młyn (3658) • Nakło (4198) • Stolarzowice (5389) • Świerklaniec (6021) • Tąpkowice (5074) • Tworóg (7103) • Zbrosławice (8519)
Tychy (miejski) Tychy 1 nd. Tychy (85 554)
tyski Tychy 9 7 Bieruń Stary (6802) • Imielin (8269) • Kostuchna (7101) • Lędziny (14 155) • Łaziska Górne (19 085) • Mikołów (23 511) • Murcki (5999) • Orzesze (10 955) • Wesoła (6404) • Bieruń Stary (4850) • Gardawice (6180) • Imielin (5222) • Kostuchna (5257) • Mokre (6346) • Wesoła (7487) • Wyry (5951)
wodzisławski Wodzisław Śląski 4 6 Jastrzębie Zdrój (72 193) • Pszów (17 690) • Radlin (21 535) • Wodzisław Śląski (34 907) • Godów (10 228) • Gorzyce (15 797) • Lubomia (7540) • Marklowice (5190) • Mszana (7131) • Ruptawa (8139)
Zabrze (miejski) Zabrze 1 nd. Zabrze (202 009)
zawierciański POL Zawiercie COA.svg Zawiercie 4 8 Łazy (6750) • Ogrodzieniec (4386) • Poręba (8632) • Siewierz (5014) • Kroczyce (6309) • Kromołów (6300) • Łazy (4872) • Mierzęcice (6965) • Ogrodzieniec (4935) • Siewierz (4075) • Włodowice (5156) • Wysoka (5689)
Zawiercie (miejski) POL Zawiercie COA.svg Zawiercie 1 nd. Zawiercie (41 733)

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój ludności województwa katowickiego 1950-1973[b]
Rok Liczba ludności
ogółem miejska (%) wiejska (%)
3 XII 1950[49][c][d] 2722 tys. 1720 tys. (63,2) 1002 tys. (36,8)
1950[50] 2705 tys. 1378 tys. (50,9) 1327 tys. (49,1)
1951[50] 2820 tys. 1785 tys. (63,3) 1035 tys. (36,7)
1952[50] 2866 tys. 1847 tys. (64,4) 1019 tys. (35,6)
1953[50] 2921 tys. 1885 tys. (64,5) 1036 tys. (35,5)
1954[50] 2976 tys. 1969 tys. (66,2) 1007 tys. (33,8)
1955[51] 3041 tys. 2147 tys. (70,5) 894 tys. (29,5)
1956[51] 3097 tys. 2240 tys. (72,3) 857 tys. (27,7)
1957[51] 3140 tys. 2294 tys. (73,1) 846 tys. (26,9)
1958[51] 3176 tys. 2364 tys. (74,4) 812 tys. (25,6)
1959[51] 3253 tys. 2434 tys. (74,8) 819 tys. (25,2)
6 XII 1960[49][c] 3275 tys. 2480 tys. (75,7) 795 tys. (24,3)
1960[51] 3315 tys. 2495 tys. (75,3) 820 tys. (24,7)
1961[52] 3353,8 tys. 2539,5 tys. (75,7) 814,3 tys. (24,3)
1962[53] 3405,4 tys. 2581,5 tys. (75,8) 823,9 tys. (24,2)
1963[53] 3458,6 tys. 2624,4 tys. (75,9) 834,2 tys. (24,1)
1964[54] 3501,2 tys. 2661,1 tys. (76) 840,1 tys. (24)
1965[55] 3524,3 tys. 2679,3 tys. (76) 845 tys. (24)
1966[56] 3553,9 tys. 2703,3 tys. (76,1) 850,6 tys. (23,9)
1967[57] 3585 tys. 2728,1 tys. (76,1) 856,9 tys. (23,9)
1968[58] 3614,1 tys. 2751,5 tys. (76,1) 862,6 tys. (23,9)
1969[59] 3645,5 tys. 2794,5 tys. (76,7) 851 tys. (23,3)
8 XII 1970[60][c] 3691 tys. 2831 tys. (76,7) 860 tys. (23,3)
1970[61] 3694,7 tys. 2834,6 tys. (76,7) 860,1 tys. (23,3)
1971[62] 3730 tys. 2866,1 tys. (76,8) 863,9 tys. (23,2)
1972[47] 3 777 411 2 908 754 (77) 868 657 (23)
1973[63] 3 861 976 3 019 298 (78,18) 842 678 (21,82)

Województwo katowickie pod względem liczby ludności zajmowało pierwsze miejsce w Polsce[1].

Dzięki rozbudowie przemysłu zaludnienie województwa rosło szybciej niż przeciętnie w Polsce, pomimo jednych z najniższych w kraju współczynników przyrostu naturalnego (w 1972 wyniósł on 6,4‰ i był – poza miastami wydzielonymi z województw – najniższy w Polsce[48]; w skali całego kraju wyniósł on 9,4‰[64]) i emigracji części mieszkańców do Niemiec, za sprawą liberalizacji polityki paszportowej w II połowie lat 50. i układu z RFN z 1970 r. (w okresie od stycznia 1954 r. do stycznia 1959 r. do Niemiec – zachodnich i wschodnich – wyjechało ponad 60 tys. mieszkańców województwa, a w latach 70. – kolejne 137 tysięcy)[12]. W okresie istnienia województwa liczba jego ludności wzrosła o prawie połowę, przy czym liczba mieszkańców miast uległa podwojeniu, zaś ludność wsi zmniejszyła się o ponad ⅓ (por. tabela). Ludność napływała do województwa katowickiego głównie z ościennych województw: krakowskiego, kieleckiego, łódzkiego i opolskiego, ale także rzeszowskiego i wrocławskiego[48].

Województwo katowickie wykazywało najwyższą gęstość zaludnienia spośród 17 ówczesnych województw[8]. Najgęściej zaludniona była centralna część województwa, obejmująca Górnośląski Okręg Przemysłowy, gdzie kilkadziesiąt sąsiadujących ze sobą miast (w tym 7 mających powyżej 100 tys. mieszkańców) tworzyło największą w Polsce aglomerację, liczącą na początku lat 70. ponad 2 miliony mieszkańców[48]. Mniejsze skupiska ludności występowały w Rybnickim Okręgu Węglowym oraz w okolicach Bielska-Białej i Częstochowy[12]. Słabo zaludnione były natomiast północno-zachodnia część województwa oraz jego krańce południowe – obszary rolnicze i zalesione[48][65].

Województwo katowickie było najbardziej zurbanizowane w kraju[65][48][8]. Przez cały okres istnienia województwa odsetek ludności miejskiej przekraczał 50%[e] (por. tabela). Województwo wykazywało też najwyższy w Polsce (poza województwami miejskimi) odsetek ludności pozarolniczej (1972: 94,5%)[48]. Zatrudnienie w liczbach bezwzględnych w przemyśle, handlu oraz transporcie i łączności plasowało województwo katowickie na pierwszym miejscu w kraju[12].

Według danych z 1950 około 5% ówczesnych mieszkańców stanowili przymusowi polscy wysiedleńcy z Kresów Wschodnich[66][67].

Liczba ludności (1974)[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności (dane z 31 grudnia 1974):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób % osób % osób %
Ogółem 3 910 327 100 1 976 921 50,56 1 933 406 49,44
Miasto 3 063 043 78,33 1 545 285 39,52 1 517 758 38,81
Wieś 847 284 21,67 431 636 11,04 415 648 10,63

Za:[68]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Województwo katowickie miało charakter wybitnie przemysłowy i pod względem uprzemysłowienia zajmowało pierwsze miejsce w Polsce[69]. W 1950 r., u progu planu sześcioletniego, województwo katowickie wytwarzało 36,5% produkcji przemysłowej kraju[12] i skupiało 31,3% zatrudnionych w przemyśle[69]. Udział regionu w przemyśle Polski jednak malał w wyniku rozbudowy przemysłu w innych częściach kraju; do początku lat 70. udział województwa w produkcji przemysłowej Polski spadł do 18,9% (1972 r.), zaś w zatrudnieniu w przemyśle – do 20,6% (1971 r.), mimo iż w tym okresie produkcja wzrosła prawie czterokrotnie, a liczba zatrudnionych o 39%[69]. W 1973 r. udział województwa katowickiego w krajowej produkcji węgla kamiennego wynosił 89%, rud żelaza – 86,6%, stali surowej – 42,2%, wyrobów walcowanych – 44,5%, cynku – 75,3%[70]. Do największych ośrodków przemysłowych województwa należały (według liczby zatrudnionych w przemyśle w tys. w 1971 r.): Katowice (77), Bielsko-Biała (57), Bytom (56), Gliwice (50), Częstochowa (48), Zabrze (40), Chorzów (40), Sosnowiec (40) i Ruda Śląska (38)[71]. Na obszarze województwa wyróżniano 4 okręgi przemysłowe o odmiennej strukturze przemysłu: Górnośląski Okręg Przemysłowy, Rybnicki Okręg Węglowy, Częstochowski Okręg Przemysłowy i Bielski Okręg Przemysłowy[71].

Produkcja najważniejszych artykułów przemysłowych w województwie katowickim[72]
Artykuł 1960 1965 1970 1973
Węgiel kamienny
(tys. t)
92 576,5 105 819,3 124 394,5 139 841,9
Koks z węgla kamiennego [bez formowanego]
(tys. t)
6249,1 7294,6 7582,2 8183,8
Energia elektryczna
(mln kWh)
7370,7 8525,9 11 716 19 505,5
Rudy żelaza
(tys. t)
1683,7 2292,3 2203,4 1346,3
Surówka żelaza
(tys. t)
2763,9 3185,9 3055,6 2941
Stal surowa
(tys. t)
4241,1 5264,8 5798,5 5929,2
Wyroby walcowane
(tys. t)
2993,1 3311,9 3821,9 4388,7
Cynk
(tys. t)
148,7 149,9 161,1 176,6
Odlewy żeliwne
(tys. t)
256 311,1 314,7 312,8
Odlewy staliwne
(tys. t)
76,3 101,8 108,4 111
Obrabiarki do metali
(szt.)
2534 2879 2877 3184
Maszyny i urządzenia do robót ziemnych, budowlanych i drogowych
(t)
8653 14 524 15 633 17 030
Szkło płaskie ciągnione w przeliczeniu na 2 mm
(tys. m²)
6155,5 5809,1 7133 7926
Cement
(tys. t)
1564,9 1973,4 2768,9 2938,6
Cegła w przeliczeniu na paloną pełną
(mln szt.)
526,7 456 406 401,5
Nawozy azotowe w przeliczeniu na czysty składnik
(tys. t)
73 80,5 50,8 53,5
Tkaniny bawełniane i bawełnopodobne
(mln m)
17 13,4 12,5 14,9
Tkaniny wełniane i wełnopodobne
(mln m)
16 17,6 22,1 22,2

Rolnictwo odgrywało w gospodarce województwa katowickiego rolę drugorzędną[71]. W 1970 r. województwo wytworzyło 3,4% produkcji rolniczej Polski[69]. Pod względem powierzchni użytków rolnych (2,7% użytków rolnych Polski) województwo zajmowało ostatnie miejsce w kraju. W 1972 r. gospodarstwa indywidualne zajmowały 88,9% powierzchni użytków rolnych, gospodarstwa państwowe – 9%, a spółdzielnie produkcyjne – 1,8%. Przeważały gospodarstwa drobne, często należące do chłoporobotników; gospodarstwa indywidualne o powierzchni powyżej 5 ha stanowiły tylko 10% ogółu gospodarstw rolnych[71]. Województwo należało do przodujących pod względem zużycia nawozów sztucznych – w 1963 r. wyniosło ono 97,8 kg na 1 ha[73], a w 1972 r. 217 kg[71]. Pod względem wartości produkcji rolnej z 1 ha województwo zajmowało pierwsze miejsce w kraju; w 1970 r. produkcja globalna była wyższa od średniej krajowej o 29%, a towarowa o 38%[71]. Hodowla najlepiej rozwinięta była w północno-zachodniej i południowej części województwa; przeciętny udój od 1 krowy (3035 l w 1972 r.) był tu najwyższy w Polsce[71].

W 1972 r. złowiono w województwie 2,2 tys. t ryb, głównie w stawach na terenie Kotliny Oświęcimskiej i w sztucznych zbiornikach wodnych[71].

Lasy województwa dostarczyły w 1972 r. 843,3 tys. m³ drewna[74].

Produkcja głównych ziemiopłodów w województwie katowickim
Ziemiopłód 1956-60
(przeciętne roczne)[73]
1966-70
(przeciętne roczne)[71]
1972[71]
powierzchnia zasiewów
(tys. ha)
zbiory
(tys. t)
plony
(q/ha)
powierzchnia zasiewów
(tys. ha)
zbiory
(tys. t)
plony
(q/ha)
powierzchnia zasiewów
(tys. ha)
zbiory
(tys. t)
plony
(q/ha)
Pszenica 23,5 40 17,2 36 82 22,9 41 101 24,6
Żyto 142,6 226 15,9 123 258 21 95 48 23
Jęczmień 8,8 15 17 9 22 24,7 20 52 26,1
Owies 47,8 85 17,7 57 130 22,9 44 102 23,3
Ziemniaki 94 1165 124 91 1677 184 87 1514 174
Buraki cukrowe 2,1 39 186 1 33 299 1 28 226
Pogłowie zwierząt gospodarskich w województwie katowickim
(stan w czerwcu każdego roku)[74]
Zwierzęta 1950 1960 1972
tys. szt. na 100 ha użytków rolnych tys. szt. na 100 ha użytków rolnych tys. szt. na 100 ha użytków rolnych
Bydło 249 47,2 281 52,4 320 62,4
Trzoda chlewna 258 49 328 61,1 397 77,3
Owce 47 9 106 19,8 108 21
Konie 64 12,2 63 11,8 50 9,8

Na obszarze województwa katowickiego występowało największe w Polsce zagęszczenie sieci komunikacyjnej[74]. W 1973 r. długość dróg kołowych o nawierzchni twardej wynosiła 5083 km[75] (53,2 km na 100 km²[75], przy średniej dla całego kraju wynoszącej 44,3 km[76]), linii kolejowych – 1763 km[75] (18,5 km na 100 km²[75]; średnio w kraju: 8,5 km[76]). W województwie katowickim nadawano ponad połowę ładunków PKP (161 mln t w 1971 r.)[74]. Znaczną część przewozów osobowych przejęła rozbudowana komunikacja miejska; Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Katowicach dysponowało w 1972 r. 1107 autobusami i 607 tramwajami, które przewiozły 706 mln pasażerów[74]. W 1973 r. w wojewódzkie zarejestrowanych było 324 780 pojazdów samochodowych, w tym 105 073 samochody osobowe, 5899 autobusów, 42 176 samochodów ciężarowych, oraz 152 456 motocykli i skuterów[77]. Jedyną ważniejszą drogą wodną był Kanał Gliwicki łączący Górnośląski Okręg Przemysłowy z Odrą; port w Gliwicach należał do najruchliwszych w kraju (1,5 mln t przeładunków w 1970 r.)[74]. W Pyrzowicach mieścił się pasażerski port lotniczy[74].

Władze partyjne i administracyjne[edytuj | edytuj kod]

Pierwsi sekretarze Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[12]:

Przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (1950-1973)[12]:

Wojewodowie (1973-1975)[12]:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Od 6 lipca 1950 do 31 maja 1975.
  2. Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu na dzień 31 grudnia danego roku i odnoszą się do obowiązującego wówczas podziału administracyjnego.
  3. a b c Spis powszechny.
  4. W podziale administracyjnym z 15 maja 1951.
  5. W 1949 r., na 2667 tys. mieszkańców obszaru późniejszego województwa katowickiego, 1357 tys. (50,9%) mieszkało w miastach, a 1310 tys. (49,1%) – na wsi. Za: Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1956, Katowice: Wydział Statystyczny Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, 1956, s. 2.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i Polska. Zarys encyklopedyczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 686.
  2. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN. T. 5. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 532.
  3. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1974, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1974, s. 104.
  4. Polskie tablice rejestracyjne - przed 1956 rokiem. Polskie Tablice Rejestracyjne. [dostęp 2019-04-24].
  5. M.P. z 1956 r. nr 70, poz. 858
  6. Mały Rocznik Statystyczny 1975, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1975, s. 8.
  7. a b Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1974, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1974, s. 97.
  8. a b c d Encyklopedia Powszechna PWN, t. 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 439.
  9. dr hab. Maciej Fic: Województwo śląskie 1945-1950. Encyklopedia Województwa Śląskiego. [dostęp 2019-10-10].
  10. Dz.U. z 1950 r. nr 28, poz. 255
  11. a b Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1951, s. 14.
  12. a b c d e f g h i j k dr Adam Dziuba: Województwo katowickie w Polsce Ludowej. Encyklopedia Województwa Śląskiego. [dostęp 2019-05-03].
  13. Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1951, s. 12.
  14. a b c Dz.U. z 1950 r. nr 58, poz. 531
  15. Dz.U. z 1950 r. nr 48, poz. 437
  16. Dz.U. z 1952 r. nr 20, poz. 131
  17. Dz.U. z 1953 r. nr 41, poz. 186
  18. Dz.U. z 1955 r. nr 45, poz. 299
  19. a b Dz.U. z 1955 r. nr 45, poz. 297
  20. Dz.U. z 1956 r. nr 58, poz. 275
  21. Dz.U. z 1957 r. nr 59, poz. 304
  22. Dz.U. z 1957 r. nr 59, poz. 306
  23. Dz.U. z 1963 r. nr 23, poz. 124
  24. Dz.U. z 1968 r. nr 45, poz. 329
  25. a b Dz.U. z 1975 r. nr 15, poz. 87
  26. Dz.U. z 1954 r. nr 43, poz. 191
  27. Dz.U. z 1954 r. nr 43, poz. 192
  28. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1956, Katowice: Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej – Wydział Statystyczny, s. 1.
  29. Dz.U. z 1972 r. nr 49, poz. 312
  30. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1973, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1973, s. 98.
  31. Dz.U. z 1975 r. nr 15, poz. 88
  32. Dz.U. z 1975 r. nr 16, poz. 91
  33. Dz.U. z 1975 r. nr 17, poz. 92
  34. Dz.U. z 1998 r. nr 96, poz. 603
  35. Dz.U. z 1950 r. nr 57, poz. 507
  36. Dz.U. z 1951 r. nr 18, poz. 147
  37. Dz.U. z 1951 r. nr 20, poz. 161
  38. Dz.U. z 1952 r. nr 20, poz. 132
  39. Dz.U. z 1953 r. nr 13, poz. 51
  40. Dz.U. z 1954 r. nr 49, poz. 246
  41. Dz.U. z 1954 r. nr 49, poz. 247
  42. Dz.U. z 1955 r. nr 44, poz. 291
  43. Dz.U. z 1956 r. nr 58, poz. 269
  44. Dz.U. z 1958 r. nr 69, poz. 342
  45. Dz.U. z 1959 r. nr 64, poz. 381
  46. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1973, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1973, s. 102-103.
  47. a b Stan, ruch naturalny i wędrówkowy ludności w województwie katowickim w IV kwartale 1972 r., Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, kwiecień 1973, s. 3-4.
  48. a b c d e f g h Polska. Zarys encyklopedyczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 687.
  49. a b Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1963, Katowice: Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1964, s. 12.
  50. a b c d e Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1962, Katowice: Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1963, s. 24.
  51. a b c d e f Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1968, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1968, s. 75.
  52. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1962, Katowice: Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1963, s. 25.
  53. a b Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1963, Katowice: Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1964, s. 13.
  54. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1965, Katowice: Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1965, s. 127.
  55. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1966, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1966, s. 114.
  56. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1967, s. 103.
  57. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1968, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1968, s. 74.
  58. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1969, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1969, s. 94.
  59. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1970, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1970, s. 105.
  60. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1971, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1971, s. 108.
  61. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego (1971), Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1971, s. 107.
  62. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1972, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1972, s. 103.
  63. Ludność. Stan, ruch naturalny i wędrówkowy ludności w województwie katowickim w IV kwartale 1973 r., Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny – Oddział Statystyki Społecznej, kwiecień 1974, s. 3.
  64. Polska. Zarys encyklopedyczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 154.
  65. a b Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. 5, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 533.
  66. Atlas historyczny Polski, Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa-Wrocław 1985, tabl.53., ​ISBN 83-7000-016-9​.
  67. Stanisław Rospond, Polszczyzna Śląska, 1970, s. 160.
  68. Ludność miast i gmin w powiatach województwa katowickiego w 1974 roku. Stan w dniu 31 XII, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny – Oddział Statystyki Społecznej, marzec 1975, s. 1.
  69. a b c d Polska. Zarys encyklopedyczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 688.
  70. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1974, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1974, s. 96.
  71. a b c d e f g h i j Polska. Zarys encyklopedyczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 691.
  72. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1974, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1974, s. 193-194.
  73. a b Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. 5, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 535.
  74. a b c d e f g Polska. Zarys encyklopedyczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 692.
  75. a b c d Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1974, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1974, s. 291.
  76. a b Eugenia Krzeczkowska (red.), Mały Rocznik Statystyczny 1974, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1974, s. 174.
  77. Rocznik Statystyczny Województwa Katowickiego 1974, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny, 1974, s. 294.
  78. Poczet Wojewodów. Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach. [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-18)].