Bank Polski (Królestwo Polskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
1 grosz, 1816 r.
1 złoty z 1831 r. z wizerunkiem króla Aleksandra I
5 złotych z herbem z Orłem i Pogonią, 1831 r.
2 złote (30 kopiejek) z polskim i rosyjskim napisem, 1836 r.
Kanał Augustowski, śluza Borki
Cytadela Warszawska, Brama Straceń

Bank Polskibank emisyjny i kredytowy, działający w latach 1828–1885 w Królestwie Polskim, z siedzibą w Warszawie, założony z inicjatywy księcia Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tło[edytuj | edytuj kod]

Potrzebę stworzenia narodowego banku po raz pierwszy zaczęto podnosić w drugiej połowie XVIII w.[1], gdy po raz pierwszy w 1763 r. taki pomysł wysunął Stanisław Konarski w czwartym tomie O skutecznym rad sposobie. W 1774 r. wojewoda gnieźnieński August Sułkowski złożył przemilczany przez władze projekt utworzenia banku państwowego, dwa lata później Rada Nieustająca odrzuciła dwa kolejne projekty, a na sejmach w 1780 i 1786 r. składano następne, nierozpatrzone jednak propozycje. Z tą drugą inicjatywą wystąpił król Stanisław August[2].

W czasie prac Sejmu Czteroletniego nad tematem intensywnie dyskutowano w związku z koniecznością poprawy dochodów budżetu oraz chęcią uniezależnienia od komercyjnych bankierów. Jednym z najbardziej przemyślanych był projekt warszawskiego bankiera Jędrzeja Kapostasa[1], który ze względu na swoją szczegółowość i dopracowanie nadawał się do bezpośredniego wprowadzenia w życie. Po wybuchu insurekcji kościuszkowskiej Kapostas zwrócił uwagę T. Kościuszki na konieczność założenia banku i 8 czerwca 1794 r. Rada Najwyższa Narodowa uchwaliła powołanie Dyrekcji Biletów Skarbowych i emisję pierwszych polskich pieniędzy papierowych, jednak po upadku powstania straciły one ważność i nie zostały wykupione[2].

W Księstwie Warszawskim instytucję emisyjną powołano w 1810 r. pod nazwą Komisja do Dyrekcji Biletów Kasowych. Dyrekcja była niezależna od rządu, podlegała królowi i dostarczała środków skarbowi państwa, a nie gospodarce. Emisję rozpoczęto w lipcu następnego roku, ale pieniądz papierowy nie był popularny z powodu braku zaufania do niego wśród ludności. Po klęsce Napoleona pod Moskwą w kraju wybuchła panika i większość pieniędzy wymieniono na kruszec[2].

Powstałe w 1815 r. Królestwo Polskie (tzw. kongresowe) znajdowało się w trudnej sytuacji finansowej. Z zadaniem jej poprawy w 1821 r. na ministra skarbu mianowany został Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki. Oprócz uszczelnienia systemu podatkowego, inwestycji, których celem było uniezależnienie od Prus[3], zwiększenia podatków konsumpcyjnych i budowy monopoli skarbowych[4], Drucki-Lubecki zajmował się stymulowaniem rozwoju polskiego przemysłu (m.in. w Zagłębiu Staropolskim i Łodzi)[3] i zdołał w 1822 r.[4] wywalczyć zniesienie granicy celnej między Polską i Rosją, co pozwoliło na ekspansję polskich przedsiębiorstw[3]. Jego polityka doprowadziła do zlikwidowania deficytu budżetowego i wytworzenia nadwyżki[2].

Częścią planu naprawy gospodarki i finansów Polski było powołanie w 1825 r. przez Druckiego-Lubeckiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, które miało udzielać pożyczek polskim ziemianom. Jednocześnie rosyjski minister finansów Igor Kankrin sprzeciwiał się powołaniu w Polsce jednego, dużego państwowego banku i optował za wykorzystaniem kilku mniejszych instytucji prywatnych[3]. Taka postawa rosyjskiego ministra była typowa dla dużej części rosyjskiej opinii publicznej, która była zaniepokojona dynamicznym rozwojem gospodarczym Polski z powodu równoczesnej słabej sytuacji finansowej Rosji[4].

O założenie Banku Polskiego Drucki-Lubecki zabiegał już od 1821 r., gdy został ministrem[5], a pierwszy raz wspomniał o nim w liście skierowanym do namiestnika Józefa Zajączka w 1820 roku[1]. Działania Druckiego-Lubeckiego zmierzające do powołania banku obejmowały nie tylko zabieganie o zgodę na tę decyzję w Petersburgu, ale często także stosowanie metody faktów dokonanych, jak budowa siedziby banku przed jego powołaniem, częste publiczne zapowiedzi jego powołania czy powiązanie TKZ z nieistniejącym jeszcze bankiem. W prace legislacyjne nad utworzeniem banku Drucki-Lubecki zaangażował Ludwika hr. Jelskiego, który udał się w podróż po Europie celem studiowania tamtejszych rozwiązań organizacyjnych. Jelski został potem pierwszym prezesem banku[6].

Powstanie i organizacja[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1827 r. Drucki-Lubecki przedstawił projekt powołania banku Mikołajowi I i uzyskał jego wstępną zgodę, jednak ostateczną uzyskał dopiero po przeforsowaniu swojego zdania pod nieobecność Kankrina na forum rosyjskiego Komitetu Finansów z 20 stycznia 1828 roku[6]. Bank powstał na mocy dekretu króla Polski z 28 stycznia 1828 roku[7] zgodnie z art. 163 Konstytucji, co spotkało się z zarzutem niekonstytucyjności okoliczności jego utworzenia (brak udziału Sejmu) podnoszonym przez opozycję sejmową, Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia, a także przez Nikołaja Nowosilcowa. Drucki-Lubecki zdecydował się jednak na obejście Sejmu, bojąc się, że część przepisów ustawy mogłaby wywołać opór parlamentarzystów[6].

Otwarto go ostatecznie 6 maja 1828 r.[4], a jego statut określać miał król Polski[3]. Była to instytucja rządowa o własnej osobowości prawnej[8]. Zgodnie z ustawą król, na wniosek ministra przychodów i skarbu, mianował jego kierownictwo, złożone z prezesa, wiceprezesa i trzech dyrektorów. Członkowie zarządu kierowali poszczególnymi obszarami działalności, a prezes z mocy prawa zajmował się nadzorem nad giełdą. Organem nadzoru i kontroli nad bankiem była Komisja Umorzenia Długu Krajowego, której przewodniczył senator, a po powstaniu listopadowym kontroler generalny Królestwa Polskiego[2]. Komisja miała szerokie uprawnienia kontrolne, a o kontrolę mogli się do niej zwracać nawet klienci banku. Jako organ doradczy funkcjonowało zaś sześciu radców handlowych wybieranych przez Zgromadzenie Kupców Warszawskich[6]. Roczne sprawozdanie z działalności zarząd był zobowiązany za pomocą ministra przekazać Sejmowi[2].

Siedzibę Banku Polskiego stanowił wybudowany dla niego gmach na rogu ul. Elektoralnej i Senatorskiej w Warszawie[1] (od tego gmachu wziął nazwę położony u ich zbiegu Plac Bankowy)[9], a na prowincji bank działał za pomocą kas skarbowych, miejskich, solnych, celnych i pocztowych, które miały obowiązek dokonywać wymiany banknotów na bilon i odwrotnie[6].

Zakres działalności[edytuj | edytuj kod]

Oprócz normalnej działalności typowej dla banku centralnego (emisja pieniądza, nadzór nad sektorem bankowym[3], obsługa długu publicznego[5], przyjmowanie depozytów instytucji publicznych[1]), Bank Polski miał także inicjować i finansować przedsięwzięcia w zakresie rozwoju przemysłu oraz budowy dróg publicznych[3], a także udzielać komercyjnych kredytów[4] krótko- i długoterminowych[5] (nisko oprocentowane, tj. 4–8%)[1], przyjmować depozyty[5] i prowadzić rachunki depozytowe osób i przedsiębiorstw[1], skupować dewizy[5] i obracać papierami wartościowymi[1].

Pokrywanie długu publicznego obejmowało regulowanie finansów państwa, które musiało radzić sobie z dawnym zadłużeniem z czasów Księstwa Warszawskiego oraz nowymi pożyczkami. Jednocześnie przepisy były tak skonstruowane, że korzystanie z kredytu w Banku Polskim na pokrycie deficytu budżetowego lub na nadzwyczajne wydatki państwowe było zakazane. W praktyce bank kilkukrotnie pośredniczył w zaciąganiu i umarzaniu nowych pożyczek dla państwa (1829, 1834, 1835, 1838, 1841)[6].

Jako bank centralny Bank Polski zyskał wyłączność na emisję papierowego pieniądza i zwolnienie swojego kapitału od podatków[2]. Co więcej, bank zajmował się handlem towarami takimi jak zboże, drewno i sukno, które kupował na własny rachunek, przechowywał we własnych magazynach i sprzedawał[1]. Od 2 lutego 1830 r. Bank Polski miał prawo emisji banknotów do wysokości kapitału zakładowego[8]. Bilety kasowe nie były jednak prawnym środkiem płatniczym w Polsce, zatem nie było obowiązku ich przyjmowania, jednak można było w nich opłacać wszystkie świadczenia na rzecz państwa[6].

Papierowe bilety były wymienialne na monety srebrne według tzw. monometalizmu srebrnego[1] przez cały czas, także podczas powstania listopadowego, co odbudowało częściowo zaufanie do papierowego pieniądza[2]. Do wybuchu powstania listopadowego głównym kredytobiorcą Banku Polskiego była Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policji, która wzięła 14 mln zł kredytu na budowę dróg[8].

Kapitał zakładowy banku wynosił początkowo 30 mln zł polskich[4], od 1830 r. – 35 mln[6], od 1834 r. – 42 mln[10], od 1841 r. – 8 mln rubli, czyli ok. 53 mln zł pol.[5] Tym samym istniejące w Polsce banki prywatne miały łącznie kapitały niższe niż kapitał Banku Polskiego[1].

Ustawowe kompetencje banku w zakresie rozwoju handlu, kredytów i przemysłu narodowego były ogólne i miały być uszczegóławiane aktami niższego rzędu przez namiestnika, na wniosek ministra przychodów i skarbu, dzięki czemu Bank Polski mógł elastycznie dopasowywać swoje działania do potrzeb[6].

Powstanie listopadowe[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu powstania listopadowego zarząd Banku Polskiego poparł powstanie i wyasygnował kwotę 7 mln zł na zakup żywności i broni oraz zaangażował się w próby uzyskania pożyczki zagranicznej dla potrzeb wojny z Rosją[3] (160 mln zł pozyskane w Wielkiej Brytanii na zakup uzbrojenia)[8]. 9 grudnia 1830 r.[2] Bankowi Polskiemu oddano nadzór nad warszawską mennicą, a bank zwiększył emisję pieniądza w celu pokrycia wydatków wojennych[8]. Wojna i niedobór kruszców spowodowały jednocześnie nadprodukcję monety bilonowej i spadek zaufania do pieniądza papierowego[3], a tym samym zwiększoną chęć wymiany go na monety[8]. Po detronizacji króla Mikołaja I rozpoczęto produkcję monet z herbem narodowym z Orłem i Pogonią[3].

10 czerwca 1831 r. bank wystosował odezwę do obywateli zachęcającą do wzięcia udziału w pożyczce narodowej, a następnie przyjmował dobrowolne ofiary obywateli[6].

Represje popowstaniowe[edytuj | edytuj kod]

Po upadku powstania autonomia Polski została zlikwidowana i przywrócono granicę celną z Rosją, co spowodowało ucieczkę przedsiębiorców do rosyjskiego Białegostoku, a Rosjanie obcięli polski budżet i zażądali przekazywania jego części na rzecz Rosji, jednak od planowanej likwidacji Banku Polskiego szybko odstąpiono ze względów pragmatycznych[4], choć 3 stycznia 1832 r.[2] odebrano bankowi kontrolę nad mennicą[8]. Kierownictwo banku objęli zaufani namiestnika Królestwa Polskiego Iwana Paskiewicza: Józef Lubowidzki i Henryk Łubieński[4].

Od 1834 r. rozpoczęto rusyfikację Banku Polskiego[4], kiedy zorganizowano kursy języka rosyjskiego dla urzędników banku. Dwa lata później wprowadzono zasadę pierwszeństwa zatrudnienia dla osób wykazujących się znajomością języka rosyjskiego, a w 1837 r. nałożono na personel obowiązek znajomości tego języka[2]. W 1832 r. zaczęto także emitować pieniądz dwujęzyczny w miejsce polskiego[8], a w 1841 r. zastąpiono złote rosyjskimi rublami[4] z dwujęzycznymi napisami[8] po kursie 1 rubel = 6,66 zł. Od 1852 r. zaprzestano przyjmowania biletów kasowych i bankowych denominowanych w złotych[5]. W 1859 r. zastąpiono dotychczasowe emisje pieniądzem rosyjskojęzycznym[4], a w 1864 r. Aleksander Kruze jako pierwszy Rosjanin został prezesem Banku Polskiego[5] (chociaż Rosjanie znaleźli się w zarządzie banku już w 1840 r. w osobach jego dwóch dyrektorów[6]).

Po wybuchu powstania styczniowego personel Banku Polskiego 9 czerwca 1863 r. przekazał powstańcom Aleksandra Waszkowskiego depozyty o wartości 3,6 mln zł, 0,5 mln rubli i wiele listów zastawnych[9].

9 stycznia 1867 r. Bank Polski przeszedł na kalendarz juliański, a 1 stycznia dwa lata później wprowadzono w nim język rosyjski we wszystkich dziedzinach jego pracy. Natomiast warszawską mennicę unieruchomiono w 1865 r., a zamknięto trzy lata później[2].

Przekształcenia w kierunku banku komercyjnego[edytuj | edytuj kod]

Co prawda w latach 60. XIX w. planowano podwyższenie kapitału zakładowego do 10 mln rubli, powołanie pięcioosobowego zarządu i rozbudowę sieci oddziałów terenowych[5] w celu przekształcenia w bank akcyjny o profilu handlowym[1], jednak plan ten został zarzucony prawdopodobnie z powodu utworzenia banku centralnego Rosji[5]. Po przejęciu w 1860 r. funkcji typowych dla banku centralnego przez Bank Państwa Imperium Rosyjskiego[11] i wycofaniu się z działalności inwestycyjnej Bank Polski skoncentrował się na kredytach krótkoterminowych, otwierając w latach 60. XIX w. 11 oddziałów w najważniejszych miastach Polski[1], co było jedynym zrealizowanym elementem pierwotnego planu[2].

Pierwszą[2] filię banku otwarto w 1860 r. w Łodzi w pałacu fabrykanckim przy ul. Piotrkowskiej 286, odkupionym na ten cel od Ludwika Geyera[12]. Następnie były to oddziały we Włocławku (1867), Lublinie (1870), Płocku i Kaliszu (1872), Radomiu i Częstochowie (1873), Piotrkowie, Łomży i Jędrzejowie (1875). Od 1878 r. ta ostatnia została przeniesiona do Kielc[2].

Likwidacja[edytuj | edytuj kod]

Po powstaniu styczniowym autonomia i odrębność Polski została zniesiona[11], a Rosjanie zdecydowali o likwidacji Banku Polskiego. W 1869 r. bank został podporządkowany rosyjskiemu Ministerstwu Skarbu w Petersburgu, rok później pozbawiony prawa emisji banknotów[4] (ostatnia emisja nastąpiła w 1866 r.)[1], udzielania pożyczek hipotecznych i na zakup bydła i nawozów, pożyczek dla zakładów przemysłowych i pod zastaw kamieni i metali szlachetnych, przyjmowania weksli z zabezpieczeniem hipotecznym i sprzedaży nieruchomości bankowych[5]. Następnie stopniowo ograniczano jego działalność w kolejnych obszarach[13], w efekcie czego przez kolejne 15 lat działał jak zwykły bank komercyjny[5], a jego znaczenie dla gospodarki stało się znikome[6]. 30 lipca 1875 r. banknoty Banku Polskiego straciły ważność[8].

W 1885 r. Bank Polski został zlikwidowany i przekształcony w oddział rosyjskiego Banku Państwa[4] z dniem 1 stycznia 1886 r.[5], a uroczystość otwarcia warszawskiego oddziału Banku Państwa odbyła się 13 stycznia 1886 roku[2]. Jednocześnie część pracowników zwolniono[2]. Ostatnie operacje związane z likwidacją przeprowadzono do 1 stycznia 1894 roku[5]. Dopiero 9 grudnia 1916 r. powołano zarządzeniem niemieckiego generał-gubernatora Polską Krajową Kasę Pożyczkową, a 28 kwietnia 1924 r. powstał w niepodległej Polsce Bank Polski SA[7].

Prezesi[edytuj | edytuj kod]

Prezesami banku byli[5]:

Inwestycje[edytuj | edytuj kod]

Działalność Banku Polskiego przyczyniła się do rozwoju ważnych ośrodków i zakładów przemysłowych, m.in. Fabryki Maszyn w Warszawie, Huty Bankowej, Zakładów Starachowickich, Zakładów Żyrardowskich, Papierni w Jeziornie, Warzelni Soli w Ciechocinku[5], Kanału Augustowskiego[1], magazynów zbożowych w Warszawie, Włocławku, Nowym Dworze i Łodzi, hut w Niwce, Blachowni, Pradłach i Rejowie, fabryki stali w Berezowie, fabryki żelaza w Ostrowcu, walcowni w Irenie[2], odlewni w Parszowie, hut cynkowych w Dąbrowie, Niemcach i Niwce, walcowni cynku w Sławkowie[6], młyna parowego na Solcu w Warszawie[2], kopalni węgla w Dąbrowie, warsztatów w Białogoniu, Bobrze i Suchedniowie[6] czy współudziału w budowie kolei warszawsko-wiedeńskiej. W 1840 r. Bank uruchomił pierwszy statek parowy na Wiśle[2].

W intencji Druckiego-Lubeckiego Bank Polski miał wspierać pożyczkami rząd w rozwoju górnictwa i hutnictwa oraz rozbudowie infrastruktury. Po powstaniu listopadowym sytuacja w tych branżach była bardzo zła, a kondycja zakładów bliska niewypłacalności. W celu zdjęcia z państwa ciężaru utrzymania nierentownych zakładów oddano je Bankowi Polskiemu jako ich wierzycielowi. W tym okresie zweryfikowano listę rozpoczętych inwestycji i część z nich zarzucono, a docelowo nawet zakłady nadal istniejące miały zostać sprywatyzowane[1].

W latach bank 1829–1837 finansował budowę dróg w Królestwie Polskim[10] na podstawie umowy z 23 lipca 1829 r., która przewidywała, że bank nie tylko sfinansuje budowę, ale także będzie ich wykonawcą. Skutkiem tej umowy powstały trakty: Krakowski, Wołyńsko-Śląski, Fabryczny, Uściłuski, Toruński, Białostocki oraz drogi z Piaseczna do Mniszewa i z Jędrzejewa do Wodzisławia[6].

W latach 1829[10]–1842 – górnictwo rządowe (w 1833 r. stał się także jego administratorem)[1]. Nowy zarząd zdecydował także o położeniu większego nacisku na rozwój Zagłębia Dąbrowskiego, zamiast Staropolskiego Okręgu Przemysłowego[1]. Od 1834 r. w formie pożyczki dla miasta Warszawy[14] bank finansował budowę cytadeli warszawskiej[15], wzniesionej w latach 1832–1836[16].

Lata 1840. i 1850. stały się natomiast okresem stagnacji gospodarczej, kiedy finansowanie industrializacji przez państwo stało się niemożliwe. W tym okresie w Banku Polskim ujawniono także nadużycia, zakończone aresztowaniem w 1848 r. Lubowidzkiego i Łubieńskiego[4], a administracja górnictwa i hutnictwa wróciła do rządowej Komisji Przychodów i Skarbu[1]. W latach 1855–1876 Bank Polski zbywał posiadane zakłady przemysłowe, często odbywało się to ze stratą dla banku[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Cecylia Leszczyńska, ZARYS HISTORII POLSKIEJ BANKOWOŚCI CENTRALNEJ, 2010.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Eliza Kosieradzka, Geneza banku centralnego na ziemiach polskich, „ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN – POLONIA”, VOL. LXIII, 1, 2016, DOI10.17951/g.2016.63.1.41 (pol.).
  3. a b c d e f g h i j Wojciech Kalwat, Narodziny Banku Polskiego.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o Wojciech Morawski, Bank Polski 1828–1885.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p Dominika Babicz, HISTORIA BANKOWOŚCI CENTRALNEJ W POLSCE W LATACH – PDF, docplayer.pl [dostęp 2018-10-29].
  6. a b c d e f g h i j k l m n o Magdalena Sosnowska-Łozińska, GENEZA, POWSTANIE I DZIAŁALNOŚĆ BANKU POLSKIEGO W LATACH 1828–1885, „ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO”, 53/2009, 2009 [dostęp 2018-10-30] (pol.).
  7. a b Marta Wnuczek, Specyfika działalności Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej im. F. Stefczyka w polskim systemie bankowym, Promotor, 2 grudnia 2015, ISBN 978-83-60095-37-9 [dostęp 2018-10-26] (pol.).
  8. a b c d e f g h i j Andrzej Jezierski, Historia gospodarcza Polski, Key Text Wydawnictwo, 2010, ISBN 978-83-87251-71-0 [dostęp 2018-10-26] (pol.).
  9. a b Nasz pierwszy Bank Polski, „Bankier.pl” [dostęp 2018-10-30] (pol.).
  10. a b c Bank Polski, Encyklopedia PWN [dostęp 2018-10-30] (pol.).
  11. a b Leonard Etel Marcin Tyniewicki, Finanse publiczne i prawo finansowe: realia i perspektywy zmian. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Eugeniuszowi Ruśkowskiemu, Wydawnictwo Temida 2, 2012, ISBN 978-83-62813-23-0 [dostęp 2018-10-30] (pol.).
  12. Rynkowska 1970 ↓, s. 32, 113.
  13. Katarzyna Marcinek, Narodowy Bank Polski w polskim systemie bankowym, Promotor, 2 grudnia 2015, ISBN 978-83-60095-35-5 [dostęp 2018-10-26] (pol.).
  14. Powstanie listopadowe – „Wyjaśnienie, co do kosztów na wzniesienie Cytadeli Aleksandrowskiej i długu 15 milionowej pożyczki” złożone Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych przez Urząd Municypalny miasta stołecznego Warszawy., powstanielistopadowe.com [dostęp 2018-10-30].
  15. Nowe muzea powstają w Cytadeli Warszawskiej [dostęp 2018-10-29] (pol.).
  16. Cytadela Warszawska, www.uroki-polski.pl [dostęp 2018-10-30].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]