Unter den Linden

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia.
 Niemcy, Berlin
ulica Unter den Linden
Mitte, Mitte
Długość: 1,5 km
Widok na aleję z lotu ptaka w 2005 roku
Widok na aleję z lotu ptaka w 2005 roku
Położenie na mapie Berlina
Mapa lokalizacyjna Berlina
ulica Unter den Linden
ulica Unter den Linden
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
ulica Unter den Linden
ulica Unter den Linden
Ziemia52°31′00,0″N 13°23′21,0″E/52,516667 13,389167

Unter den Linden (pol. „Aleja pod Lipami”[1]) – aleja, położona w Berlinie, w dzielnicy Mitte. Jest uważana za jedną z najpiękniejszych ulic tego miasta, ponadto stanowi jego ważną atrakcję turystyczną[1].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Aleja Unter den Linden ma 1,5 km długości i 60 m szerokości[2]. Rozciąga się od placu Pariser Platz z Bramą Brandenburską na zachodzie, do łączącego ją z placem Schlossplatz mostu Schlossbrücke na wschodzie[3][4]. Przedłużeniem alei od zachodniej strony jest Straße des 17. Juni, ulica, która w czasie zimnej wojny została odcięta od Unter den Linden przez Mur Berliński. Nazwa Unter den Linden, czyli w dosłownym polskim tłumaczeniu „Pod Lipami”, nawiązuje do porastających aleję drzew lipowych[4]. Pierwsze drzewa posadzono tu w połowie XVII wieku. Z czasem drzewa usunięto ze wschodniej części alei z powodu włączenia tego obszaru w obręb fortyfikacji miejskich Berlina. Stan ten utrzymał się do dziś i lipy spotkać można tylko w zachodniej części ulicy. Niemal cały przedwojenny drzewostan został zniszczony podczas operacji berlińskiej[4]. Dzisiejsze drzewa zostały zasadzone w 1947 roku[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Unter den Linden w 1691 roku
Unter den Linden na obrazie Eduarda Gaertnera z 1853 roku
Unter den Linden około 1900 roku
Unter den Linden z lotu ptaka w 1935 roku
Unter den Linden w 1950 roku
Unter den Linden w 1979 roku
Unter den Linden w 2006 roku

Poprzednikiem alei był utworzony w 1573 roku trakt, służący brandenburskiemu elektorowi Janowi Jerzemu do podróży konnych z zamku berlińskiego do położonego w zachodniej części miasta parku Großer Tiergarten, stanowiącego wtedy obszar łowiecki[2][5]. W 1647 roku, z inicjatywy Wielkiego Elektora Fryderyka Wilhelma I na długości 942 m trakt został obsadzony lipami zgodnie z holenderskim wzorem[2]. W 1653 roku powstał przy nim dom architekta Johanna Gregora Memhardta, w późniejszych latach przeznaczony na siedzibę dowódcy garnizonu berlińskiego - był to pierwszy kamienny budynek zbudowany na obszarze Friedrichswerder[6]. Pięć lat później wycięto lipy ze wschodniej części traktu z powodu decyzji władcy o włączeniu tego obszaru w obręb fortyfikacji miejskich[2]. W 1673 roku trakt otrzymał nazwę Erste Straße, którą rok później zmieniono na Neustädtische Allee[2]. Wraz z prowadzoną w latach 1674-1680 rozbudową miasta w ramach założenia urbanistycznego Dorotheenstadt, granice Großer Tiergarten przesuwano coraz bardziej na zachód, do wysokości dzisiejszej ulicy Schadowstraße, zaś samą Neustädtische Allee systematycznie przedłużano[2][5]. W 1690 roku jej nazwę zmieniono na Lindenallee[2]. W 1695 roku przy alei rozpoczęto budowę miejskiego arsenału, którą zakończono w 1730 roku[7]. W 1723 roku aleję nazwano Lindenstraße, zaś jedenaście lat później otrzymała ona nazwę Unter den Linden[3][2].

Po 1740 roku w ramach założenia urbanistycznego Forum Fridericianum, opracowanego przez króla Prus Fryderyka II Wielkiego przy Unter den Linden wybudowano Opernhaus (obecnie Staatsoper, pol. „Opera Państwowa”) w sąsiedztwie którego utworzono brukowany plac o nazwie Platz am Opernhaus (obecnie Bebelplatz)[3][8]. Z kolei w późniejszych latach w pobliżu tego obszaru zostały wzniesione Katedra św. Jadwigi (pierwszy kościół katolicki w Berlinie), Königliche Bibliothek (pol. „Biblioteka Królewska”) i Prinz Heinrich Palais (pol. „Pałac Księcia Henryka”; obecnie Uniwersytet Humboldtów)[3]. W tamtym czasie przy wschodniej części alei mieściły się głównie reprezentacyjne pruskie rezydencje, z kolei zachodnia część miała typowo burżuazyjny charakter[2][3]. Na początku XIX wieku we wschodniej części wybudowano Nowy Odwach i most Schlossbrücke, zaprojektowane przez Karla Friedricha Schinkla[3].

Po zakończeniu wojen napoleońskich przy Unter den Linden wybudowano nowe, monumentalne budynki, a także posągi zasłużonych pruskich generałów[9]. W dalszej części XIX wieku, po 1871 roku Unter den Linden stała się eleganckim, miejskim bulwarem z hotelami, restauracjami, kawiarniami, bankami i ekskluzywnymi sklepami[2]. Powstały wtedy przy niej luksusowe hotele takie jak Royal, Imperial, Victoria, Grand Hôtel de Rome oraz ukończony w 1906 roku pierwszy Hotel Adlon[10][3].

W latach 1914-1916 zbudowano biegnący pod Unter den Linden tunel tramwajowy, którego wlot znajdował się pomiędzy Singakademie (pol. „Akademia Śpiewu”; obecnie Maxim-Gorki-Theater) a Uniwersytetem Humboldtów i który dokładnie pod aleją rozgałęział się na dwie odnogi - jedna wychodziła pomiędzy Staatsoper a Prinzessinnenpalais, zaś druga na środku dzisiejszego placu Bebelplatz[11][12]. Tunel ten powstał wskutek dezaprobaty cesarza Wilhelma II dla przecinającej aleję naziemnej linii tramwajowej[12][11]. Z powodu nieopłacalności w 1926 roku zamknięto odnogę wychodzącą na placu Bebelplatz, a jej wlot zasypano[11].

W 1936 roku wszystkie lipy rosnące przy alei zostały wycięte z powodu choroby wywołanej przez grzyby[5]. W ich miejsce posadzono 370 lip srebrzystych. Z okazji Letnich Igrzysk Olimpijskich odbywających się w tym samym roku, na całej długości alei postawiono wysokie pylony z wieńczącymi je swastykami[5].

W czasie II wojny światowej zabudowa Unter den Linden została w znacznym stopniu zniszczona[2]. Uszkodzeniu uległ też Lindentunnel, który po przeprowadzeniu prac naprawczych został otwarty w 1950 roku, jednak już rok później zamknięto go dla ruchu tramwajowego, a jego wlot południowy zamurowano[11][12]. W późniejszych latach przeprowadzono odbudowę znajdujących się we wschodniej części alei monumentalnych, reprezentacyjnych gmachów, tj. Zeughaus, Staatsoper czy Uniwersytet Humboldtów[5][9]. Nie licząc budynku ambasady ZSRR (obecnie ambasady Rosji), wzniesionego w latach 1949-1952, zagospodarowywanie zachodniej części Unter den Linden rozpoczęto dopiero w latach 60. XX wieku[5][9]. Obok ocalałych kamienic z przełomu XIX i XX wieku zbudowano wtedy budynki reprezentujące ówcześnie modny styl modernistyczny tj. siedziby ambasad zaprzyjaźnionych z NRD państw (np. siedziba ambasady Węgier oddana do użytku w 1965 roku[13]), a także gmachy biurowe i użytkowe, wśród których był m.in. budynek wschodnioniemieckiego Ministerstwa Oświaty Ludowej wybudowany w 1961 roku oraz Hotel Unter den Linden wzniesiony w latach 1964-1966[5][9][14][10].

Po zjednoczeniu Niemiec przeprowadzono restaurację zabytkowych budynków znajdujących się przy alei[4]. Dokonano także wyburzenia budynków z lat 60. XX wieku w zachodniej części ulicy, a na ich miejscu zbudowano nowe budynki nawiązujące swą stylistyką i wykonaniem do dawnej architektury - tak postąpiono np. z dotychczasową siedzibą ambasady Węgier, na miejscu której w latach 1999-2001 zbudowano nową oraz z Hotelem Unter den Linden, który zastąpiono biznesowo-biurowo-mieszkalnym kompleksem Upper Eastside Berlin otwartym w 2008 roku[13][10][15]. Wyjątkiem był budynek Ministerstwa Oświaty Ludowej, który z inicjatywy Bundestagu został w latach 1993-1994 przebudowany pod kątem form zewnętrznych, tak aby nawiązywały one do historycznej stylistyki. Od 2017 roku gmach ten jest znany jako Matthias-Erzberger-Haus[14].

Dojazd[edytuj | edytuj kod]

Na Unter den Linden można się dostać, wysiadając na obsługiwanym przez linie S1, S2, S25 i S26 kolei S-Bahn przystanku Berlin Brandenburger Tor lub na stacji metra Brandenburger Tor, po której kursuje linia U55[16][5]. Ponadto dojazd na aleję zapewniają linie autobusowe 100, 147, 200, TXL (zatrzymują się na przystanku położonym w pobliżu zarówno stacji kolei S-Bahn, jak i metra) oraz N2 (przystanek Berlin. Behrenstraße/Wilhelmstraße)[16].

Budynki przy Unter den Linden[edytuj | edytuj kod]

Strona północna[edytuj | edytuj kod]

Strona południowa[edytuj | edytuj kod]

Pomniki przy Unter den Linden[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Unter den Linden - czyli Aleja Lip - najpiękniejsza ulica w Berlinie (pol.). W: Berlin [on-line]. podrozepoeuropie.pl. [dostęp 2017-01-13].
  2. a b c d e f g h i j k Unter den Linden (niem.). W: Straßenverzeichnis [on-line]. berlin.kauperts.de. [dostęp 2017-01-13].
  3. a b c d e f g Strassen/Unter den Linden (niem.). W: Strassen [on-line]. unterdenlinden.de. [dostęp 2017-01-13].
  4. a b c d Unter den Linden, Najpiękniejszy bulwar Berlina (pol.). W: Start [on-line]. visitberlin.de. [dostęp 2017-01-13].
  5. a b c d e f g h i Joanna Maria Czupryna: Aleja pod Lipami w Berlinie (pol.). W: Prace. ulice i dworce [on-line]. przewodnik-po-berlinie.pl, 2017-05-27. [dostęp 2018-12-31].
  6. Brigitte Ferlet: Berlin - Impressionen einer Metropole; Kommandantenhaus (niem.). W: Berlin [on-line]. www.berlin-die-hauptstadt.de, 2009. [dostęp 2017-01-13].
  7. Brigitte Ferlet: Berlin - Impressionen einer Metropole; Zeughaus (niem.). W: Berlin [on-line]. berlin-die-hauptstadt.de, 2009. [dostęp 2017-01-13].
  8. Bebelplatz (niem.). W: Sehenswürdigkeiten [on-line]. metropolen.de. [dostęp 2018-05-10].
  9. a b c d Unter den Linden (niem.). W: Denkmale in Berlin [on-line]. stadtentwicklung.berlin.de. [dostęp 2017-11-16].
  10. a b c History of the Friedrichstrasse / Unter den Linden intersection (ang.). upper-eastside-berlin.com. [dostęp 2019-05-23].
  11. a b c d Dietmar Arnold: Lindentunnel (niem.). W: Verkehrsbauwerke [on-line]. berliner-unterwelten.de, 2014-05-30. [dostęp 2019-05-24].
  12. a b c Aro Kuhrt: Lindentunnel (niem.). berlinstreet.de, 2015-0721. [dostęp 2019-05-24].
  13. a b Gläserne Ecke, Ungarische Botschaft in Berlin eröffnet (niem.). W: Meldungen [on-line]. baunetz.de, 2001-09-11. [dostęp 2019-05-23].
  14. a b Unter den Linden 71 (niem.). W: Weitere Bundestagsgebäude [on-line]. bundestag.de. [dostęp 2019-05-23].
  15. Christian van Lessen: Prominente Ecke: Berlin hat jetzt eine Upper Eastside (niem.). W: Berlin [on-line]. tagesspiegel.de, 2008-10-22. [dostęp 2019-05-23].
  16. a b Unter den Linden (niem.). W: Sehenswürdigkeiten [on-line]. berlin.de. [dostęp 2018-12-31].
  17. Verbindungsbüro des EP in Deutschland (niem.). europarl.europa.eu. [dostęp 2019-05-23].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]