Alexander von Humboldt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Alexander von Humboldt
Ilustracja
Imię i nazwisko urodzenia

Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt

Data i miejsce urodzenia

14 września 1769
Berlin

Data i miejsce śmierci

6 maja 1859
Berlin

Zawód, zajęcie

przyrodnik, geograf, geolog, astronom

Narodowość

niemiecka

Edukacja

Universität Viadrina

Alma Mater

Uniwersytet w Getyndze,
Technische Universität Bergakademie Freiberg

Rodzice

Alexander Georg
von Humboldt,
Maria Elizabeth Colomb

Krewni i powinowaci

Wilhelm – brat

Faksymile
Odznaczenia
Order Orła Czarnego (Prusy) Order „Pour le Mérite” za Naukę i Sztukę Krzyz Wielki Orderu Zasługi Korony Bawarii Order Królewski Maksymiliana za Naukę i Sztukę Order Sokoła Białego (Saksonia-Weimar) Krzyż Wielki Cesarskiego Orderu Róży (Brazylia) Wielki Komandor Orderu Danebroga (Dania) Krzyż Wielki Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Krzyż Wielki Orderu Karola III (Hiszpania) Order Świętego Aleksandra Newskiego (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Włodzimierza I klasy (Imperium Rosyjskie) Cesarski Order NMP z Guadalupe (Meksyk) Krzyż Wielki Orderu Chrystusa Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Królestwo Włoch)
XIX-wieczna mapa izotermiczna, sporządzona na podstawie obliczeń Humboldta

Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt (ur. 14 września 1769 w Berlinie, zm. 6 maja 1859 tamże) – niemiecki przyrodnik i podróżnik, jeden z twórców nowoczesnej geografii, młodszy brat Wilhelma von Humboldta. Laureat Medalu Copleya.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i studia[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w zamożnej pruskiej rodzinie. Jego ojcem był Alexander Georg von Humboldt, oficer, szambelan na pruskim dworze. We wczesnej młodości kształcił się pod opieką prywatnych nauczycieli[1]. Był chorowitym, ale aktywnym dzieckiem, zdarzały mu się napady neurastenii[2]. Pragnieniem matki Humboldta było, aby został w przyszłości urzędnikiem[3]. Młody Humboldt przejawiał duże zainteresowanie otaczającym go światem natury, ponadto zajmowała go literatura podróżnicza: szczególnie twórczość Bougainville'a i Forstera[4].

W 1787, w wieku 18 lat, Humboldt trafia na uniwersytet we Frankfurcie nad Odrą. Po kilku miesiącach przenosi się na studia przyrodnicze w Getyndze, gdzie spędza około dwóch lat. Później ponownie przenosi się, tym razem na akademię handlową w Hamburgu, następnie wraca do Getyngi, by ostatecznie trafić na akademię górniczą w saksońskim Fryburgu (1791-1792)[5]. Tam zrealizował trzyletni program studiów w 8 miesięcy[6]. W trakcie studiów Humboldt angażował się w pierwsze podróże, m.in. odbył trwającą 10 tygodni wyprawę po Europie, w trakcie której odwiedził Holandię, Belgię, Anglię i Francję[7].

W wieku 22 lat został inspektorem górniczym na etacie państwa pruskiego[8]. Dał się wówczas poznać jako ambitny, wytrwały urzędnik oraz innowator: opracował i wdrożył własne prototypy maski do oddychania dla górników oraz bezpiecznej lampy górniczej[9]. W owym czasie napisał dwie książki: o podziemnej florze Fryburgu oraz o bazaltach. Zainteresował się także zjawiskiem galwanizmu[10]. Odbywał wiele podróży inspekcyjnych i regularnych podróży naukowych, m.in. do kopalni w Wieliczce i Bochni[5]. W 1796 umiera matka Humboldta[11], który niemal natychmiast po jej śmierci rezygnuje z posady inspektora górniczego i skupia się na realizacji marzenia o wielkich podróżach[12]

Podróże[edytuj | edytuj kod]

Wyprawa do Ameryki[edytuj | edytuj kod]

Podczas przygotowań do wyprawy w Paryżu Humboldt poznał Aimé'go Bonplanda, przyszłego towarzysza podróży[13]. Z uwagi na trudności z zawiązaniem ekspedycji we Francji, Humboldt wyruszył w 1798 roku do Hiszpanii[14], skąd w 1799 r. wraz z Bonplandem rozpoczął swoją wyprawę do Amazonii[15]. W lipcu 1799 dotarł do Nowej Andaluzji[16]. Po przybyciu do Cumany natychmiast przystąpił do zbierania próbek materiałów potrzebnych do późniejszych badań przyrodniczych. Następnie z Cumany wyruszył do Caracas[17], skąd w lutym 1800 r. skierował się ku rzece Orinoko[18]. W trakcie tej przeprawy, nad jeziorem Valencia, Humboldt jako jeden z pierwszych naukowców zauważył i opisał wpływ działalności człowieka na stan przyrody[19].

Następnie, w okolicach miejscowości Calabozo, Humboldt wraz z Bonplandem dokonali serii forsownych doświadczeń z wykorzystaniem żyjących w okolicznych rzekach węgorzy elektrycznych[20]. W marcu 1800 r. ekspedycja dotarła do misji kapucyńskiej w San Fernando de Apure[21], a następnie ruszyła w górę rzeki Orinoko. Jednym z głównych celów wyprawy było zbadanie możliwości przepływu między Orinoko i Amazonką[22]. Humboldt opracował wówczas dokładną mapę systemu dopływów tych rzek[23]. Po sześciu miesiącach członkowie ekspedycji powrócili do Cumany, skąd wyruszyli na Kubę[24]. Po dotarciu na wyspę Humboldt i Bonpland wysłali drogą morską do Europy część zgromadzonych podczas ekspedycji zbiorów przyrodniczych[25].

Z Kuby Humboldt wraz z Bonplandem popłynęli do Bogoty, gdzie spotkali się z hiszpańskim przyrodnikiem José Celestino Mutisem[26]. Kolejnym etapem wyprawy Humboldta była podróż w Andy, gdzie dogłębnie badał właściwości tamtejszych wulkanów[27]. W 1802 roku wspiął się m.in. na Pichincha, próbował również wejść na Cotopaxi (gdzie dotarł na wysokość 4300 metrów n.p.m.) i na Antisanę, gdzie udało się mu osiągnąć 5400 metrów n.p.m.[28]. W trakcie badań wulkanu Chimborazo Humboldt osiągnął wysokość 5917 m. n.p.m.[29]. Podczas wyprawy w Andy Humboldt ustalił przebieg równika magnetycznego Ziemi [30]

W październiku 1802 Humboldt dotarł do Limy, skąd odbył podróż morską do Guayaquil, w trakcie której badał charakter zimnego prądu morskiego, nazwanego później jego imieniem[31]. Następnie do 1804 r. przebywał Meksyku, gdzie prowadził badania w tamtejszych archiwach i bibliotekach. W 1804 r. wyruszył do Stanów Zjednoczonych[32]. Tam wielokrotnie uczestniczył w spotkaniach z prezydentem Thomasem Jeffersonem, któremu składał obszerne relacje nt. geografii i ludności Meksyku[33]. Pod koniec czerwca 1804 opuścił Amerykę na pokładzie statku płynącego do Europy. W sierpniu dotarł do Paryża, wraz z Bonplandem przywożąc z wyprawy 60 000 okazów roślin, należących 6 tysięcy gatunków, z czego 2 tysiące były do tej pory w Europie nieznane[34].

W latach 1807–1827 przebywał w Paryżu, gdzie poznał m.in. Carla Gustava Junga, później wykładał geografię na uniwersytecie berlińskim, a w 1829 wyprawił się wraz z Ch. Ehrenbergiem i G. Rosem w góry Uralu i Ałtaju, do chińskiej Dżungarii i w rejon Morza Kaspijskiego.

Wraz z C. Gaussem stworzył międzynarodową organizację do badań nad zjawiskami magnetycznymi, a dzięki jego inicjatywie powstał również pruski instytut meteorologiczny.

Zainteresowania i rozwój nauki[edytuj | edytuj kod]

Tablica na ścianie budynku Towarzystwa Przyrodniczego w Gdańsku, upamiętniająca członkostwo honorowe Humboldta

Wielkość Alexandra von Humboldta opiera się na tym, że wbrew duchowi czasu dokonał syntezy wiedzy przyrodniczej z wielu różnych dziedzin i starał się w całym swoim dorobku naukowym kierować holistycznym spojrzeniem na przyrodę, badając związki nimi rządzące, w tym kładąc silny nacisk na negatywne aspekty działalności człowieka, będąc tym samym prekursorem działań na rzecz ochrony środowiska[35]. Poszedł w swych dociekaniach drogą badań doświadczalnych i wnikliwych wieloletnich obserwacji, dzięki czemu na kilku polach (geologia, astronomia, zoologia, botanika i mineralogia) zdobył znakomite wyniki. Poza tym jest on twórcą nauki o krajobrazie, klimatologii, oceanografii i geografii roślin. Interesował się również i zajmował naukami takimi jak etnografia i językoznawstwo. Jest uznawany za ostatniego człowieka, który ogarniał umysłem cały stan ówczesnej wiedzy przyrodniczej[36]. Wywarł duży wpływ na poglądy Charlesa Darwina. Od imienia badacza pochodzi nazwa jednej z planetoid(54) Alexandra.

Prace naukowe[edytuj | edytuj kod]

Naturgemälde (dosł. Obraz natury) - góra z piętrami roślinności oraz kolumnami z lewej i prawej strony z dodatkowymi informacjami o grawitacji, ciśnieniu atmosferycznym, temperaturze, składzie chemicznym itd.

Świadectwem wszechstronności Humboldta był jego 5-tomowy Kosmos, dzieło, w którym zebrana była w sposób niedościgniony cała przyrodnicza wiedza owych czasów. Pierwszy tom był podróżą po świecie zewnętrznym, od mgławic i gwiazd do wulkanów, roślin i ludzi. Drugi tom zabierał czytelnika w podróż przez historię ludzkości od starożytnych Greków do czasów najnowszych. Ostatnie trzy tomy zawierały specjalistyczną wiedzę.

Humboldt zaszczepił też naukę wieloma ideami, których realizacja przyczyniła się znacznie do jej rozwoju. Jego autorytet stał się tak wielki, że w pewnych wypadkach (np. geologii) długo przeszkadzał rozwojowi nowoczesnych kierunków.

W czasie pobytu w Paryżu opracował 34-tomowe dzieło z 2000 tablicami o swej amerykańskiej podróży pt. Voyage aux régions équinoxiales du Nouveau Continent (1805–1829). Niektóre publikacje z tego dzieła:

  • Essai sur la géographie des plantes (Esej o geografii roślin) (1807),
  • Ansichten der Natur (Obrazy natury) (1808, 2 t.),
  • Vues des Cordillères et monumens des peuples indigènes de l'Amerique (Widoki Kordylierów i zabytków ludów tubylczych Ameryki) (1810-1813),
  • Voyage aux régions équinoxiales du Nouveau Continent fit en 1799, 1800, 1801, 1802, 1803 et 1804 (1814-1831),
  • Essai politique sur l'île de Cuba (Esej polityczny o Kubie) (1826, 4 t.),
  • Essai politique sur le royaume de la Nouvelle-Espagne (Polityczny esej o Królestwie Nowej Hiszpanii) (1808-1811).

Inne publikacje:

  • Des lignes isothermes et de la distribution de la chaleur sur le globe (Linie izotermiczne i rozłożenie ciepła na Ziemi (1817),
  • Fragments de géologie et de climatologie asiatiques (1832, 2 t.),
  • Asie centrale, recherches sur les chaînes de montagne et la climatologie comparée (1843, 3 t.),
  • Reise nach dem Ural, dem Altai und dem Kaspischen Meer (Wyprawa na Ural, Ałtaj i Morze Kaspijskie) (1837–1842, 2 t.),
  • Kosmos. Entwurf einer physischen Weltgeschichte (Kosmos. Rys fizycznego opisu świata) (1845-1859, 5 t.).

Zbiorowe, dwunastotomowe wydanie dzieł Humboldta, Gesammelte Werke, ukazało się w 1889.

Zajmował się mniejszymi jednostkami fizycznogeograficznymi Ziemi. Opisał szczegółowo stepy, pustynie i lasy równikowe. Zdaniem Humboldta celem fizycznogeograficznego opisu Ziemi powinno być poznanie jedności w mnogości, badanie ogólnych praw i wewnętrznego ich związku między zjawiskami tellurystycznymi. Wprowadził pojęcia strefowości i piętrowości klimatycznej. Jako jeden z pierwszych postulował ochronę przyrody, jest twórcą określenia: „pomnik przyrody”.

Nazwy geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Jego nazwiskiem nazwano rzekę Humboldt, Hrabstwo Humboldt, jak również zimny Prąd Peruwiański (Prąd Humboldta).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wulf 2017 ↓, s. 35.
  2. Wulf 2017 ↓, s. 37.
  3. Wulf 2017 ↓, s. 40.
  4. Egerton 2009 ↓, s. 253.
  5. a b Bednarczyk 2006 ↓, s. 93.
  6. Wulf 2017 ↓, s. 43.
  7. Egerton 2009 ↓, s. 255.
  8. Wulf 2017 ↓, s. 44.
  9. Wulf 2017 ↓, s. 45.
  10. Wulf 2017 ↓, s. 46.
  11. Wulf 2017 ↓, s. 66.
  12. Wulf 2017 ↓, s. 67.
  13. Wulf 2017 ↓, s. 70.
  14. Wulf 2017 ↓, s. 72.
  15. Wulf 2017 ↓, s. 72-73.
  16. Wulf 2017 ↓, s. 75.
  17. Wulf 2017 ↓, s. 81.
  18. Wulf 2017 ↓, s. 84.
  19. Wulf 2017 ↓, s. 86.
  20. Wulf 2017 ↓, s. 92-94.
  21. Wulf 2017 ↓, s. 94.
  22. Wulf 2017 ↓, s. 103.
  23. Wulf 2017 ↓, s. 104.
  24. Wulf 2017 ↓, s. 107.
  25. Wulf 2017 ↓, s. 108.
  26. Wulf 2017 ↓, s. 109-110.
  27. Wulf 2017 ↓, s. 114.
  28. Wulf 2017 ↓, s. 117-118.
  29. Wulf 2017 ↓, s. 119-122.
  30. Wulf 2017 ↓, s. 125.
  31. Wulf 2017 ↓, s. 126.
  32. Wulf 2017 ↓, s. 129.
  33. Wulf 2017 ↓, s. 138.
  34. Wulf 2017 ↓, s. 149.
  35. Zapomniany „Szekspir nauki”. Na jego cześć nazwano nawet morze na Księżycu!, SmogLab, 24 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-24] (pol.).
  36. Andrzej Wróblewski. Niemieckie powietrze. „Wiedza i Życie”, s. 67, lipiec 2009. Warszawa: Prószyński Media. ISSN 0137-8929. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]