Wyżyna Olkuska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wyżyna Olkuska
Brama Bolechowicka a1.jpg
Brama Bolechowicka od strony Bolechowic
341.32 Wyżyna Olkuska.png
Megaregion Pozaalpejska Europa Środkowa
Prowincja Wyżyny Polskie
Podprowincja Wyżyna Śląsko-Krakowska
Makroregion Wyżyna Krakowsko-Częstochowska
Mezoregion Wyżyna Olkuska
Skały w Dolinie Będkowskiej
Dolina Kobylańska
Łysa – jeden z ostańców

Wyżyna Olkuska (341.32) – część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, leżąca pomiędzy obniżeniem Białej Przemszy i Szreniawy w Bramie Wolbromskiej na północy a Rowem Krzeszowickim na południu. Wschodnią granicę stanowi dolina Dłubni, natomiast zachodnia przebiega nieregularnie kuestą między Olkuszem i Trzebinią[1].

Podział i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Ma powierzchnię około 820 km2. W niektórych publikacjach nazywana jest Wyżyną Krakowską i stąd pochodzi nazwa jednostki wyższego rzędu – Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Jednak w oficjalnym nazewnictwie w 1991 r. przyjęto nazwę Wyżyna Olkuska[1].

Zdzisław Czeppe podzielił Wyżynę Olkuską na 3 mikroregiony: Grzędy Olkuskie, Płaskowyż Sułoszowej i Skały, Doliny Podkrakowskie[2]. Według J. Kondrackiego niektóre z tych nazw są niezbyt udane i proponuje on w swojej klasyfikacji dziesiętnej podział na następujące mikroregiony:

Geologia i geomorfologia[edytuj | edytuj kod]

Wyżyna znajduje się na wysokości 250-512.8 m n.p.m.. Najwyższym wzniesieniem jest ostaniec o nazwie Skałka (Grodzisko, 512,8 m) na terenie Jerzmanowic, ponad górną częścią Doliny Będkowskiej. Jest to drugie pod względem wysokości wzniesienie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej[3]. Większa część obszaru Wyżyny Olkuskiej znajduje się na wysokości około 400 m, a różnice wysokości w stosunku do doliny Wisły pod Krakowem i do Rowu Krzeszowickiego nie przekraczają 200 m[1].

Wyżyna zbudowana jest z wapieni jurajskich ze znacznie rozwiniętymi zjawiskami krasowymi. Powierzchnia jest lekko falista i pokryta znaczną warstwą lessów z licznymi ostańcami szczególnie w północnej części. Z form krasowych występują na niej liczne jaskinie i schroniska, a także mogoty, wywierzyska, doliny krasowe – wąwozy i jary, których dnem płyną potoki, a wejścia do nich stanowią szczególnie ukształtowane bramy np. Brama Bolechowicka. Najbardziej znana to Dolina Prądnika na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego. Krasowość Wyżyny Olkuskiej objawia się także brakiem wód powierzchniowych i zaleganiem wód w podziemnych szczelinach skał, co w szczególnym nasileniu występuje na Płaskowyżu Sułoszowskim[1].

Na Wzgórzach Rabsztyńskich kuesta jest pofragmentowana, suche doliny rozcinają płaskowyż, wskutek czego wyodrębniają się wzgórza. Płaskowyż Sułoszowski jest falisty, o nachyleniu stoków nie przekraczającym 9%, a na wierzchowinach 2%. Podłoże wapienne pokryte jest tutaj lessem o miąższości do 10 m[1].

Południowa część Wyżyny Olkuskiej pocięta jest przez doliny potoków na dolinki o przebiegu południkowym, stromych zboczach z licznymi wapiennymi ostańcami. Dolina Prądnika znajduje się po północnej stronie drogi Kraków-Olkusz (E 94), pozostałe po południowej stronie tej drogi. W kolejności od zachodu na wschód są to: Dolina Miękini, Dolina Eliaszówki, Dolina Racławki, Dolina Szklarki, Dolina Będkowska, Dolina Kobylańska, Dolina Bolechowicka, Dolina Kluczwody[4]:

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Na najcenniejszych przyrodniczo obszarach Doliny Prądnika już w 1956 r. utworzono Ojcowski Park Narodowy. Mimo niewielkiej powierzchni ma jednak bardzo zróżnicowaną szatę roślinną. Rosną w nim lasy liściaste z grabami, dębami i lipami. Występują tu również reliktowe lasy górskie (las jaworowy – Ojców i buczyna karpacka), w dolinach potoków pozostałości łęgów i łąki. na skałach murawy naskalne. W wapiennych skałach Doliny Prądnika występują liczne skały o fantastycznych kształtach, m.in. Maczuga Herkulesa, Pochylce, Igła Deotymy, Brama Krakowska[1]. Duża liczba jaskiń i schronisk powoduje, że bogata jest fauna nietoperzy. Stąd też nietoperz stał się symbolem Ojcowskiego Parku Narodowego. Zagrożeniem dla przyrody OPN są zachodnie wiatry przywiewające z pobliskiego Górnego Śląska zanieczyszczenia przemysłowe[5]. Na dolinach Podkrakowskich utworzono Park Krajobrazowy Dolinki Krakowskie, nad górną częścią Dłubni Dłubniański Park Krajobrazowy. Jest wiele rezerwatów przyrody: ”Eliaszówki”, ”Dolina Kluczwody”, ”Dolina Racławki”, ”Dolina Szklarki”, ”Michałowiec, ”Wąwóz Bolechowicki”[1].

Gospodarka i turystyka[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze Wyżyny Olkuskiej są 3 miasta: Olkusz, Wolbrom i Skała. Olkusz to średniowieczne miasto górnicze, w którym wydobywano i przetapiano rudy srebra i ołowiu i istniała mennica. Obecnie wydobywa się tutaj rudy cynku znajdujące się w dolomitach z górnego triasu. We wsi Klucze istnieje cementownia i fabryka papieru. W niektórych miejscowościach działają kamieniołomy wydobywające wapienie[1].

Coraz większe znaczenie odgrywa turystyka. Bogata jest sieć szlaków turystyki pieszej i rowerowej, powstają szlaki turystyki konnej i narciarskiej. Przez tereny wyżyny biegną dwa główne szlaki: Szlak Orlich Gniazd i Szlak Warowni Jurajskich, oraz wiele innych. Zaplecze turystyczne dobrze rozwinięte. Ruch turystyczny skupia się głównie w Dolinie Prądnika i Dolinach Krakowskich. Zwiedzane są m,in. Zamek w Pieskowej Skale oraz ruiny Zamku w Rabsztynie i Zamku w Ojcowie. Turystycznie udostępniono 4 jaskinie: Jaskinia Ciemna, Jaskinia Łokietka, Jaskinia Nietoperzowa i Jaskinia Wierzchowska Górna. Liczne skały, zwłaszcza w Dolinach Podkrakowskich są obiektem wspinaczki skalnej[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. Z.Czeppe. Regiony fizycznogeograficzne Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej [in:] Z. Czeppe (ed.), Wartości środowiska przyrodniczego Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i zagadnienia jego ochrony, Studia Ośrodka Dokumentacji Fizjograficznej PAN, vol. 1, Wrocław – Warszawa – Kraków: Wydawnictwo PAN, 1972
  3. Geoportal. Mapa topograficzna i satelitarna. [dostęp 2018-06-23].
  4. Dolinki Podkrakowskie. Mapa turystyczna 1:25 000. Kraków: Wyd. Compass, 2006. ISBN 83-89165-95-3.
  5. Józef Partyka: Ojcowski Park Narodowy: przewodnik turystyczny. Warszawa: Sport i Turystyka Muza SA, 2006. ISBN 83-7319-963-2.
  6. Jura Krakowsko-Częstochowska. Przewodnik. [dostęp 2018-06-23].