Brygada im. Jarosława Dąbrowskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Sztandar Batalionu im. Dąbrowskiego.
Napis w prawym górnym rogu po hiszpańsku:
Za wolność waszą i naszą. W centrum sztandaru widnieje tekst "Batalion Dąbrowskiego. Dla wspaniałych synów polskiego ludu".

XIII Brygada Międzynarodowa im. Jarosława Dąbrowskiego (potocznie: Dąbrowszczacy) – grupa polskich uczestników wojny domowej w Hiszpanii w latach 1936−1939, walczących w składzie Brygad Międzynarodowych po stronie wojsk republikańskich przeciwko wojskom gen. Francisco Franco. Faktycznie, tak jak wszystkie Brygady Międzynarodowe, XIII Brygada była organizowana i nadzorowana przez Komintern i radzieckie służby bezpieczeństwa NKWD[1]. Dostała ona najwyższe z hiszpańskich odznaczeń za męstwo[2].

W hiszpańskiej wojnie domowej w latach 1936-1939, ogółem po stronie republikańskiej walczyło ok. 5000 obywateli polskich.

Według ustawy o obywatelstwie z 1920 r. która zabraniała obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej służby w obcej armii bez odpowiedniego zezwolenia władz polskich, ochotnicy automatycznie utracili obywatelstwo polskie z chwilą zaciągu do Brygady. W dniu 11 grudnia 1936 roku w Monitorze Polskim ukazało się ostrzeżenie rządu polskiego grożące pozbawieniem obywatelstwa polskiego Polakom (obywatelom polskim) biorącym udział w wojnie domowej w Hiszpanii. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych RP z 26 lutego 1938 roku zaleciło stosowanie ustawy o obywatelstwie wobec Polaków walczących w Hiszpanii[3][4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

19 lipca 1936 roku grupa Polaków – emigrantów politycznych, zamieszkałych w Hiszpanii oraz uczestników międzynarodowej spartakiady robotniczej w Barcelonie wstąpiła do milicji republikańskiej i wraz z tzw. Centurią im. Ernsta Thälmanna (kompania) wymaszerowała na front aragoński.

28 sierpnia 1936 roku dziewięciu górników polskich z Francji przekroczyło granicę francusko-hiszpańską i wzięło udział w obronie miasta Irúnu. Po jego opanowaniu przez wojska rebelianckie 4 września 1936 roku wycofali się oni na teren Francji, lecz wkrótce wrócili do Hiszpanii. W Barcelonie wspólnie z przybyłą z Paryża grupą Polaków ze Stanisławem Matuszczakiem, Stanisławem Ulanowskim ps. "Bolek" i Antonim Kochankiem, którzy 8 września 1936 roku utworzyli 36 osobowy oddział ciężkich karabinów maszynowych im. gen. Jarosława Dąbrowskiego w składzie tzw. kolumny "Libertad" (batalion). Od 11 września 1936 roku grupa ta walczyła na froncie, początkowo pod Talaverą, uczestniczyła w kontrataku na Pelahustan i odznaczyła się w obronie wzgórza Osso. 6 października 1936 roku kolumna "Libertad" została zmuszona do odwrotu w kierunku Madrytu, a następnie okrążona przez oddziały gen. Franco. Części oddziału, której udało się wyjść z okrążenia, wzięła następnie udział w obronie Madrytu, pod Brunete i El Escorialem.

Pod koniec października 1936 roku grupa im. gen. J. Dąbrowskiego została skierowana do miejscowości Albacete, gdzie rozpoczęto tworzenie brygad międzynarodowych i gdzie później było dowództwo brygad międzynarodowych. Z przybyłej tam grupy 300 Polaków 24 października 1936 roku sformowano batalion im. gen. Jarosława Dąbrowskiego w składzie trzech kompanii po 100-120 ludzi. Dowódcą batalionu został Stanisław Ulanowski, komisarzem politycznym Stanisław Matuszczak. Uzbrojenie batalionu składało się ze starych karabinów meksykańskich, 4 ciężkich karabinów maszynowych "Maxim" i granatów własnej produkcji wykonanych z puszek po konserwach.

4 listopada 1936 roku batalion w składzie XI brygady międzynarodowej wysłano do Madrytu, do odwodu frontu. 8 listopada 1936 roku batalion skierowano na front, gdzie walczył na przedmieściach Madrytu w rejonie Ciudad Universitaria, nad rzeką Manzanares, w rejonie Mostu Francuskiego. W czasie tych walk batalion poniósł znaczne straty i został częściowo wycofany w celu reorganizacji.

29 listopada 1936 roku batalion został włączony w skład XIII brygady międzynarodowej pod dowództwem Węgra gen. "Lukacsa" (Máté Zalka).

Dąbrowszczacy po bitwie pod Guadalajarą

28 grudnia 1936 roku batalion został przerzucony pod Guadalajarę z zadaniem opanowania ważnego węzła drogowego MadrytSaragossa oraz Madryt – Sigüenza i odcięcia wojskom rebelianckim walczącym pod Madrytem dróg do baz zaopatrzeniowych. 2 stycznia 1937 roku batalion opanował węzeł drogowy a w trakcie walk śmiertelnie rany został dowódca batalionu Antoni Kochanek. Jego następcą został Wiktor Kuźnicki "Paweł Szkliniarz". 8-11 stycznia 1937 roku batalion w składzie XIII brygady międzynarodowej walczył na froncie pod Majadahonda, a następnie został wycofany do odwodu, gdzie został uzupełniony.

7 lutego 1937 roku batalion został przerzucony do Argandy i zajął pozycję w rejonu mostu na rzece Jarama – centralnego obiektu ataku wojsk gen. Franco w ich natarciu na Madryt od południa. Batalion pomimo znacznych strat odparł wszystkie ataki.

Od 10 marca 1937 roku batalion walczył na froncie pod Guadalajarą przeciwko wojskom włoskiego korpusu interwencyjnego i 18 marca 1937 roku wraz z innymi oddziałami XI i XII brygad międzynarodowych zdobył Brihuegę. W kwietniu 1937 roku walczył ponownie nad rzeką Jarama w rejonie Morata de Tajuña i w Casa de Campo. Następnie wycofany na odpoczynek. 1 maja 1937 roku otrzymał ofiarowany przez Komitet Centralny Komunistycznej Partii Polski sztandar z rąk Gustawa Reichera "Rwala". W końcu maja 1937 roku wraz ze zgrupowaniem gen. "Lukacsa" został wysłany na front pod Hueskę, gdzie 11-16 czerwca 1937 roku wziął udział w nieudanym natarciu ponosząc dotkliwe straty.

23 czerwca 1937 roku batalion im. gen. Jarosława Dąbrowskiego został przeformowany w 150 brygadę, której dowódcą został Hiszpan Fernando Gerasi, a komisarzem politycznym Stanisław Matuszczak. W skład brygady weszły bataliony:

W skład batalion im. José Palafoxa oprócz Polaków wchodzili także Hiszpanie, Ukraińcy – zgrupowani w kompanii im. Tarasa Szewczenki i Żydzi – zgrupowani w kompanii im. Naftalego Botwina.

W lipcu 1937 roku brygada pod dowództwem J. Strzelczyka "Jana Barwińskiego" walczyła pod Brunete, w sierpniu na froncie aragońskim.

W sierpniu 1937 roku w skład brygady włączona została polska kompania im. Adama Mickiewicza, która od początku 1937 roku walczyła w składzie 9 batalionu im. Czapajewa pod Teruelem, w obronie Almerii, na froncie Grenady i Kordowy, a następnie w operacji zaczepnej pod Brunete. Wcielono ją jako 1 kompanię do batalionu im. José Palafoxa.

8 sierpnia 1937 roku 150 brygada została przemianowana na XIII brygadę międzynarodową im. Jarosława Dąbrowskiego, a kompanię im. Adama Mickiewicza wydzielono z batalionu im. José Palafoxa i przekształcono w 3 polski batalion im. Adama Mickiewicza. W końcu sierpnia brygada walczyła pod Saragossą, gdzie wyróżniła się śmiałym wypadem na Villamayor de Gallego.

Od września 1937 roku brygada znajdowała się odwodzie frontu. 12-18 października 1937 roku walczyła pod Fuentes del Ebro, a w grudniu 1937 roku na odcinku Tardienta-Ziera w górnej Aragonii w celu odciążenia Teruelu, co umożliwiło 24 grudnia 1937 roku Teruelu.

W lutym 1938 roku brygada brała udział w ofensywie wojsk republikańskich w Estremadurze. 16 lutego 1938 roku brygada rozpoczęła walki o łańcuch górski Sierra Quemada, wdzierając się w ugrupowanie wojsk frankistowskich i przełamując ich obronę, lecz kontrnatarcie wojsk gen. Franca doprowadziło od odcięcia i zniszczenia części brygady. Na początku marca 1938 roku brygadę skierowano na front aragoński, gdzie uczestniczyła w walkach obronnych i odwrotowych w składzie 35 dywizji międzynarodowej dowodzonej przez gen. "Waltera" (Karola Świerczewskiego).

21 lipca 1938 roku brygada została skierowana nad rzekę Ebro, gdzie dowództwo wojsk republikańskich przygotowywało przeciwnatarcie w celu powstrzymania ofensywy wojsk frankistowskich (bitwa nad Ebro). 25 lipca 1938 roku brygada sforsowała rzekę Ebro, włamując się głęboko w pozycje wojsk frankistowskich i podeszła pod Gandesę, gdzie toczyła przez 2 miesiące walki. Za udział w walkach nad rzeką Ebro brygada otrzymała najwyższe odznaczenie bojowe republiki – Medalla del Valor.

Oprócz Polaków walczących w XIII brygadzie międzynarodowej, Polacy byli także organizatorami polskich baterii artylerii: im. Walerego Wróblewskiego (utworzonej 16 grudnia 1937 roku) i im. Bartosza Głowackiego (utworzonej w lipcu 1937 roku), która wchodziły w skład 1 międzynarodowego słowiańskiego dywizjonu artylerii ciężkiej, walczyli w baterii artylerii przeciwlotniczej im. Karla Liebknechta, zajmowali stanowiska dowódców i komisarzy w 129 brygadzie międzynarodowej, 35 i 45 dywizji oraz w szeregu innych jednostkach wojsk republikańskich.

24 września 1938 roku rząd Republiki Hiszpańskiej pod naciskiem Ligi Narodów wycofał jednostki międzynarodowe z linii frontu a następnie zdemobilizował w październiku 1938 roku.

W styczniu 1939 roku ponownie jednak żołnierze brygady zgłosili się do dyspozycji rządu i 24 stycznia 1939 roku brygadę skierowano na front kataloński, gdzie walczyła jeszcze dwa tygodnie. 9 lutego 1939 roku żołnierze XIII brygady międzynarodowej wraz z pozostałymi oddziałami brygad międzynarodowych przekroczyli granicę Francji, gdzie zostali internowani.

Dąbrowszczacy, przed wycofaniem z Hiszpanii, przysięgają wierność sprawie Republiki

Polacy biorący udział w wojnie domowej w Hiszpanii posiadali własną prasę wydawaną w języku polskim:

  • "Dąbrowszczak" (początkowo nosił nazwę "Dąbrowszczyk") – pismo batalionu im. Jarosława Dąbrowskiego, później także brygady do czasu gdy zaczęto wydawać "Ochotnika Wolności"
  • "Bartoszak" – pismo baterii im. Bartosza Głowackiego
  • "Naprzód" – pismo batalionu im. José Palafoxa
  • "Żołnierz Wolności" – pismo batalionu im. Adama Mickiewicza
  • "Ochotnik Wolności" (hiszp. El Voluntario de la Libertad) – oficjalny organ prasowy XIII Brygady Międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego

W grudniu 1938 roku została ustanowiono odznaka pamiątkowa bojowników XIII brygady międzynarodowej. Odznaka przedstawia trójramienną gwiazdę antyfaszystowską umieszczoną na wieńcu laurowym. Na środku gwiazdy umieszczony jest popiersie gen. Jarosława Dąbrowskiego w mundurze armii francuskiej. Na górnym ramieniu gwiazdy jest umieszczony napis XIII BI (skrót od nazwy brygady w języku hiszpańskim 'XIII Brigadas Internacionales), a na dolnych daty 1936 i 1938. Pod gwiazdą umieszczona jest szarfa z napisem Za Waszą Wolność i Naszą w języku hiszpańskim (hiszp. Por Vuestra Libertad y la Nuestra).

W czasie II wojny światowej duża część byłych Dąbrowszczaków przystąpiła do antyhitlerowskiej partyzantki[5]. 18 października 1956 roku Rada Państwa PRL ustanowiła medal za Waszą Wolność i Naszą w celu uznania zasług bojowych uczestników walk w obronie Republiki Hiszpańskiej w latach 1936-1939.

XIII Brygada Międzynarodowa została 25 października 1966 odznaczona przez Radę Państwa Orderem Krzyża Grunwaldu I klasy[6].

Order Krzyża Grunwaldu I klasy

W 1996 roku, w 60. rocznicę wybuchu wojny domowej w Hiszpanii, wszyscy weterani Brygad Międzynarodowych, a więc i Dąbrowszczacy, otrzymali honorowe obywatelstwo Hiszpanii[7].

Obsada personalna polskiego batalionu im. Jarosława Dąbrowskiego[8][edytuj | edytuj kod]

Dowódca batalionu:

Komisarz polityczny:

Adiutant batalionu:

1 kompania

Dowódca:

Komisarz polityczny:

2 kompania

Dowódca:

(od 15 grudnia 1936 roku nastąpiło połączenie 2 kompanii z 1 kompanią, natomiast pod numerem drugim występowała do 24 stycznia 1937 roku kompania bałkańska)

3 kompania

Dowódca:

(od 24 listopada 1936 roku 3 kompania została połączona z 2 kompanią, a od 15 grudnia 1936 roku także z 1 kompanią i występująca pod tymi numerami do 20 stycznia 1937 roku)
(od 21 lutego 1937 roku nastąpiło kolejne połączenie 3 kompanii z 2 kompanią i nowa kompania występowała pod numerem drugim, od 2 marca 1937 roku numer trzeci przejęła kompania bałkańska)

Kompania ciężkich karabinów maszynowych

Dowódca:

Komisarz polityczny:

Kompania bałkańska

Dowódca:

(od 15 grudnia 1936 roku kompania bałkańska występowała pod numerem drugim i do 24 stycznia 1937 roku dowodził nią Józef Strzelczyk "Jan Barwiński")
(od 2 marca 1937 roku do 16 kwietnia 1937 roku kompania występowała pod numerem trzecim)

Komisarz polityczny:

Kompania hiszpańska "Ambinete"

Dowódca:

Obsada personalna brygady międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego[9][edytuj | edytuj kod]

Dowództwo brygady:

Dowódca:

Komisarz polityczny:

Szef sztabu:

Batalion im. Jarosława Dąbrowskiego (16 kwietnia 193724 września 1938)

Batalion im. José Palafoxa (6 lipca 1937 – 24 września 1938)

Information icon.svg Osobny artykuł: Batalion im. José Palafoxa.

Batalion im. Adama Mickiewicza (27 października 193724 września 1938)

Information icon.svg Osobny artykuł: Batalion im. Adama Mickiewicza.

Batalion im. Mátyása Rákosiego (25 kwietnia 193724 września 1938)

Batalion im. André Marty (16 kwietnia30 listopada 1937)
Dowódca:

Komisarz polityczny:

Batalion im. Djure Djakovicia (19 sierpnia2 września 1937)
Dowódca:

Komisarz polityczny:

  • nie ustalono

Batalion im. Georgi Dymitrowa (10 października30 listopada 1937)

Information icon.svg Osobny artykuł: Batalion im. Georgi Dymitrowa.

Obsada personalna XIII brygady międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego[10][edytuj | edytuj kod]

Dowództwo brygady:
Dowódca:

Komisarz polityczny:

Szef sztabu:

1 batalion
Dowódca:

Komisarz polityczny:

2 batalion
Dowódca:

Komisarz polityczny:

  • nie ustalono

Przypisy

  1. Piotr Gontarczyk: Dąbrowszczacy - żołnierze Stalina. Rzeczpospolita, 23-06-2012. [dostęp 2012-06-25].
  2. Krytyka Polityczna – Chwedoruk: Dąbrowszczacy – obrońcy Republiki i demokracji
  3. Aleksander Kochański, Tadeusz Rawski, Zbigniew Szczygielski 100 lat polskiego ruchu robotniczego kronika wydarzeń wyd. Książka i Wiedza Warszawa 1978
  4. § 1 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 lutego 1938 r. o zmianie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. z 1938 r. Nr 16, poz. 114)
  5. Lech Wyszczelski, Dabrowszczacy, Książka i Wiedza, 1986 str. 64
  6. Aleksander Mazur: Order Krzyża Grunwaldu 1943-1985. s. 126-127.
  7. Artykuł Fotografia z królem Carlosem z "Tygodnika Powszechnego" nr 18 (3017) z 6 maja 2007
  8. 24 października 1936 – 16 kwietnia 1937
  9. 16 kwietnia 1936 – 24 września 1938
  10. 24 stycznia9 lutego 1939

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons