Instytut Pamięci Narodowej

Z Wikipedii

Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (IPN) – instytucja naukowa^[1] o uprawnieniach śledczych.

Instytut powołany został 19 stycznia 1999 na mocy ustawy z 18 grudnia 1998 w celu gromadzenia dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, sporządzonych od 22 lipca 1944 do 31 grudnia 1989, prowadzenia śledztw w sprawie zbrodni nazistowskich i komunistycznych oraz prowadzenia działalności edukacyjnej.

Spis treści 1 Siedziba i oddziały 2 Zadania i główne kierunki działalności 3 Struktura 3.1 Kolegium IPN 3.2 Prezes IPN 3.3 Pion śledczy 3.3.1 Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu 3.4 Biura 4 Krytyka i kontrowersje 4.1 Kontrowersje wokół rekomendacji na prezesa IPN II kadencji 5 Przypisy 6 Zobacz też 7 Linki zewnętrzne

[edytuj] Siedziba i oddziały

Obecnie Instytut posiada, na podstawie ustawy, jedenaście oddziałów w miastach, które są siedzibami sądów apelacyjnych. W kolejnych siedmiu miastach istnieją delegatury oddziałów IPN.

W Warszawie IPN mieści się w siedmiu budynkach:

• dwunastopiętrowy wieżowiec przy ul. Towarowej 28
• biurowiec przy ul. Hrubieszowskiej 6a
• piętro wieżowca Warsaw Trade Tower przy ul. Chłodnej 51
• lewe skrzydło Pałacu Sprawiedliwości przy pl. Krasińskich 2/4/6
• cześć gmachu przy ul. Żurawiej 4a (budynek dzielony z CBOS)
• budynek przy ul. Kłobuckiej 21
• sala wystawienniczo - konferencyjna przy ul. Marszałkowskiej 21/25 (pomieszczenia d. restauracji "Cristal")

[edytuj] Zadania i główne kierunki działalności

Do zadań Instytutu Pamięci Narodowej należy:

• gromadzenie i zarządzanie dokumentami organów bezpieczeństwa państwa, sporządzonymi od 22 lipca 1944 r. do 31 grudnia 1989 r.,
• ściganie zbrodni nazistowskich i komunistycznych,
• prowadzenie działalności edukacyjnej.

Przedmiotem badań Instytutu są m.in:

• zbrodnie dokonane przez aparat cywilny i militarny III Rzeszy na ziemiach okupowanej Polski,deportacje do Obozów Koncentracyjnych
• deportacje żołnierzy Armii Krajowej i innych formacji niepodległościowych oraz mieszkańców kresów wschodnich II Rzeczypospolitej w głąb ZSRR;
• pacyfikacja ziem polskich między Wisłą a Bugiem w latach 1944-1947 przez jednostki NKWD.

[edytuj] Struktura

[edytuj] Kolegium IPN

Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej I kadencji do września 2006:

• Andrzej Grajewski
• Stanisław Bartoszek
• Andrzej Paczkowski
• Teofil Wojciechowski
• Jan Draus
• Andrzej Friszke
• Franciszek Gryciuk
• Jerzy Łankiewicz
• Maria Myślińska
• Włodzimierz Olszewski
• Sławomir Radoń

Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej od września 2007:

• Andrzej Chojnowski
• Andrzej Paczkowski
• Jan Draus
• Sławomir Radoń
• Mieczysław Ryba
• Jacek Niemir
• Bogusław Polak
• Andrzej Gwiazda od maja 2007
• Teofil Wojciechowski od czerwca 2007
• Andrzej Urbański od września 2007^[2]
• Barbara Fedyszak-Radziejowska od 4 września 2007^[3]

[edytuj] Prezes IPN

Instytutem Pamięci Narodowej kieruje Prezes wybierany na wniosek Kolegium IPN przez Sejm za zgodą Senatu na pięcioletnią kadencję. Do wyboru Prezesa Instytutu przez Sejm niezbędna jest większość kwalifikowana, która w tym wypadku wynosi 3/5. Zgoda Senatu wyrażana jest bezwzględną większością głosów. Jest to jedyny przypadek w polskim prawodawstwie przewidujący wybór wysokiego urzędnika państwowego większością kwalifikowaną. Prezes posiada immunitet formalny^[4].

Prezesi Instytutu:

• I kadencja (od 30 czerwca 2000 do 30 czerwca 2005) Leon Kieres
• urząd opróżniony od 1 lipca 2005 do 29 grudnia 2005 - obowiązki prezesa pełnił ustępujący prezes Leon Kieres^[5]
• II kadencja (od 29 grudnia 2005): Janusz Kurtyka (ustawowy upływ kadencji 29 grudnia 2010)

[edytuj] Pion śledczy

[edytuj] Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

 Osobny artykuł: Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Główna Komisja jest częścią IPN, realizującą zadania śledcze Instytutu w sprawach, o których mowa w art. 1 Ustawy z 18 grudnia 1998. Komisja ta jest kontynuatorką powołanej w 1945 Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, która od chwili powstania aktywnie współpracowała z Komisją Narodów Zjednoczonych do Spraw Zbrodni Wojennych (UNWCC) z siedzibą w Londynie. W 1949 zmieniono nazwę na Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce i pod tą nazwą Komisja działała do 1984, kiedy po raz kolejny dokonano jej przekształcenia zmieniając nazwę na Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce – Instytut Pamięci Narodowej. W 1991] poszerzono zakres badań Komisji, zmieniając jej nazwę na Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej. Ta z kolei została postawiona w stan likwidacji wspomnianą wyżej Ustawą z 1998, a jej dokumentację przejęła nowo powołana instytucja Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

W kolejnych przekształceniach zachodzących na przestrzeni półwiecza widać zachodzące zmiany nazwy: od badania zbrodni niemieckich, potem hitlerowskich, poprzez dodanie członu "pamięci narodowej", zastąpienie wyrazu "hitlerowskich" wyrazami "przeciw narodowi polskiemu", wreszcie zastąpienie wyrazu "badania" wyrazem "ścigania".

Śledztwa w sprawach zbrodni nazistowskich (w szczególności dotyczące sprawców zamieszkujących na terenie Niemiec), prowadzone są przez IPN we współpracy z Centralą Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych (niem. Zentrale Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung Nationalsozialistischer Verbrechen) w Ludwigsburgu, utworzoną w grudniu 1958.

[edytuj] Biura

Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów

Pion archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej zajmuje się ewidencjonowaniem, gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem, zabezpieczeniem, udostępnianiem i publikowaniem dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r., a także organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczących:

• zbrodni nazistowskich, zbrodni komunistycznych oraz innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od 1 września 1939 r. do 31 lipca 1990 r.;
• innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze polskich organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie;
• działalności organów bezpieczeństwa państwa.

Biuro Edukacji Publicznej

Pion naukowo-edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej. Prowadzi badania w zakresie historii Polski lat 1939–1990, wydaje prace naukowe i popularyzujące ten okres, organizuje wystawy, szkolenia nauczycieli, konferencje naukowe i edukacyjne oraz wykłady otwarte.^[6]

BEP IPN tworzą trzy wydziały:

• Wydział Badań Naukowych, Dokumentacji i Zbiorów Bibliotecznych,
• Wydział Wystaw i Edukacji Historycznej,
• Wydział Wydawnictw

oraz

• Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej (redakcja).

BEP IPN koordynuje pracę 11 oddziałowych biur edukacji publicznej (OBEP).

Biuro realizuje następujące ogólnopolskie projekty badawcze:

• Struktura i metody działania aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej;
• Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym i zbrojnym 1944–1956;
• Aparat bezpieczeństwa w walce z Kościołem i wolnością wyznania;
• Władze PRL wobec kryzysów społecznych i opozycji demokratycznej;
• Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji i Polonii;
• Aparat bezpieczeństwa wobec mniejszości narodowych;
• Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych i naukowych;
• Słownik biograficzny „Konspiracja i opór społeczny 1944–1956”;
• Wojna i okupacja 1939–1945;
• Słownik dwu okupacji;
• Polacy ratujący Żydów.

Pion edukacyjny BEP IPN realizuje następujące działania:

• przygotowuje wystawy historyczne,
• prowadzi projekt edukacyjny "Opowiem Ci o wolnej Polsce" - wspólnie z Centrum Edukacji Obywatelskiej i Muzeum Powstania Warszawskiego,
• prowadzi projekt "Lekcje z historii najnowszej",
• przygotowuje konkursy historyczne,
• organizuje konferencje naukowe i edukacyjne,
• realizuje projekt "Notacje",
• prowadzi "Program polonijny BEP IPN".

Biuro Lustracyjne

Na mocy ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów powstało w strukturach IPN Biuro Lustracyjne oraz podległe mu terenowe oddziałowe biura lustracyjne. Głównym celem Biura Lustracyjnego jest weryfikacja prawdziwości złożonych oświadczeń lustracyjnych przez osoby pełniące funkcje publiczne, przygotowywanie postępowań lustracyjnych oraz przygotowanie i publikowanie katalogów zawierających dane osobowe:

• pracowników, funkcjonariuszy i żołnierzy organów bezpieczeństwa państwa,
• osób rozpracowywanych przez organy bezpieczeństwa państwa PRL,
• osób zajmujących kierownicze stanowiska partyjne i państwowych w PRL,
• osób pełniących obecnie funkcje publiczne (Art. 22 ustawy).

Pracujący w Biurze Lustracyjnym oraz jedenastu Oddziałowych Biurach Lustracyjnych prokuratorzy uczestniczą w weryfikacji prawdziwości oświadczeń lustracyjnych, w przypadku wątpliwości co do ich prawdziwości przygotowują postępowania lustracyjne, a następnie uczestniczą w toczących się przed sądem postępowaniach lustracyjnych.

[edytuj] Krytyka i kontrowersje

W ciągu swojej działalności historycy z Instytutu Pamięci Narodowej stali się obiektem krytyki zarówno osób popierających, jak i sprzeciwiających się badaniom materiałów Służby Bezpieczeństwa oraz lustracji. Do głównych zarzutów wysuwanych przez krytyków należą: bezkrytyczne przyjmowanie materiałów SB jako źródła, działania służące politycznym celom i chęć promocji własnego nazwiska przez część historyków instytutu. Inni krytykują IPN za nieujawnianie całości zasobów instytutu np. w internecie (pomysł otwarcia akt popierał m.in. premier Donald Tusk^[7][8]), za stanowisko IPN w sprawie pogromu w Jedwabnem.

[edytuj] Kontrowersje wokół rekomendacji na prezesa IPN II kadencji

Ta sekcja wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Należy w niej poprawić/wykonać działania: skrócić zbędną prasówkę, przejrzeć źródła, usunąć nieistotne wypowiedzi. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

Po ogłoszeniu drugiego konkursu na prezesa IPN na drugą kadencję, 5 lipca 2005 "Rzeczpospolita" podała informację, że w krakowskim oddziale IPN znaleziono dokument obciążający innego kandydata Andrzeja Przewoźnika jako agenta SB; autorów dokumentu "Rzeczpospolita" ukryła pod inicjałami.^[9] Nazwisko Przewoźnika opublikowała w całości, razem z fotografią. Według opisywanego dokumentu Przewoźnik miał donosić na współpracowników z PAX-u. W reakcji na tę wiadomość szef kolegium IPN Sławomir Radoń stwierdził, że Przewoźnik nie może już być kandydatem na szefa IPN, bo "ustawa o Instytucie dyskwalifikuje kandydata, wobec którego w archiwach IPN jest choćby najmniejsza informacja o jego możliwych związkach z tajnymi służbami PRL". Z tą opinią nie zgodzili się inni członkowie kolegium ani p.o. prezesa IPN Leon Kieres. Jeden z najpoważniejszych potencjalnych kontrkandydatów na stanowisko szefa Instytutu Antoni Dudek ogłosił, że nie będzie kandydował.

W odpowiedzi na drugie ogłoszenie o konkursie na stanowisko prezesa IPN do dnia 15 sierpnia 2005 r. wpłynęło siedemnaście zgłoszeń, z czego Kolegium zakwalifikowało do postępowania konkursowego zgłoszenia dziesięciu osób. Na posiedzeniu w dniu 14 września – po zapoznaniu się z odpowiedziami Instytutu Pamięci Narodowej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu i Wojskowych Służb Informacyjnych na zapytanie dotyczące spełnienia przez kandydatów warunków, o których mowa w art. 11 ust. 2 i 2b ustawy o IPN, oraz po szczegółowym zapoznaniu się z przedstawionymi przez upoważnione organy dokumentami archiwalnymi – Kolegium podjęło decyzję o dopuszczeniu do drugiego etapu konkursu, tj. publicznych przesłuchań dziewięciu kandydatów (większością głosów nie został dopuszczony A. Przewoźnik).^[10]

21 września 2005 Kolegium IPN zarekomendowało kandydaturę J. Kurtyki Sejmowi na stanowisko prezesa tej instytucji. Niebawem okazało się, że dokument o rzekomej współpracy Przewoźnika z SB jest wątpliwej autentyczności, a na światło dzienne wydobył go bliski współpracownik Jana Rokity Zbigniew Fijak. 29 listopada 2005 Sąd Lustracyjny orzekł, że Andrzej Przewoźnik nie był agentem SB. "Nie ma żadnych materiałów, nawet ustnych, żeby Andrzej Przewoźnik zobowiązał się do współpracy. Wręcz przeciwnie, wykazał, że takiej współpracy nie chce podjąć" – powiedziała sędzia.

Wkrótce wyszło na jaw, że zgodę na udostępnienie Fijakowi akt krakowski IPN wydał 21 czerwca 2005 – miesiąc po deklaracji Andrzeja Przewoźnika o starcie w konkursie na prezesa IPN; tymczasem Janusz Kurtyka (wtedy jeszcze dyrektor Oddziału IPN w Krakowie), mówił w wywiadach, iż zgodę na wydanie akt Fijakowi krakowski IPN wydał w grudniu 2004 – na długo przed startem A.Przewoźnika w konkursie. Krakowski oddział IPN poinformował, że Fijak od grudnia 2004 r. wiedział, że zostaną mu udostępnione materiały, jednak nie zgłosił się wtedy do czytelni IPN i dlatego wtedy nie otrzymał decyzji. Fijak zgłosił się dopiero 21 czerwca 2005 r. i otrzymał wówczas decyzję nr 96/05, która wyrażała zgodę na wykorzystanie dokumentów, o które zwracał się w grudniu.^[11]

Premier RP Kazimierz Marcinkiewicz oświadczył 14 grudnia 2005, jeszcze przed głosowaniem nad nominacją Janusz Kurtyka w Senacie RP, że jeśli potwierdzą się doniesienia prasowe o domniemanym jego udziale w przecieku akt IPN obciążających Andrzeja Przewoźnika, powinien być przeprowadzony nowy konkurs na prezesa IPN.^[12] Wojciech Olejniczak krytykuje również wybór władz Instytutu. Za nieetyczne uznał udział Janusza Kurtyki w ujawnieniu fałszywego dokumentu obciążającego innego kandydata na stanowisko prezesa IPN Andrzeja Przewoźnika. Sąd lustracyjny oczyścił Przewoźnika z zarzutów, jednak (przed orzeczeniem sądu) prezesem został Janusz Kurtyka.^[13]

9 grudnia tego roku kandydatura Kurtyki została zaakceptowana przez Sejm (większością 332 głosów), a 22 grudnia zatwierdzona przez Senat. Urzędowanie rozpoczął po złożeniu przed Sejmem ślubowania w dniu 29 grudnia 2005.

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• Instytut Gaucka
• lustracja osób pełniących funkcje publiczne
• lista Wildsteina
• Nagroda Kustosz Pamięci Narodowej

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona IPN
• Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 1998 r. Nr 155, poz. 1016)
• IPN, Towarowa 28, Warszawa
• Sprawozdania roczne z działalności IPN