Hiszpańska wojna domowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Hiszpańska wojna domowa
The El Campesino directing Republican soldiers at Villanueva de la Canada.jpg
El Campesino dowodzący żołnierzami republikańskimi w Villanueva
Czas 17 lipca 19361 kwietnia 1939
Miejsce Hiszpania
Terytorium Półwysep Iberyjski
Przyczyna niestabilność polityczna Hiszpanii
Wynik zwycięstwo nacjonalistów
Strony konfliktu
 Hiszpania
 ZSRR
Flag of the International Brigades.svg Brygady Międzynarodowe
Bandera CNT-AIT.svg Anarchosyndykaliści
Partido Obrero de Unificación Marxista flag.svg POUM
Flag of Giustizia e Liberta.svg Giustizia e Libertà
 Meksyk
 Hiszpania
 Włochy
 III Rzesza
Portugalia Portugalia
Bandera FE JONS.svg Falanga
Flag of Cross of Burgundy.svg Karliści
Dowódcy
Manuel Azaña
Lluís Companys
Vicente Rojo Lluch
Líster Forján
Aleksandr Rodimcew
Francisco Franco
Gonzalo Queipo de Llano
José Sanjurjo
Emilio Mola
Juan Yagüe
Manuel Goded Llopis
Miguel Cabanellas
Siły
450 tysięcy żołnierzy 600 tysięcy żołnierzy
Straty
110 tysięcy żołnierzy 90 tysięcy żołnierzy
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Hiszpańska wojna domowawojna domowa pomiędzy rządem Republiki Hiszpańskiej, wyłonionym przez koalicję Frontu Ludowego i wspierającymi go siłami (liberałami, republikanami, komunistami, socjalistami i anarchistami), a prawicową opozycją (nacjonalistami, monarchistami, konserwatystami i faszystami[1][2][3][4][5]), która toczyła się w Hiszpanii w latach 1936–1939.

Mimo iż była to wojna domowa, jej kontekst jest znacznie szerszy. Konflikt ten bywa uważany za preludium II wojny światowej. Obie strony wojny miały bowiem wsparcie z zagranicy, przy czym nacjonalistów wspierały bezpośrednio oddziały wojskowe przysłane przez faszystowskie Włochy i nazistowskie Niemcy, siły rządowe mogły liczyć na zagranicznych ochotników (w tym Brygad Międzynarodowych, zorganizowanych przez Komintern) oraz Brazylii[6], Francji[7], ZSRR i Meksyku. Pomoc III Rzeszy była częściowo kredytowana[A 1], natomiast pomoc ZSRR była w pełni odpłatna i wyniosła ogółem ponad 1,5 miliarda peset. Za dostawy broni i doradców wojskowych z ZSRR rząd republikański zapłacił z rezerw Banku Hiszpanii złotem (510 ton złota – ponad dwie trzecie z czwartego wówczas na świecie zapasu złota banku centralnego) o wartości ówczesnych 500 mln dolarów (ekwiwalent ok. 14.400 mln USD 2008)[A 2][8][A 3] – które wysłano 26 października 1936 statkiem do Odessy w ZSRR, pod nadzorem funkcjonariusza NKWD Aleksandra Orłowa. Gdy hiszpańskie zapasy złota skończyły się w listopadzie 1938, ustały również dostawy sowieckiego sprzętu wojennego dla Republiki Hiszpańskiej.

W marcu 1939 wojna domowa zakończyła się zwycięstwem nacjonalistów. Na miejsce Republiki, nacjonaliści utworzyli Państwo Hiszpańskie, autorytarne, niedemokratyczne państwo, przez część historyków i socjologów określane jako faszystowskie[9], zbliżające się do totalitaryzmu[10] lub totalitarne[11].

Pomimo formalnego zakończenia działań wojennych w 1939 roku, w Hiszpanii do 1979 roku działał zbrojny antyfrankistowski ruch oporu, a od 1959 roku także ETA - terrorystyczna organizacja baskijskich nacjonalistów.

Tło historyczne wybuchu wojny domowej[edytuj | edytuj kod]

II Republika Hiszpańska powstała 14 kwietnia 1931 na fali odwilży demokratycznej po abdykacji Alfonsa XIII. Prezydent Niceto Alcalá-Zamora prowadził politykę reform, obejmujących politykę rolną, sekularyzacje państwa (prawo do rozwodów), wprowadził prawo wyborcze dla kobiet oraz nadał autonomię Katalonii i Baskonii[12][13]. Reformy nie podobały się radykalnej prawicy która domagała się powrotu do monarchii i zaprzestania demokratyzacji kraju. Odpowiedzią prawicy na reformy był nieudany zamach stanu w Sanjurjo w 1932 roku. Zmiany w kraju torpedował Kościół katolicki w którym dominowały postawy ultramontańskie. Kościół ten posiadał największe połacie gruntów rolnych oraz sprawował władze nad licznymi instytucjami począwszy od Banco Espiritu Santo po tramwaje[14].

16 lutego 1936 odbyła się w Hiszpanii pierwsza tura wyborów (druga tura odbyła się 1 marca), w których Front Ludowy (koalicja wyborcza – socjaliści, komuniści, syndykaliści, republikanie) zdobył większość, z poparciem 34,3% przy 71,4% frekwencji. Nowy rząd postanowił prowadzić politykę reform. Głównymi postulatami Frontu była amnestia dla więźniów politycznych, ulga podatkowa dla prowincji, intensyfikacja kredytów rolnych, przyspieszenie reformy rolnictwa, przegląd eksmisji i prawa społecznego oraz rozwój robót publicznych. Naczelnym celem powstania Frontu był jednak sprzeciw wobec polityki prawicy, która od 1933 stała się bardziej radykalna i brnęła w kierunku faszyzmu i autorytaryzmu[15].

Głównym rywalem Frontu była prawicowa partia CEDA. CEDA była organizacją reakcyjno-konserwatywną zmierzającą do utworzenia totalitarnego ustroju państwa. Lider partii opowiadał się za likwidacją parlamentu i zapowiedział że chce dać Hiszpanii prawdziwą jedność, nowego ducha, ustrój totalitarny...[16].

Na skutek - obowiązującej wówczas w Hiszpanii - skomplikowanej procedury wyborczej liczba głosów, a szczególnie proporcjonalny podział miejsc w Kortezach, budził kontrowersje[A 4]. Ostatecznie po drugiej turze wyborów Front Ludowy uzyskał 278 miejsc w parlamencie, partie centrowe (w czasie wojny domowej część z nich poparła rząd republikański, część nacjonalistów) 55 miejsc, prawica 194 miejsca. Trzy miejsca nie zostały obsadzone[17]. Powołany przez większość parlamentarną rząd rozpoczął funkcjonowanie 10 maja. W skład rządu weszli niemal wyłącznie działacze Lewicy Republikańskiej (Izquierda Republicana (IR)) Manuela Azañi. Ministrem spraw wewnętrznych był co prawda liberał, ale socjaliści i komuniści kontrolowali policję i żandarmerię republikańską[18].

Już następnego dnia po wyborach lewicowi rewolucjoniści zaczęli rozbijać więzienia i uwalniać swoich współtowarzyszy[19]. Również skrajna prawica zaczęła stosować terror w stosunku do swoich przeciwników politycznych, akty przemocy doprowadziły do starć między anarchistami i falangistami[20]. 13 kwietnia działacze prawicowej Falangi zabili sędziego Manuela Pedragala, który skazał na 30 lat więzienia działacza Falangi oskarżonego o zabójstwo sprzedawcy gazet socjalistycznych. To wydarzenie przyjmuje się za początek cyklu „zemst” ze strony organizacji lewicowych i prawicowych. W niektórych regionach działały ultrakatolickie bojówki nazywane Requetes. W okresie do wybuchu wojny domowej w atakach z przyczyn politycznych zginęło 330 osób, a 1511 zostało rannych.

Podczas ostatniego przed wakacyjną przerwą posiedzenia parlamentu 16 czerwca liderzy prawicowej opozycji parlamentarnej, monarchista Calvo Sotelo i Gil Robles (CEDA), gwałtownie zaatakowali rząd republikański, zarzucając mu niepanowanie nad sytuacją w kraju. Gil Robles odczytał listę: 160 spalonych kościołów, 269 (głównie) politycznych morderstw, 1287 napadów, 69 zniszczonych lokali partii politycznych, 113 "strajków generalnych", 228 "strajków częściowych", 10 splądrowanych redakcji gazet. W konkluzji stwierdził: Kraj może istnieć jako monarchia, czy republika, w systemie prezydenckim czy parlamentarnym, w komuniźmie lub faszyźmie, lecz nie może istnieć w anarchii[21]. Domagali się zaprowadzenia porządku. Według rządu za sytuację odpowiedzialna była prawica, która uciekała się do przemocy na ulicach. Jak się później okazało, było to ostatnie posiedzenie parlamentu przed wybuchem wojny domowej.

6 lipca został aresztowany przywódca Falangi José Antonio Primo de Rivera, którego później skazano na śmierć. Było to związane z oskarżeniami o zamachy terrorystyczne dokonywane przez członków jego ugrupowania[22]. 12 lipca José Castillo, porucznik Gwardii Szturmowej (Guardias de asalto)[23] i członek Partii Socjalistycznej, został zamordowany przez bojówkę Falangi w Madrycie. Dzień później, w nocy z 12 na 13 lipca,przywódca monarchistów Calvo Sotelo został uprowadzony i zamordowany strzałem w tył głowy przez grupę policjantów Gwardii Szturmowej i cywilnych bojówkarzy, którymi dowodził kapitan Gwardii Cywilnej (Guardia Civil) Fernando Condés, przy braku reakcji przydzielonej ochrony policyjnej[24]. Szef opozycji parlamentarnej Gil Robles, nieobecny w domu, uniknął równoległego skrytobójstwa. Następnego dnia Gil Robles oskarżył publicznie rząd o inspirowanie zabójstwa[A 5].

Morderstwo lidera prawicowej opozycji było iskrą przyśpieszającą wybuch buntu żołnierzy z garnizonu hiszpańskiego w Melilli i trzyletniej wojny domowej. Na czele powstania stanęli gen. dywizji Francisco Franco – komendant wojskowy Wysp Kanaryjskich, gen. Emilio Mola – dowódca brygady w Nawarze i przebywający na emigracji w Portugalii po nieudanej próbie zamachu stanu w 1932 gen. José Sanjurjo. To wydarzenie miało także znaczenie propagandowe dla strony nacjonalistycznej. Zamordowanie przez służby mundurowe Calvo Sotelo zmieniło nastawienie wielu ludzi do ugrupowań nacjonalistycznych.

Wojskowy przewrót[edytuj | edytuj kod]

W połowie lipca 1936 gen. Mola rozesłał zaszyfrowany telegram do zaufanych oficerów (spiskowców), w którym zawarł zasadniczy plan rebelii. W protektoracie marokańskim Legia Cudzoziemska i Regulares, wchodzący w skład tzw. „Armii Afrykańskiej”, mieli zbuntować się 18 lipca, punkt piąta rano. Następnego dnia miały się zbuntować garnizony na kontynencie. Różnica czasu miała pozwolić na opanowanie protektoratu i przerzucenie sił „Armii Afrykańskiej” do kontynentalnej Hiszpanii. Miejsce rebelii nie było przypadkowe, Maroko od zwycięstwa Hiszpanii w wojnie z Rifenami i zagarnięciu terytorium Rifu w 1926 roku znajdowało się pod jurysdykcją wojskową[25].

Przed południem 17 lipca w marokańskim mieście Melila został odkryty plan rebelii przewidzianej na następny dzień, jednak dowodzący miastem gen. Romarales, lojalny wobec republiki, nie umiał podjąć decyzji czy działania. Spiskowcy na czele z pułkownikiem Segui’nem zareagowali błyskawicznie. W mieście pojawiły się oddziały Legii i Regulares, zbuntowała się również Gwardia Szturmowa. Miasto zostało szybko zdobyte, a pułkownik natychmiast przesłał telegram do dowódców pozostałych miast garnizonowych w protektoracie. Wszystkie tamtejsze oddziały również przystąpiły do buntu. Sukces był błyskawiczny, w Ceucie pułkownik Yagüe zgniótł opór robotników i milicji robotniczej w zaledwie dwie godziny.

17 lipca gen. Franco przyleciał wynajętym samolotem z Wysp Kanaryjskich do Tetuanu w Maroku Hiszpańskim. Był on postacią bardzo popularną wśród tamtejszych żołnierzy, jako zwycięski dowódca wojny z Kabylami w Maroku, a także elity wojskowej, jako były komendant wyższej szkoły wojennej armii hiszpańskiej w Saragossie. Tego samego dnia Radio Ceuta w Maroku Hiszpańskim nadało komunikat, w którym padło zdanie: Nad całą Hiszpanią niebo jest bezchmurne; był to sygnał do rozpoczęcia powstania. Powstańcy szybko opanowali Maroko, gdzie na czele zbuntowanych wojsk (ogółem 115 tys. żołnierzy zgrupowanych w 8 dywizjach) stanął gen. Franco, a także większość północy kraju, z wyjątkiem Kraju Basków i Asturii. Przeciwnicy Republiki byli wspierani przez część duchowieństwa katolickiego, tradycjonalistów (karliści), nacjonalistów, liberalnych monarchistów, chadecję (CEDA), Akcję Katolicką oraz narodowo-syndykalistyczną partię Falanga. Z kolei podstawą wsparcia rządu republikańskiego były partie Frontu Ludowego (PSOE, Lewica Republikańska, Unia Republikańska, Republikańska Lewica Katalonii), liberałowie oraz komuniści z PCE, po 17 lipca przystąpili do niego również nacjonaliści baskijscy z partii Aguirre, PNV) oraz związki zawodowe związane z anarchistami CNT i UGT.

Początkowo rząd republikański odmawiał wydania broni organizacjom robotniczym i związkom zawodowym, które się tego domagały. 18 lipca w Madrycie odbyła się wielotysięczna demonstracja domagająca się od rządu zdecydowanych działań przeciwko buntowi. 19 lipca rząd wydał decyzję o otworzeniu arsenałów i wydaniu broni[26].

W pierwszym etapie rządowi udało się utrzymać pod kontrolą większość terytorium kraju, gdzie próby puczu, jak np. w Madrycie, Barcelonie, Walencji czy Maladze zostały szybko stłumione. Powstanie powiodło się natomiast w Andaluzji, Leónie, Starej Kastylii (gen. Mola), Aragonii (gen. Cabanellas), a także w zamorskich koloniach.

Buntownikom nie udało się dokonać przewrotu na okrętach floty, tylko nieliczne jednostki udało się przejąć. Większość floty pozostała wierna republice. Dowódcy i oficerowie oraz nieliczni członkowie załogi zostali zneutralizowani przez załogi okrętów. Powstanie było zagrożone, bez floty nie można było bezpiecznie przerzucić sił "Armii Afrykańskiej" na kontynent, a okręty wierne republice stwarzały zagrożenie dla nielicznych okrętów nacjonalistów.

W takiej sytuacji gen. Franco postanowił poprosić o pomoc inne państwa o samoloty, dzięki którym możliwy by był transport jednostek do kontynentalnej Hiszpanii, w tym hitlerowskie Niemcy. Specjalna grupa składająca się z Hiszpanów przedsiębiorców i Niemców mieszkających w Maroku udała się samolotem do Berlina. Jednak kiedy usiłowali oni przekazać informacje i list od gen. Franco, Hitlerowi niemieccy dyplomaci zbyli ich. Wydało się, że sprawa jest przegrana, ale jednemu z wysłanników udało się poprzez prywatne kontakty przekazać stosowne informacje zastępcy Hitlera, Rudolfowi Hess'owi. Adolf Hitler spotkał się z wysłannikami po przedstawieniu w Operze. Wysłannicy wręczyli mu wtedy list od gen. Franco. Hitler niemal natychmiast zadeklarował swojej poparcie i obiecał pomoc. Następnie polecił dowódcy niemieckiego lotnictwa Hermanowi Göring'owi, aby utworzyć specjalny zespół w ministerstwie lotnictwa nadzorujący ową pomoc i żeby dotyczyła tylko oddziałów gen. Franco. Zaledwie 24 godziny później pierwsze samoloty transportowe Junkers 52 zaczęły przygotowywać się do startu i lotu w kierunku protektoratu kontrolowanego przez nacjonalistów.

Przebieg wojny[edytuj | edytuj kod]

Początkowa faza wojny[edytuj | edytuj kod]

Sierpień-wrzesień 1936.

     Tereny w posiadaniu nacjonalistów

     Postępy nacjonalistów

     Tereny w posiadaniu republikanów

Październik 1937

     Tereny w posiadaniu nacjonalistów

     Tereny w posiadaniu republikanów

Listopad 1938

     Tereny w posiadaniu nacjonalistów

     Tereny w posiadaniu republikanów

Zarówno Niemcy, jak i Włochy postanowiły wesprzeć zbrojnie rebeliantów, wysyłając niemiecki Legion Condor i włoskie Aviazione Legionaria oraz Corpo Truppe Volontarie.

Zaraz po wybuchu powstania, dla wzmocnienia sił nacjonalistycznych w samej Hiszpanii, utworzony został most powietrzny, złożony z samolotów włoskich, niemieckich i hiszpańskich, za pomocą którego udało się przerzucić wojska Afrykańskiego Korpusu Kolonialnego do Andaluzji, tworząc w ten sposób jeden z zasadniczych bastionów nacjonalistów. Był to pierwszy w historii most powietrzny, którego doświadczenia wykorzystano później w II wojnie światowej. Floty natomiast nie można było użyć, gdyż znajdowała się w rękach przeciwnych puczowi marynarzy, którzy zawładnęli okrętami w wielu wypadkach zabijając swoich oficerów[27]. Pojawienie się wojsk marokańskich i Hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej wzmocniło siły rebeliantów na południu kraju i znaczenie gen. Franco w świeżo utworzonej Radzie Obrony Narodowej, która powierzyła mu dowództwo nad południowym zgrupowaniem wojsk, a następnie 12 września, nad całymi siłami zbrojnymi.

Hiszpania podzieliła się na dwa zasadnicze obszary, o mniej więcej równej powierzchni i liczbie ludności, z których jeden kontrolowany był przez nacjonalistów, a drugi przez republikanów. Obszary te nie były spójne. Obszar południowy kontrolowany przez nacjonalistów oddzielony był od obszaru północnego wąskim pasem Estremadury kontrolowanym przez republikańskich milicjantów. Z kolei kontrolowana przez republikanów robotnicza Asturia (z wyjątkiem Oviedo) oddzielona była szerokim pasem nacjonalistycznym od większości obszaru republikańskiego. Dlatego też po umocnieniu się w Andaluzji jednym z pierwszych posunięć gen. Franco dowodzącego nacjonalistyczną Armią Południa było uzyskanie łączności z północą. Dokonano tego dzięki szybkiemu uderzeniu w kierunku Cáceres i Badajoz w pobliżu granicy portugalskiej.

Uzyskanie połączenia umożliwiło wykorzystanie użytych w tym celu oddziałów w formie armii manewrowej, którą skierowano w górę doliny rzeki Tag, w kierunku Madrytu i Toledo. Posuwająca się szybko latem 1936 kolumna wojsk nacjonalistycznych stanowiła zagrożenie dla republikańskiego Madrytu, a zarazem umożliwiała odsiecz dowodzonym przez pułkownika José Moscardó obrońcom Alkazaru gwałtownie, lecz chaotycznie atakowanym w Toledo przez przeważające siły republikańskie.

Sukcesy nacjonalistów w Estremadurze zmusiły rząd Republiki do powołania - w miejsce luźnych oddziałów milicji - regularnej Armii Ludowej i szukania pomocy za granicą. Począwszy od sierpnia 1936 r. republikanom pomocy udzielał komunistyczny ZSRR, wysyłając do Hiszpanii broń i ludzi (głównie dowódców), a także rewolucyjne władze Meksyku. Wsparcia legalnemu rządowi udzieliła także złożona z włoskich antyfaszystów Giustizia e Libertà. Innymi krajami udzielającymi wsparcia rządowi Hiszpanii były Brazylia i Francja. Brazylia nie podpisała francusko-brytyjskiego paktu nieinterwencji oraz przekazała republikanom 2.500.000 dolarów oraz pomoc materialną obejmującą 25.000 karabinów. Do Brazylii przed terrorem nacjonalistów udało się uciec ponad 50 tys. osób, głównie uchodźcom, intelektualistom i sierotom wojennym[28].

Obie strony konfliktu stosowały przemoc wobec przeciwników politycznych[29]. Republikanie masowo rozstrzeliwali księży i zakonnice, frankiści natomiast działaczy lewicowych, urzędników, nauczycieli (rozstrzelali m.in. Federico Garcia Lorcę). Na terenach republikańskich dokonywano egzekucji duchownych oraz innych osób, które oskarżono o sprzyjanie nacjonalistom. Przedstawiciele kleru katolickiego ginęli też z rąk frankistów deklarujących obronę wiary, ich ofiarami padali zazwyczaj księża narodowości baskijskiej czy katalońskiej lub księża niepopierający represyjnej polityki nacjonalistów[30][31]. W 1937 roku sekretarz generalny Komunistycznej Partii Hiszpanii José Diaz raportował „Hiszpania znacznie prześcignęła Sowiety w walce z Kościołem. W jej częściach, które są w naszych rękach, Kościół przestał już istnieć”. Na terenach zajętych przez nacjonalistów zabijano osoby oskarżone o sprzyjanie lewicy. Zarówno nacjonaliści, jak i republikanie masowo rozstrzeliwali jeńców wojennych. Nacjonaliści po rozpoczęciu wojny rozpoczęli masowe zabójstwa nauczycieli oraz innych osób związanych ze szkolnictwem. Według oprawców, symbolizowali oni II Republikę Hiszpańską oraz laicyzacje kraju[32].

Rząd nie posiadał dużej liczby doświadczonych dowódców, do walki wysłał więc oddziały milicji podporządkowane PSOE, FAI, POUM oraz związkom zawodowym takim jak UGT i CNT[33].

Sytuacja polityczna walczących stron[edytuj | edytuj kod]

Początkowo Francja i Wielka Brytania ogłosiły zasadę nieingerencji. Do Hiszpanii jednak przybywali ochotnicy z całego świata, głównie z Europy, którzy wspomagali republikanów. Robotnicy i intelektualiści, zwolennicy komunizmu, ale także ci, którzy uważali tę wojnę za front walki z faszyzmem: liberałowie, anarchiści, socjaliści, napłynęli do Hiszpanii, tworząc tu brygady międzynarodowe. Brygady Międzynarodowe liczyły łącznie około 50.000 ochotników. Największą grupę żołnierzy stanowili robotnicy z francuskiej Confédération générale du travail, polscy górnicy z Belgii i uchodźcy z nazistowskich Niemiec. Na czele brygad stał między innymi Carlo Rosselli socjalista któremu udało zbiec się z Włoch oraz Hans Beimler uciekinier z obozu koncentracyjnego w Dachau[34]. Po stronie Republiki walczyli także włoscy antyfaszyści z organizacji Giustizia e Libertà przyczyniając się do pokonania frankistów w bitwie pod Monte Pelato. W tym okresie powstało hasło „Oggi w Spagna, Domani in Italia” (Dzisiaj w Hiszpanii, jutro we Włoszech).

Po stronie gen. Franco walczyły natomiast oddziały ochotników i najemników, głównie portugalskich, irlandzkich (Irlandzka Brygada), francuskich, rumuńskich i białych Rosjan (rosyjski oddział wojskowy), którzy z kolei uważali tę wojnę za antykomunistyczną krucjatę.

Polska zajęła stanowisko dwuznaczne. Przyłączyła się do polityki mocarstw zachodnich, uczestniczyła w pracach Ligi Narodów i Komitetu Nieinterwencji. Polska sprzedała znaczne ilości sprzętu wojskowego obu stronom (Republice za około 213 mln zł a frankistom za 13 mln zł). Sprzęt był sprzedawany poprzez kraje nadbałtyckie (Estonia) i latynoskie. Sprzedawany był zarówno sprzęt przestarzały, jak czołgi FT-17 i samoloty PWS-10, jaki i nowy – samoloty RWD-13 oraz rkm Browning wz. 1928. Polski rząd starał się – ze względu na Francję – oficjalnie nie wspierać żadnej ze stron, dlatego odmówiono sprzedaży samolotów myśliwskich PZL P.11 stronie republikańskiej. Mimo znacznych rozmiarów polski handel odbywał się nieoficjalnie, poprzez prywatne firmy. Polacy stanowili liczną grupę wśród Brygad Międzynarodowych (głównie byli to polscy robotnicy z Francji, znajdujący się pod wpływem ruchu komunistycznego). W 1936 roku Józef Stalin wysłał do Hiszpanii gen. Jānisa Bērziņša, który będąc starszym doradcą wojskowym, faktycznie dowodził armią republikańską[35].

Zacięte walki trwały ze zmiennym szczęściem dla obu stron do marca 1939. Wojna przybrała postać kolejnych ofensyw nacjonalistów przeplatanych strategicznymi przeciwuderzeniami republikanów. Po opanowaniu Toledo wojska nacjonalistyczne przystąpiły do ataku na Madryt od strony południowej i zachodniej. Po ofensywie w Estremadurze i dolinie Tagu były jednak zbyt wyczerpane, aby osiągnąć sukces. Z drugiej strony republikanie chaotyczne oddziały milicji republikańskich dość sprawnie przeorganizowali w regularną Armię Ludową.

Walki na przedpolach Madrytu, zwane niekiedy bitwą o Madryt (październik 1936 – marzec 1937), nie przyniosły rozstrzygnięcia i przybrały postać wojny pozycyjnej. Wówczas nacjonaliści postanowili dokonać przełamania frontu na północny wschód od Madrytu, w rejonie Guadalajary. Ofensywa nacjonalistów, zwana niekiedy bitwą pod Guadalajarą przeprowadzona w marcu 1937 została jednak zatrzymana przez republikanów.

Chcąc przełamać patową sytuację na froncie, dowództwo republikańskie postanowiło wówczas wykonać tzw. pierwsze przeciwuderzenie strategiczne w kierunku miasteczka Brunete, na zachód od Madrytu. Operacja ta, zwana bitwą pod Brunete (lipiec 1937), mimo początkowych sukcesów zakończyła się zatrzymaniem ofensywy i strategiczną klęską republikanów. Po bitwie pod Brunete front w rejonie Madrytu ustalił się i pozostał niezmieniony aż do końca wojny.

Dowództwo nacjonalistyczne, mimo odniesionego zwycięstwa, nie widziało jednak możliwości zdobycia stolicy w bezpośrednim ataku. Postanowiło więc przenieść działania na znajdujące się na północy kraju ważne z gospodarczego punktu widzenia rejony przemysłowe, będące w rękach republikańskich: okręg Bilbao oraz Asturię. Tam bowiem znajdowały się kopalnie, huty i zakłady metalowe stanowiące zaplecze zaopatrzeniowe armii republikańskiej.

Zdobycie tych obszarów przez nacjonalistów uzależniło rząd republikański i armię republikańską od dostaw z zagranicy. Utrata Bilbao i odmowa przez socjalistycznego premiera Largo Caballero dokonania czystek wobec niewygodnych dla Stalina ugrupowań i milicji lewicowych w Katalonii, spowodowały zorganizowany przez rezydenta NKWD Orłowa za pośrednictwem PCE upadek rządu republikańskiego Caballero i zastąpienie go rządem Juan Negrína. Caballero był autentycznym przywódcą robotniczym opartym o struktury partii socjalistycznej, Negrin zdaniem przeciwników był marionetką w rękach Komunistycznej Partii Hiszpanii, intelektualistą bez zaplecza politycznego, w typie określanym przez Lenina jako użyteczni idioci[36]. Negrín reprezentował często myślenie życzeniowe oderwane od realiów frontu oraz bezwzględnej wojny domowej. Negrin firmował republikę aż do madryckiego zamachu stanu płk. Segismundo Casado w marcu 1939.

Po opanowaniu Asturii i Kraju Basków z przemysłowym Bilbao, nacjonaliści zdobywali stopniowo coraz większe obszary kraju. Specyfiką hiszpańskiej wojny domowej było kluczowe znaczenie kontroli nad większymi miastami i centrami komunikacyjnymi. W rezultacie, kontrola nad miastami i centrami komunikacyjnymi miała znacznie większe znaczenie, niż powierzchnia opanowanego terytorium. Ponadto ze strategicznego punktu widzenia kluczowe znaczenie miała kontrola nad centrami gospodarczymi i przemysłowymi stanowiącymi bazę zaopatrzeniową frontu.

Sytuacja panująca w kierownictwie strony narodowej była w miarę unormowana i poza początkowymi tarciami na tle ideologicznym i formalnym między falangistami (faszystowskimi republikanami) i karlistami (prawicą monarchistyczną) (m.in. problem hymnu, flagi etc.), nie dochodziło tutaj do poważniejszych konfliktów, wskutek autorytetu gen. Franco. Ponadto obydwa główne ugrupowania nacjonalistyczne łączyły przywiązanie do tradycyjnego systemu wartości, wrogość do rewolucji, a zwłaszcza niechęć spowodowana jej antyreligijnym charakterem.

Rozłam w siłach republikańskich[edytuj | edytuj kod]

Natomiast pozycję republikanów osłabiały silne konflikty i walka o władzę między partią komunistyczną a pozostałymi partiami, w tym utrzymującą kontakt z trockistami, antystalinowską marksistowską partią POUM i anarchistami z CNT-FAI. Konflikty te zakończone zostały rozprawą stalinistów z „wrogami na lewicy”, wzorowaną na współistniejących wówczas w Związku Radzieckim czystkach stalinowskich. Przekazanie 2/3 zasobu złota Republiki w depozyt ZSRR powodowało bezpośrednie uzależnienie rządu republikańskiego od decyzji Stalina, dysponenta hiszpańskiego złota. Czystkami sterował bezpośrednio rezydent sowieckiego NKWD w strefie republikańskiej Aleksander Orłow. Znani działacze anarchistyczni i sympatyzujący z POUM byli zabijani. Początkowo stalinowscy komuniści ograniczali się do skrytobójczych morderstw dokonywanych przez „nieznanych sprawców”. Tak zginął między innymi jeden z najpopularniejszych działaczy hiszpańskiej rewolucji, autentyczny przywódca katalońskich robotników Buenaventura Durruti. Lider POUM Andras Nin został po aresztowaniu i torturach zamordowany przez podporządkowaną NKWD tajną policję Republiki. Duża część kierownictwa niestalinowskich partii i organizacji politycznych stanowiących ważne zaplecze republiki zostało wymordowane.

Później opanowana przez stalinowców Milicja Ludowo-Republikańska dokonywała masowych zbrodni niemal jawnie. Rozstrzeliwano nawet zwykłych żołnierzy frontowych podejrzewanych o „nieprawomyślność”. Inną znaną postacią, która niemal cudem uniknęła śmierci z rąk stalinowskich oprawców był brytyjski ochotnik w oddziałach POUM Eric Arthur Blair (znany później jako George Orwell), który opublikuje swoje wspomnienia z wojny hiszpańskiej w książce W hołdzie Katalonii (Homage to Catalonia), a doświadczenia z czasów wojny domowej wpłyną na kształt Folwarku zwierzęcego i Roku 1984. Ernest Hemingway, sympatyzujący z Republiką poświęcił hiszpańskiej wojnie domowej powieść Komu bije dzwon, która odegrała istotną rolę w przełamywaniu nastrojów izolacjonizmu w Stanach Zjednoczonych.

Okres równowagi i przełom w wojnie[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze XI Brygady Międzynarodowej w bitwie o Belchite 1937 (Czołg T-26 produkcji sowieckiej).

Republikański sztab generalny pod koniec roku 1937 postanowił sprawdzić nową doktrynę działań, kierując ofensywę wojsk republikańskich na miasto Teruel. Jej celem było zatrzymanie przewidywanego ataku nacjonalistów, którzy zamierzali po raz kolejny uderzyć na Madryt. Ofensywa rozpoczęła się 15 grudnia 1937 roku. Republikanie mieli po swojej stronie element zaskoczenia i początkowo przewagę militarną. Po pierwszych sukcesach, wskutek silnego oporu nacjonalistów, starcie przekształciło się w walki uliczne, gdzie wojska republikańskie zmuszone były zdobywać każdy dom. Dowódca obrony miasta poddał się 8 stycznia 1938 roku. Po poddaniu miasta gen. Franco nazwał dowódcę jego obrony "tchórzem". Wcześniej, w wigilię 1937 roku republikanie rozdawali odznaczenia i awanse, jednak ich sytuacja pogarszała się.

31 grudnia 1937 roku nacjonaliści zajęli kilka stref niedaleko miasta. W ciągu stycznia republikanie ze zmiennym szczęściem walczyli o utrzymanie swojej zdobyczy. Pod koniec stycznia nowym dowódcą nacjonalistów w tym rejonie został świeżo awansowany generał-major Juan Yagüe. Poddał on siły nacjonalistów gruntownej reorganizacji, podciągając posiłki, nowy sprzęt. 7 lutego siły nacjonalistów pod jego dowództwem przystąpiły do generalnej kontrofensywy mającej ostatecznie wyprzeć republikanów z miasta i z tego sektora frontu, w tym celu Yagüe zaplanował zamknięcie republikanów w miejskim "kotle". Po 13 dniach zażartych walk nacjonaliści ostatecznie zamknęli pierścień okrążenia wokół miasta. 14 000 żołnierzy republikańskich dostało się do niewoli. 22 lutego ostatnie oddziały republikańskie wyszły z Teruel'u.

Pod koniec roku 1937 nastąpił wzrost potęgi militarnej nacjonalistów. Mieli oni już tyle samo ludzi pod bronią co republikanie (600-700 tysięcy) i nadal powiększali swoje szeregi nowymi żołnierzami. Lotnictwo nacjonalistów zostało zreorganizowane i uzyskało zdecydowaną przewagę w powietrzu. Zdarzało się, że całe dywizjony samolotów republiki uciekały przed zdecydowanym atakiem kilku myśliwców nacjonalistów. Marynarka nacjonalistyczna również się rozrastała dzięki pracy stoczni oraz pomocy włoskiej.

Wiosną 1938 roku nacjonaliści rozpoczęli przygotowania do ofensywy na froncie aragońskim. Specjalnie sformowana z elitarnych oddziałów nacjonalistyczna Armia Manewrowa rozlokowała się na pozycjach wyjściowych na początku marca. Nacjonaliście zgromadzili do ataku 27 dywizji, ponad 150 tys. żołnierzy wspieranych przez 1 tys. dział oraz 700 samolotów. W tej ofensywie Legion Condor użył po raz pierwszy samolotów, które miały później zyskać ponurą sławę podczas II Wojny światowej, Junkersów Ju 87, z uwagi na możliwość przechwycenia tych samolotów przez republikanów latały one tylko w silnej eskorcie myśliwców Messerschmitt Bf 109.

Ósmego marca 1938 roku ofensywa rozpoczęła się zmasowanym bombardowaniem artyleryjskim i lotniczym. Artyleria nacjonalistów zasypała wczesnym rankiem republikanów gigantyczną ilością pocisków. Ostrzał był tak potężny i dobrze kierowany, że okopy republikanów znikały w oczach, a żołnierze republikańscy ginęli masowo, grzebani w ziemi. Po przerwaniu ostrzału natarcie rozpoczęły bataliony pancerne wchodzące w skład wojsk nacjonalistycznych oraz Legionu Condor, dowodzone przez niemieckiego pułkownika (później generała) von Thome, wbijając się klinem w linie republikańskie i napotykając słaby opór. Za nimi ciągnęły szpice nacjonalistycznej piechoty składającej się z zaprawionej w bojach hiszpańskiej legii cudzoziemskiej wchodzącej w skład „Korpusu Marokańskiego” dowodzonego przez generała Yagüe’ego[37].

Nacjonalistyczna Armia Manewrowa pierwszego dnia przesunęła się o 30 kilometrów. W ciągu pierwszych 2 tygodni wbiła się klinem na odległość prawie 100 kilometrów. Korpus z Maroka atakował po lewej stronie rzeki Ebro. Korpusy z północy kraju atakowały na południowym i środkowym odcinku frontu. Lotnictwo republikańskie nie było w stanie osłaniać swoich jednostek na ziemi. Nacjonaliści byli już panami przestworzy. Po zaledwie trzech tygodniach walk szpice Armii Manewrowej dotarły do morza nieopodal miasta Vinaroz. Korpusy Nawarski i Aragoński zajęły elektrownię wodną dostarczającą energię dla przemysłu w Barcelonie. Karliści doszli do morza w Wielki Piątek 1938. Tym samym „zwycięski miecz Franco” przeciął republikańską Hiszpanię na dwie części.

Bitwa nad Ebro i końcowa faza wojny[edytuj | edytuj kod]

Po dotkliwej klęsce w Aragonii republikański sztab generalny podjął decyzję o przeprowadzeniu ataku znad rzeki Ebro w kierunku pozycji republikańskich w centrum Hiszpanii. Ofensywa rozpoczęła się 25 lipca 1938 roku. Na polu spotkali się dwaj przeciwnicy spod Teruelu. Generał Yagüe po stronie nacjonalistów i komunistyczny generał Líster po stronie republikańskiej. Republikanie mieli początkowo szczęście, a oddziały nacjonalistów wpadały w panikę, zaskoczone ruchem zaczepnym. Republikanie mogli osiągnąć swój cel i dotrzeć do strefy centralnej kontrolowanej przez republikę. Generał Líster popełniał jednak podobne błędy jak w bitwie pod Teruelem. Tymczasem Yagüe niemal od razu odkrył, co było celem głównego ataku sił republikańskich – miasteczko Gandess’a, gdzie znajdowały się dobre pozycje do wyprowadzenia bezpośredniego ataku w celu połączenia z centrum. Ponadto okazało się, że nacjonaliści znów górują nad przeciwnikiem dyscypliną, wyszkoleniem, wolą walki i jakością dowodzenia. Generał Yagüe rozkazał, aby dywizja piechoty znajdująca się ponad 45 kilometrów od miasta wzmocniła jego obronę, bo były w nim tylko słabe jednostki piechoty i bataliony Guardia Civil. Rozkaz nadszedł wcześnie rano, a straże przednie dywizji dotarły do miasta o zmroku. Reszta dywizji przybyła w nocy, wzmocniona o świeże oddziały falangi, karlistów i regulares. Kiedy następnego dnia siły republikańskie podchodziły pod miasto, nie spodziewając się większego oporu nacjonalistów, zostały przywitane morderczym ogniem ze wszystkich dział z miasta i górującego nad nim Wzgórza 481. To był koniec ofensywy. Republikanie całkowicie wytracili impet i Gandess’y nie zdobyli. Po ściągnięciu posiłków nacjonaliści przeszli 3 sierpnia do kontrofensywy i po ciężkich trzymiesięcznych walkach do 16 listopada zlikwidowali przyczółek, wypierając oddziały republikańskie za rzekę.

Klęska nad Ebro była spowodowana nie tylko nierozwagą dowódcy, ale także tym, że republikanie popełnili standardowy, a zarazem katastrofalny błąd – przecenili swoje możliwości i zaatakowali zbyt wiele celów na raz, nie skoncentrowali sił na dogodnym celu. Znacznie poważniejszym błędem niż przecenienie swoich możliwości było zaplanowanie ataku w rejonie stacjonowania doborowych formacji Armii Manewrowej, a także przy niekorzystnym dla atakujących ukształtowaniu terenu. Dostawy dla atakujących musiały być transportowane przez mosty na rzece Ebro, a stanowiły one idealny cel dla nacjonalistycznych bombowców, posiadających znakomitą osłonę myśliwców. Nacjonaliści posiadali wtedy miażdżącą dominację w powietrzu.

Gdy ostatnie republikańskie oddziały uciekły z pola walki nad Ebro, nacjonalistyczna Armia Manewrowa rozlokowała się na pozycjach wyjściowych nad Ebro z zamiarem uderzenia na Katalonię. Nacjonaliści zgromadzili jeszcze potężniejsze siły niż w kampanii Aragońskiej. Armia Manewrowa liczyła w chwili ataku: ponad 330 tysięcy żołnierzy, ponad tysiąc dział, ponad 1200 samolotów (nie licząc Legionu Condor) oraz ponad 500 czołgów.

Ostrzał artyleryjski rozpoczął się 23 grudnia 1938 roku (niektóre źródła mówią o 24 grudnia). Nacjonaliści ruszyli do ataku na całej szerokości frontu. Włoski CTV nacierał razem z Karlistami na środkowej części frontu, Korpus Marokański nacierał wzdłuż wybrzeża, a Korpusy Aragoński i Nawarski nacierały na północy. Republikanie nie byli w stanie, po wyczerpaniu swoich sił nad Ebro, stawić czoła doskonale zorganizowanym, wyposażonym i doświadczonym siłom. Zaledwie dwa i pół tygodnia zajęło nacjonalistom dotarcie (26 stycznia) do stolicy Katalonii, Barcelony. Następnego dnia odbyła się w Barcelonie defilada zwycięskich oddziałów nacjonalistycznych. Republikanie uciekli w stronę granicy z Francją, gdzie schronił się również prezydent Republiki Manuel Azania. Dawny lęk przed odcięciem, który spowodował załamanie się oddziałów milicji republikańskiej w początkowym okresie wojny, ogarnął teraz armię republikańską. Do tego nacjonalistyczne myśliwce ciągle ostrzeliwały uciekinierów. Wielu republikanom udał się przekroczyć granicę, lecz niektórzy wpadli w ręce wojsk nacjonalistów.

Po wygraniu szeregu ważnych kampanii i bitew, w tym najważniejszej bitwy nad Ebro, nacjonaliści ostatecznie zwyciężyli na przełomie marca i kwietnia 1939. Po upadku Katalonii 6 lutego 1939 prezydent Republiki Manuel Azania wyjechał do Francji, a następnie podał się do dymisji. 28 lutego 1939 Wielka Brytania i Francja uznały rząd Franco za rząd Hiszpanii. 4 marca 1939 w Madrycie został dokonany zamach stanu broniących miasta oddziałów republikańskich, kierowany przez płk. Segismundo Casado, skierowany przeciwko komunistom i rządowi Juana Negrina. 6 marca do zamachu przystąpił nominalny gubernator Madrytu gen. Jose Miaja zarządzając aresztowanie komunistów przez wojsko i przystępując do powołanej przez Casado Junty Obrony Narodowej, która miała zastąpić nieobsadzone stanowisko prezydenta. W krótkotrwałych walkach z wiernymi PCE oddziałami zostały one pokonane przez zamachowców, a premier Negrin opuścił kraj. Wedle ustaleń pomiędzy nacjonalistami a republikanami (Junta Obrony Narodowej), 27 marca miało się odbyć przekazanie lotnictwa. Jednak warunki atmosferyczne nie pozwoliły na to. Republikanie usiłowali poprzez łączników wyjaśnić sytuację, ale nie wymagano od nich wyjaśnień, tylko bezwarunkowej kapitulacji. Kwatera główna gen. Franco wydała rozkaz rozpoczęcia ostatecznej ofensywy. Płk. Casado i gen. Miaja,, a także inni przywódcy Republiki udali się na emigrację, a wszelki zorganizowany opór ustał. Następnego dnia formacje nacjonalistów zaczęły posuwać się do przodu na wszystkich frontach, napotykając tysiące białych flag. Ci republikanie, którzy nie mieli zamiaru się poddać - porzucili broń i udali się w długą drogę do domów. Wczesnym rankiem 28 marca 1939 nacjonalistyczne oddziały z frontu Casa de Campo wkroczyły triumfalnie do Madrytu.

Oświadczenie gen. Francisco Franco o zakończeniu wojny domowej.

Po opanowaniu ostatnich ośrodków republikańskiego oporu nacjonaliści, kierowani jednoosobowo przez gen. Franco, wprowadzili konserwatywne rządy dyktatorskie, wspierane przez Kościół, które przetrwały 39 lat.

Oszacowanie strat wśród ludności cywilnej nastręcza wielu problemów. Norman Davies pisze: „Oceny liczby ofiar wahają się od 400 tys. do miliona”[38]. Hugh Thomas podaje liczby: ogółem ok. 500 tys. zabitych, w tym 200 tys. to polegli żołnierze obu stron, ok. 245 tys. ofiar politycznych represji obu stron[39]. Stanley G. Payne straty szacuje: „Niewiele ponad 200 tysięcy zginęło w wyniku walk (niektóre źródła podają 70.000 nacjonalistów, 100.000 lub więcej Republikanów), ale o 100.000 więcej zginęło w politycznych egzekucjach. W sumie była to liczba co najmniej 300.000 zamordowanych przez obie strony cywilów”[40].

Wydarzenia w Hiszpanii są uważane przez wielu historyków za wstęp do II wojny światowej. Wojna domowa w Hiszpanii umocniła sojusz niemiecko-włoski oraz stała się poligonem doświadczalnym dla nowych rodzajów broni i wojsk (lotnictwo, wojska pancerne) wykorzystywanych przez obie strony. Z wojskowego punktu widzenia doświadczenie tej wojny pokazało, że niemożliwe jest zwycięstwo w otwartym konflikcie bez uzyskania panowania w powietrzu.

Mimo zakończenia wojny, do upadku junty w 1975 roku działał zorganizowany ruch oporu.

Ewakuacja dzieci[edytuj | edytuj kod]

Dzieci zwolenników Republiki w obawie przed represjami ewakuowane były do Wielkiej Brytanii, Belgii, Związku Radzieckiego, innych krajów Europy oraz do Meksyku. Dzieci te popularnie określane były jako „uchodźcy baskijscy”, nawet jeśli stanowiły one inną grupę etniczną. Niektóre dzieci z państw Europy Zachodniej mogły po wojnie wrócić do swoich rodzin, niektóre dzieci z komunistycznych rodzin przebywające w ZSRR nie mogły wrócić do kraju do 1956 roku[41]. Większość z nich przebywała w sierocińcach. Przykładem dużego obozu dla uchodźców był Stoneham w Wielkiej Brytanii. Ponad 4000 dzieci trafiło do niego w dniu 23 maja 1937 roku. Statek mógł pomieścić maksymalnie 800 pasażerów, lecz znalazło się na nim 3840 dzieci, 80 nauczycieli, 120 asystentów, 15 księży katolickich i 2 lekarzy. Młodzież, której udało uciec się z ogarniętego wojną kraju, po ukończeniu 16 lat mogła zadecydować o tym, czy chce pozostać w kraju czy powrócić do Hiszpanii. Znaczna część dzieci została poniekąd zmuszona do pozostania ze względu na to, że ich rodzice trafili do więzień lub zostali zabici[42].

Republikanie nadzorowali ewakuację łącznie 30.000-35.000 dzieci[43]. Ewakuacje rozpoczęto na terenie Baskonii z której ewakuowano 20.000 osób.

Dane dotyczące ofiar w Hiszpanii w latach 1936-1944[edytuj | edytuj kod]

  1. Hiszpańscy historycy z Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica podają liczbę ofiar terroru nacjonalistów na od 140.000 do 200 000 osób natomiast terroru w strefie republikańskiej na od 38.000 do 46 000 osób.
  2. Brytyjski historyk Antony Beevor w "The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936-1939" podaje, iż terror nacjonalistów (biały terror) pochłonął 200 000 osób. natomiast terror republikanów (czerwony terror) to 38.000 zabitych.
  3. Szkocki historyk hiszpańskiego pochodzenia Julius Ruiz w "Defending the Republic: The García Atadell Brigade in Madrid, 1936" oraz w "Franco's Justice: The Repression in Madrid after the Spanish Civil War" mówi o co najmniej 37.843 egzekucjach w strefie republikańskiej oraz o maksymalnie 150.000 egzekucjach (w tym 50.000 po wojnie) dokonanych przez nacjonalistów.
  4. Szwajcarski historyk Michael Altman specjalizujący się w badaniach nad historią najnowszą Hiszpanii ustala liczbę śmiertelnych ofiar prześladowań politycznych reżimu Franco po zakończeniu wojny domowej na 150 000 osób, od 30 do 60 tysięcy osób zginęło przed plutonami egzekucyjnymi działającymi nieprzerwanie przez 5 lat po zakończeniu wojny.
  5. Hiszpański historyk Ramón Salas Larrazabal (Perdidas de la guerra, Barcelona 1977, ss. 362-390 – cytowane za opisanym niżej tekstem Jacka Bartyzela: Franco..., s. 6) podaje, iż w latach 1936-1939 Hiszpania straciła 300-400 tysięcy zabitych. Z tej liczby 72.344 osoby (w tym 6.832 duchownych) zginęło w egzekucjach i pogromach dokonanych przez republikanów, a 32 021 osób zginęło w egzekucjach, najczęściej w wyniku dochodzenia, z rąk nacjonalistów. W latach 1939-1950 wykonano, na podstawie wyroków sądów wojskowych, 22.642 egzekucje na 50 tysięcy zaplanowanych (połowę z nich na mocy amnestii zmieniono na wyroki kar więzienia). W roku 1939 w hiszpańskich więzieniach przebywało 270 179 osób, w roku 1945 – już tylko 43.812.
  6. Amerykański historyk Gabriel Jackson w "The Spanish Republic and the Civil War 1931-39" (1965, 1972) podaje następujące liczby:
    • Zabici na polu bitwy: 100.000, zabici w wyniku nalotów lotniczych: 10.000, zamordowani przez republikanów: 20.000, zamordowani przez nacjonalistów: 200.000.
    • Po zakończeniu działań wojennych w latach 1939-43 wg Gabriela Jacksona zostało rozstrzelanych lub zmarło we frankistowskich więzieniach 200 000 osób.
  7. Korespondent AP Charles Foltz, powołując się na urzędnika frankistowskiego ministerstwa sprawiedliwości, podaje, iż w latach 1939-1944 wydano 192.684 wyroki śmierci.
  8. Brytyjski historyk Hugh Thomas, autor jednej z najbardziej znanych publikacji o wojnie domowej w Hiszpanii pt. "The Spanish Civil War" (1977) podaje następujące dane:
    • republikanie zabici w walce: 110.000, nacjonaliści zabici w walce: 90.000, zamordowani przez nacjonalistów: 75.000, zamordowani przez republikanów: 55.000, zabici w bombardowaniach lotniczych: 10.000.
    • Wg Hugh Thomasa bezpośrednio po wojnie domowej frankiści dokonali 100.000 egzekucji prawdziwych lub domniemanych republikanów.
  9. Daniel Davis w "Spain's Civil War: The Last Great Cause" (1974), powołując się na poufne dane ze źródeł rządowych z 1944, stwierdza, iż rząd frankistowski dokonał w ciągu kilku lat po zakończeniu wojny domowej 192.684 egzekucji więźniów republikańskich.
  10. W swoich pamiętnikach Galeazzo Ciano, włoski minister spraw zagranicznych w rządzie swego teścia Mussoliniego, odbywający podróż zaraz po zakończeniu wojny, zanotował co następuje: "Procesy odbywają się codziennie, w trybie, który nazwałbym doraźnym. Ciągle mnóstwo egzekucji: w samym Madrycie jest ich od 200 do 250 dziennie, w Barcelonie – 150, a w Sewilli, choć nigdy nie była w rękach czerwonych – 80 dziennie."
  11. Historycy pracujący w ramach Asociacion para le Recuperacion de la Memoria Historica uważają, że dane pochodzące z ocalałej, oficjalnej dokumentacji rządowej są znacznie zaniżone, mogą oni jednak opierać swoje szacunki jedynie na odszukiwaniu i analizie zawartości masowych grobów, zaś miejsce pochówku poszczególnych ofiar może być obecnie ustalone wyłącznie poprzez analizy porównawcze DNA[44].

Prześladowania religijne[edytuj | edytuj kod]

W wyniku prześladowań religijnych Kościoła katolickiego śmierć poniosło 12 biskupów, 4194 księży, 2365 zakonników, 283 zakonnice i kilkadziesiąt tysięcy wiernych świeckich, a zniszczeniu uległo 2000 świątyń, dane w okresie wojny i po jej zakończeniu były wielokrotnie weryfikowane, gdyż wcześniej w zależności od źródeł były zawyżane lub też zaniżane[45][46]. Mordy dokonywane na księżach i na utożsamianych z Kościołem katolickim działaczach społecznych (np. członkach Akcji Katolickiej), tercjarzach i klerykach w 1936 roku określane są jako „orgie antyklerykalne”, gdyż ginęli ponieważ w oczach zabójców symbolizowali Kościół katolicki[47].

Zbrodnie dokonywane na księżach katolickich przybierały formy bezmyślnego okrucieństwa, w tym torturowania przed śmiercią, grzebania żywcem[48], czy bezczeszczenia zwłok[49]. Gwałty na zakonnicach zostały ujawnione w publikacjach w 1946 roku[48].

Kościół katolicki wspomina wyniesionych na ołtarze jako męczenników tego okresu między innymi grupy 122 męczenników wojny domowej w Hiszpanii, 498 błogosławionych męczenników hiszpańskich, 26 Męczenników ze Zgromadzenia Pasjonistów, 9 Męczenników z Almerii.

Ofiary wśród duchownych zaangażowanych w konflikt[edytuj | edytuj kod]

Strona nacjonalistyczna dopuszczała się mordów księży podejrzanych o wspieranie sił republikańskich, potępiających terror wobec lewicy oraz wywodzących się z mniejszości narodowej (szczególnym represjom poddany został kler baskijski, z czego zabitych zostało co najmniej 16 księży). Aresztowano i deportowano setki księży którzy nie poparli nacjonalistów, a co najmniej jeden ksiądz, który był masonem, został zamordowany[50][51]. Prześladowania dotknęły również protestantów w celu „wyplenienie z Hiszpanii protestanckiej herezji”[52]. Nacjonaliści zamordowali co najmniej dwudziestu protestanckich duchownych[53].

Pamięć o wojnie w Hiszpanii[edytuj | edytuj kod]

Bezpośrednio po zakończeniu wojny domowej rozpoczęto szeroką akcję mającą na celu zdyskredytowanie Republikanów i przedstawienie ich jako bezdusznych morderców i ateistów.

Po śmierci Generała Franco w 1975 tradycją stało się oddawanie jednakowej czci wszystkim poległym i równanie ich bohaterstwa. Coraz rzadziej upamiętniano wielkie bitwy, skupiając się przede wszystkim na ofiarach wojny. W pierwszych latach rządów króla Hiszpanii Jana Karola trend ten zachowywano szczególnie na oficjalnych uroczystościach, na których o dowódcach obu stron wypowiadano się z szacunkiem. Po przejęciu władzy przez socjalistów rozpoczęto burzenie pomników i miejsc pamięci ofiar republikanów. Podjęto także próby sporządzenia wielu nowych szacunków, w których wyolbrzymiano liczbę ofiar frankistów, a bardzo pomniejszano liczbę zabitych przez republikanów (w szczególności ofiar anarchistów i brygad międzynarodowych)[potrzebne źródło].

[potrzebne źródło].

Hiszpańskie władze planują od wielu lat przebudowę Valle de los Caídos – największego mauzoleum ofiar wojny (zarówno frankistów jak i republikanów), gdzie złożone są także szczątki Francisco Franco. Najczęściej postuluje się przeniesienie grobu dyktatora i prochów nacjonalistów na jeden z prowincjonalnych cmentarzy i przebudowę mauzoleum na miejsce pamięci Republiki. Planuje się także zdemontowanie kamiennego krzyża na szczycie.

Partie i organizacje polityczne[edytuj | edytuj kod]

Front Ludowy[edytuj | edytuj kod]

Siły wspierające Front Ludowy[edytuj | edytuj kod]

Nacjonaliści[edytuj | edytuj kod]

  • Unión Militar Española (Hiszpański Związek Wojskowy) – konserwatywna organizacja polityczna, skupiająca oficerów armii hiszpańskiej krytycznych wobec władz republikańskich. Początkowo była kierowana przez generałów: Emilio Mola i Jose Sanjurjo, a następnie przez Franco.
  • Monarchiści „Alfonsiści” – zwolennicy restauracji monarchii i powrotu króla Alfonsa XIII. Wielu wojskowych, arystokratów i posiadaczy ziemskich było alfonsistami.
    • Renovación Española (Hiszpańska Restauracja) – główna alfonsistowska partia polityczna.
    • Acción Española (Akcja Hiszpańska) – nacjonalistyczna partia kierowana przez Jose Calvo Sotelo, założona w 1933 i skupiona wokół pisma o tej samej nazwie.
      • Bloque Nacional (Blok Narodowy) – zbrojne ramię Akcji Hiszpańskiej utworzone przez Calvo Sotelo.
  • Monarchiści „Karliści
    • Comunión Tradicionalista (Wspólnota Tradycjonalistyczna) – karlistowska tradycjonalistyczno- katolicka partia polityczna.
      • Requetés (Ochotnicy) – zbrojne oddziały karlistowskie.
      • Pelayos – młodzieżowa organizacja Karlistów.
      • Margaritas – ruch kobiecy, od imienia Margarity de Borbón-Parma, żony pretendenta do tronu Karola VII.
  • Falange (Falanga):
    • FE (Falange Española de las JONS – Hiszpańska Falanga Rad Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej – partia narodowo-syndykalistyczna.
      • OJE (Organización Juvenil Española) (Organizacja Młodej Hiszpanii) – organizacja młodzieżowa Falangi.
      • Sección Femenina (Feminine Section) (Sekcja Kobieca) – kobiecy ruch społeczny działający w ramach Falangi.
    • FET y JONS (Falange Española Tradicionalista y de las JONS – Hiszpańska Falanga Tradycjonalistyczna Rad Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej) – założona w 1937, skupiła wszystkie siły polityczne wspierające gen. Franco.
  • CEDA (Confederación Española de Derechas Autónomas – Konfederacja Hiszpańskiej Prawicy Niezależnej) – chrześcijańscy demokraci, główna siła opozycyjna przed wybuchem wojny, po niej całkowity zanik działalności. W jej skład wchodziła także Akcja Ludowa i Akcja Katolicka.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Adnotacje[edytuj | edytuj kod]

  1. Włochy swój udział po stronie nacjonalistów zgodnie z decyzją Mussoliniego kredytowały finansowo i materiałowo w całości, co doprowadziło w 1939 do wyczerpania rezerw armii włoskiej i zadłużenia Hiszpanii wobec Włoch na kwotę 273 mln ówczesnych dolarów USA. Niemcy zaangażowały się materiałowo na znacznie mniejszą skalę (10.000 ludzi – przy łącznych stratach 300 ludzi), 200 czołgów i 600 samolotów – wobec 50.000 Włochów, 150 czołgów, 660 samolotów i 800 dział i częściowo jedynie kredytowały dostawy (w clearingu) – rząd Franco był ostatecznie w 1939 r. winien III Rzeszy równowartość 225 mln ówczesnych dolarów, które spłacał do 1943 dostawami surowców strategicznych. Paul Johnson „Historia świata od 1917.” Londyn 1989,ISBN 0-902352-80-6, Polonia Book Fund s. 355-357.
  2. Według kursu giełdowego 880 USD za troy uncję – sierpień 2008 Londyn). Faktyczna wartość depozytu była wyższa, gdyż niemal w całości składał się on ze złotych monet, przeważnie dolarowych, z czego wiele stanowiły rzadkie numizmaty.
  3. (...)”rząd republikański przekazał na ten cel do Moskwy niemal całą rezerwę Banku Hiszpanii, wynoszącą 140 mln funtów w złocie”: Witold Pronobis „Świat i Polska w XX wieku”, Editions Spotkania, Warszawa, 1996, ISBN 83-86802-11-1, s. 157.
  4. Według przeciwstawnych danych, które prezentuje w swojej książce „W kręgu zbiorowych złudzeń” Franciszek Ryszka, w drugiej turze wyborów Front Ludowy uzyskał 4 838 449 lub 4 654 000 głosów, partie centrowe 449 320 lub 681 000, prawica 3 996 331 lub 4 503 000. Tak rozbieżne dane podawane są w opracowaniach J. Tussela „Las elecciones del Frente Popular”, Madryt 1971 i Jose Venegasa „Las elecciones del Frente Popular”, Buenos Aires 1942. Rozbieżność bierze się z różnego przyporządkowania liczby oddanych głosów do poszczególnych list wyborczych.
  5. Prasa prawicowa oskarżyła o udział w zabójstwie również Hiszpańską Partię Komunistyczną twierdząc, że podczas posiedzenia parlamentu liderka komunistów Dolores Ibarruri miała powiedzieć do Calvo Sotelo: „Jest to twoje ostatnie przemówienie w tej sali!”. Hugh Thomas w książce „The Spanish Civil War” (Londyn 1986), na podstawie stenogramów z sesji parlamentu i relacji świadków zaprzecza jednak tej wersji. Pogróżki zarówno ze strony Jose Diaza jak i Dolores Ibarruri zostały rzucone 15 kwietnia na posiedzeniu Kortezów nie pod adresem Calvo Sotelo, lecz Gil Roblesa i wykreślone przez przewodniczącego Kortezów ze stenogramu obrad. Słowa Diaza i Ibarruri zostały przedrukowane następnego dnia w dzienniku Mundo obrero.

Przypisy

  1. Laqueur, Walter Fascism: Past, Present, Future str. 13 1996 Oxford University Press.
  2. De Menses, Filipe Ribeiro Franco and the Spanish Civil War, s. 87, Routledge.
  3. Gilmour, David, The Transformation of Spain: From Franco to the Constitutional Monarchy, s. 7 1985 Quartet Books.
  4. Payne, Stanley Fascism in Spain, 1923-1977, s. 476 1999 Univ of Wisconsin Press.
  5. Payne, Stanley Fascism in Spain, 1923-1977, s. 347, 476 1999 University of Wisconsin Press.
  6. Beevor, Antony (1982, 2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfield and Nicolson. ISBN 0-297-84832-1 str, 139-140. First published as The Spanish Civil War.
  7. Alpert, Michael (1994, 2004). A New International History of the Spanish Civil War. Basingstoke: Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-1171-1. OCLC 155897766 str. 47.
  8. Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartosek, Jean-Louis Margolin Czarna Księga Komunizmu, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, ISBN 83-7180-326-5 s. 319.
  9. Paul H. Lewis "Latin Fascist Elites: The Mussolini, Franco, and Salazar Regimes" 2002
  10. "Państw rzeczywiście totalitarnych było niewiele, bo tylko trzy; zbliżała się do nich Hiszpania - i to w obu walczących ze sobą wersjach ideowych."Leszek Moczulski Wojna Polska 1939 ISBN 9788311115842, str. 171.
  11. Anna Gryniuk Przymus prawny: studium socjologiczno-prawne Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika str. 81
  12. Beevor, Antony. The Battle for Spain, The Spanish Civil War 1936-1939. Penguin Books. 2006. Londyn. s. 22.
  13. Graham, Helen. The Spanish Civil War. A Very Short Introduction. Oxford University Press. 2005. s. 11.
  14. Norman Davies Europa. Rozprawa historyka z historią. Znak str. 1042.
  15. Preston, Paul (2006). The Spanish Civil War: Reaction, Revolution, and Revenge. New York: W. W. Norton and Company. ISBN 0-393-32987-9 str. 45-48.
  16. Paul Preston. The Spanish Civil War: reaction, revolution and revenge. 3rd edition. W. W. New York, New York, USA: Norton & Company, Inc, 2007. 2006 . 64
  17. Franciszek Ryszka „W kręgu zbiorowych złudzeń”, Warszawa 1991, s. 542.
  18. Marek Chodakiewicz: Zagrabiona pamięć. Wojna w Hiszpanii (1936-1939). Warszawa: Fronda, 2010, s. 48. ISBN 978-83-62268-08-5.
  19. Marek Chodakiewicz: Zagrabiona pamięć. Wojna w Hiszpanii (1936-1939). Warszawa: Fronda, 2010, s. 48. ISBN 978-83-62268-08-5.
  20. Francisco Romero Salvadó Wojna domowa w Hiszpanii 1936-1939 str. 240.
  21. Paul Johnson, Historia świata (od roku 1917), Londyn 1989, wyd. Polonia Book Fund, ISBN 0 902352 80 6 s. 352.
  22. Antoni Czubiński Wojna domowa w Hiszpanii, 1936-1939, w polityce międzynarodowej str. 41.
  23. Republikańska formacja policyjna służąca do tłumienia zamieszek.
  24. "Przywódca monarchistów czuł wiszące nad nim niebezpieczeństwo. Rząd przydzielił mu obstawę, miała ona jednak, jak sądził Calvo, raczej go szpiegować , niż chronić. Kilka dni przed swoją śmiercią Calvo skarżył się ministrowi spraw wewnętrznych Juanowi Molesowi, który obiecał zmienić ochroniarzy. Prawdopodobnie Moles miał dobre zamiary, jego realna władza była jednak bardzo niewielka. W każdym razie nowi stróże wydali się Calvo jeszcze gorsi. 7 lipca opowiedział Gilowi-Roblesowi, jak jeden z opiekunów wyznał mu, że on i pozostali koledzy dostali konkretne rozkazy: mieli Calvo śledzić, a gdyby doszło do zamachu, nie robić nic. I tak właśnie się stało pięć dni później, gdy żołnierze Gwardii Szturmowej i bojówkarze socjalistyczni, którymi dowodził oddany Prieto człowiek z Guardia Civil, porwali Calvo z domu i zamordowali." Pío Moa, Mity wojny domowej, Warszawa 2007, Wydawnictwo Fronda, ISBN 978-83-60335-61-1. Por też Paul Johnson, Historia świata (od roku 1917), Londyn 1989, wyd. Polonia Book Fund, ISBN 0 902352 80 6 s. 352.
  25. Norman Davies Europa. Rozprawa historyka z historią. Znak str. 1044.
  26. Franciszek Ryszka „W kręgu zbiorowych złudzeń”, Warszawa 1991 r., s. 574.
  27. Marian Zgórniak: Europa w przededniu wojny. Kraków 1993, ISBN 83-900882-5-8, s. 337.
  28. Beevor, Antony (1982, 2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfield and Nicolson. ISBN 0-297-84832-1 str, 139-140. First published as The Spanish Civil War
  29. Reporterzy w kraju horroru. Rzeczpospolita, 3 czerwca 2009.
  30. Antony. The Battle for Spain; The Spanish Civil War 1936-1939. Penguin Books. 2006. London. s. 82-83.
  31. Thomas, Hugh. The Spanish Civil War. Penguin Books. 2001. London. s. 677.
  32. Beevor, Antony (1982, 2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfield and Nicolson. ISBN 0-297-84832-1. First published as The Spanish Civil War str. 89
  33. Norman Davies Europa. Rozprawa historyka z historią. Znak str. 1043.
  34. Norman Davies Europa. Rozprawa historyka z historią. Znak str. 1044.
  35. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 69.
  36. George Orwell „W hołdzie Katalonii”.
  37. Legioniści nie mieli zbyt wiele do zrobienia poza pojawieniem się w okopach i zakłuciem bagnetami tych co jeszcze żyli – Walka o Hiszpanię 1936-1939 – „Pierwsze starcie totalitaryzmów, Antony Beevor”.
  38. N.Davies, Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków 2000, s. 1046.
  39. Hugh Thomas, The Spanish Civil War, wyd. 3 Londyn 1977, s. 270, 925-927.
  40. Stanley G. Payne, A History of Spain and Portugal Vol. 2, University of Wisconsin Press 1973 s.662[1].
  41. Curzio Malaparte’s story of Spanish orphans in the Soviet Army.
  42. History of the arrival of the Basque Children to England in 1937.
  43. „The Evacuation of Spanish Children to the Soviet Union”.
  44. Oficjalna strona Asociacion para le Recuperacion de la Memoria Historica
  45. Antony Beevor: The Spanish Civil War (Cassell Military Paperbacks S.). Londyn: Cassell military, 1982, s. 70-72. ISBN 0-304-35281-0.
  46. „L’Osservatore Romano”. Numer 2 (220) 2000. Mario Agnes – redaktor naczelny. ISSN 1122-7249 (pol.). 
  47. Frances Leon: Wojna domowa w Hiszpanii. Fiasko demokratycznego eksperymentu 1936-1939. Michał Studniarek (tłumacz). Poznań: Amercon S. A., 2000, s. 74. ISBN 978-83-261-0508-1.
  48. 48,0 48,1 Antony Beevor: The Spanish Civil War (Cassell Military Paperbacks S.). Londyn: Cassell military, 1982. ISBN 0-304-35281-0.
  49. Antony Beevor: The Spanish Civil War (Cassell Military Paperbacks S.). Londyn: Cassell military, 1982. ISBN 0-304-35281-0.
  50. Thomas, Hugh. The Spanish Civil War. Penguin Books. 2001. London. s. 677
  51. Antony. The Battle for Spain; The Spanish Civil War 1936-1939. Penguin Books. 2006. London. s. 82-83
  52. Seidman, Michael (2011). The Victorious Counter-revolution: The Nationalist Effort in the Spanish Civil War. University of Wisconsin Press. ISBN 0-299-24964-6 str. 205
  53. Beevor, Antony (1982, 2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfield and Nicolson. ISBN 0-297-84832-1. First published as The Spanish Civil War str, 82

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Hugh Thomas: The Spanish Civil War. Harper & Brothers, 1961. ISBN 0671758764.
  • Antony Beevor, Walka o Hiszpanię 1936-1939. Pierwsze starcie totalitaryzmów, , Przełożenie na język polski: Hanna Szczerkowska, Rok wydania: 2009, Wydawnictwo Znak, ISBN 978-83-240-1159-9.
  • Rafael Casas de la Vega: Franco militar. La única biografia militar del primer soldato de España el sigolo XX. Madrid (1995).
  • Francisco Romero Salvadó, "Wojna domowa w Hiszpanii 1936 - 1939", Bellona, Warszawa 2010

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]