Francja Vichy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
État français
Państwo Francuskie
III Republika Francuska 1940-1944 Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej (1944-46)
Flaga Francji Vichy
Godło Francji Vichy
Flaga Francji Vichy Godło Francji Vichy
Dewiza: (fr.) Travail, famille, patrie
(Praca, rodzina, ojczyzna)
Hymn: Maréchal, nous voilà !
Położenie Francji Vichy
Język urzędowy francuski
Stolica Vichy
Typ państwa republika, państwo marionetkowe
Ostatnia głowa państwa głowa państwa Philippe Pétain
Zależne od Rzeszy Niemieckiej
Ostatni szef rządu premier Pierre Laval
Jednostka monetarna frank francuski (₣)
Data powstania 1940
Pełna okupacja III Rzesza i Włochy
XI 1942
Religia dominująca katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Francja Vichy (fr. La France de Vichy), oficjalna nazwa Państwo Francuskie (fr. L'État français) – kolokwialne określenie marionetkowego państwa francuskiego, istniejącego w latach 1940-1944 (faktycznie do listopada 1942 – do momentu pełnej okupacji wojskowej) ze stolicą w Vichy (ob. w regionie Owernia, w departamencie Allier).

Utworzenie[edytuj | edytuj kod]

Państwo powstało w konsekwencji ustawy Zgromadzenia Narodowego III Republiki o nadzwyczajnych pełnomocnictwach dla premiera Francji, marszałka Francji Philippe’a Pétaina po klęsce Francji w Bitwie o Francję w 1940. Jako kontynuacja III Republiki zostało oficjalnie uznane przez większość społeczności międzynarodowej, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii.

Zgodnie z warunkami zawieszenia broni podpisanego przez gen. Charles’a Huntzingera ze strony francuskiej i gen. Wilhelma Keitla ze strony niemieckiej w dniu 22 czerwca 1940, blisko 2/3 powierzchni Francji znalazło się pod okupacją niemiecką. Pozostała część Francji, jej protektoraty i kolonie miały pozostać nieokupowane przez Niemców i Włochów. Vichy zachowała we Francji metropolitarnej liczącą ok. 105 tys. żołnierzy armię bez ciężkiego sprzętu (czołgów, samochodów pancernych, ciężkiej artylerii), które zostały w większości wydane III Rzeszy lub ewakuowane na terytoria zamorskie i liczącą ponad 200 tysięcy żołnierzy armię w Algierii francuskiej oraz koloniach (Francuska Afryka Zachodnia i Równikowa, Syria i Liban, Indochiny Francuskie). Francja pozostawała również w posiadaniu trzeciej co do siły floty wojennej świata, rozmieszczonej częściowo w Tulonie, częściowo w portach Afryki francuskiej (Mers-el-Kebir koło Oranu, Dakar).

Zebrane w Tuluzie Zgromadzenie Narodowe Republiki (Senat i Izba Deputowanych łącznie), z pominięciem Prezydenta Republiki Alberta Lebruna udzieliło 10 lipca 1940 r. nadzwyczajnych pełnomocnictw premierowi, marszałkowi Pétain, który na ich podstawie ogłosił się „głową państwa francuskiego”. Ustawa o pełnomocnictwach została uchwalona przygniatającą większością głosów (569 głosów „za” przy 80 „przeciw”[1] przy 30 wstrzymujących się od głosu). III Republika Francuska dobiegła w ten sposób kresu – rozpoczął się okres Francji Vichy. Vichy ogłosiła neutralność w toczącej się wojnie.

We władzach najważniejszą rolę odgrywał początkowo mianowany „zastępcą szefa państwa” Pierre Laval – zdecydowany zwolennik kolaboracji. W roku 1941 Pétain, próbując rozszerzyć swą samodzielność odsunął od władzy proniemieckiego Lavala, powierzając jego obowiązki admirałowi François Darlanowi, który dysponował jedynym realnym atutem Francji Vichy – francuską marynarką wojenną. W 1941 Vichy podpisało układ z USA. W listopadzie 1942 po rozpoczęciu okupacji przez Wehrmacht „strefy nieokupowanej”, rozbrojeniu armii francuskiej we Francji metropolitarnej oraz po przejściu admirała Darlana oraz oddziałów w Algierii i koloniach na stronę aliantów faktyczną władzę w administracji Vichy uzyskał Pierre Laval, który po zamordowaniu admirała przez anarchistę zlikwidował jego stanowisko (minister pełnomocny rządu) i objął rządy niemalże dyktatorskie.

Polityka antyżydowska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Obława Vel d'Hiv.
Generał Charles Huntziger podpisujący w imieniu Francji dokument zawieszenia broni z Niemcami. Compiègne 22 czerwca 1940
Mapa Francji Vichy, z obszarem Francji nieokupowanym – zaznaczonym na biało (zielony – tereny okupowane przez Włochy, pozostałe – tereny okupowane przez Niemcy)
Osobista flaga Philippe’a Petaina, Szefa Państwa Francuskiego (Francji Vichy)
Philippe Petain i Adolf Hitler. Spotkanie w Montoire 21 października 1940
Flota francuska podczas samozatapiania w Tulonie 28 listopada 1942 – zdjęcie lotnicze RAF

W pierwszym okresie funkcjonowania państwa (do 1943 roku), kiedy Francja Vichy posiadała sporą wewnętrzną autonomię, jej władze podjęły pomimo braku nacisków ze strony III Rzeszy zakrojoną na szeroką skalę kampanię antyżydowską. Bezpośrednio po utworzeniu państwa zniesiono przepisy piętnujące antyżydowskie wypowiedzi w prasie (27 sierpnia 1940). Później przyjmowano coraz bardziej restrykcyjne ustawy antysemickie, ograniczające możliwości zatrudnienia Żydów i ich aktywność społeczną (3 października 1940, 2 czerwca 1941)[2].

Bezpośrednio po zajęciu Francji przez Niemców w 1941 roku w strefie okupowanej rozpoczęły się „łapanki” Żydów. Hitlerowcy założyli, iż francuska policja zatrzyma około 22 tys. Żydów na terenie Paryża, a następnie wywiezie ich do obozów umieszczonych wokół Paryża jak Obóz w Drancy, Compiègne, Obóz koncentracyjny w Pithiviers i Obóz przejściowy w Beaune-la-Rolande. Akcja została jednak zrealizowana w mniejszym wymiarze i ostatecznie 16 lipca aresztowano 12 884 osoby, w tym 5082 kobiety oraz 4051 dzieci.

Kolaboracja[edytuj | edytuj kod]

Kolaboracja oprócz regularnego opłacania i utrzymania armii okupacyjnej, produkcji zbrojeniowej na rzecz Rzeszy, kontyngentów żywnościowych przekazywanych w zamian za „obligacje” Rzeszy na poczet odszkodowań wojennych Francji wobec Niemiec[3], masowych dobrowolnych wyjazdów do pracy w Rzeszy (w tym do niemieckich zakładów zbrojeniowych)[4] – do których zachęcały władze Vichy. W praktyce Francja finansowała w ten sposób w znacznej części wysiłek zbrojeniowy III Rzeszy. Kolaboracja obejmowała również zorganizowany współudział policji francuskiej, francuskiej milicji faszystowskiej (kierowanej przez Josepha Darnand) i cywilnej administracji francuskiej (Rene Bousquet) w ustalaniu list proskrypcyjnych i organizowaniu deportacji Żydów (np. znana jedyna w okresie 1940-1942 na terytorium Vichy obława antyżydowska[5] z lipca-sierpnia 1942 – obława Vel d'Hiv w Paryżu)[6], a także współpracę z Gestapo w walce z Resistance. W Indochinach Francuskich Japonia okupując je wojskowo w sierpniu 1940 r. zachowała francuską administrację cywilną, która współpracowała z wojskami japońskimi do marca 1945 roku.

Armia francuska[edytuj | edytuj kod]

Państwo Vichy posiadało własne wojsko. Słabo uzbrojoną armię metropolitarną (brak broni ciężkiej, minimalne siły pancerne i lotnicze) liczącą 100 tysięcy żołnierzy oraz armię kolonialną, dobrze wyposażoną (głównie dzięki ewakuowaniu przed kapitulacją Francji dużej ilości wszelakiego sprzętu wojskowego do posiadłości zamorskich), liczącą 200 tysięcy żołnierzy. Istniało, chociaż zredukowane liczebnie, stosunkowo nowoczesne lotnictwo. Działał zakamuflowany przed Niemcami kontrwywiad francuski, zaś generalicja Armii Rozejmowej utrzymywała kontakt ze zbiegłym z niewoli niemieckiej przy pomocy wywiadu francuskiego generałem Henri Giraudem, którego ekstradycji do III Rzeszy Vichy oficjalnie odmówiła. Wojskowi francuscy reprezentujący Vichy, które do listopada 1942 było oficjalnie państwem neutralnym, utrzymywali stały kontakt i wymieniali informacje wywiadowcze z ambasadorem USA, którym był admirał William Daniel Leahy. W nieokupowanej strefie Francji działały placówki wywiadu polskiego (zarówno Oddział II Sztabu Generalnego WP, jak i Akcja Kontynentalna), prowadzony był nasłuch i dekryptaż niemieckiej komunikacji radiowej przez grupę polskich kryptologów.

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Enigma, w sekcji Polski wkład w złamanie szyfru Enigmy.

Najsilniejsza była marynarka wojenna, nadal jedna z największych na świecie – zarówno alianci, jak i hitlerowskie Niemcy nie chciały dopuścić, aby dostała się w ręce wroga lub działała na jego korzyść. Część okrętów marynarki Vichy zostało unieszkodliwionych przez Royal Navy podczas operacji Catapult w Mers el-Kebir i późniejszych incydentalnych starć w koloniach francuskich w Afryce (Operacja Menace, bitwa pod Casablanką). Wojska Vichy stawiały opór aliantom zdobywającym kolonie francuskie: Syrię, Madagaskar (Operacja Ironclad), Maroko i Algierię (operacja Torch). Chęć przejęcia francuskiej floty stała się jedną z przyczyn zajęcia Vichy przez wojska niemieckie w listopadzie 1942 roku. Zadanie to nie powiodło się – większość jednostek została zatopiona w Tulonie przez samych Francuzów, nieliczne zdołały uciec. Armia francuska w metropolii przestała istnieć, zaś w Algierii i koloniach przeszła stopniowo na stronę aliantów. Oficerowie Armii Rozejmowej stanowili trzon Organizacji Ruchu Oporu Armii, która w roku 1944 współtworzyła FFI.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Francja od Wielkiej Rewolucji dzieli się na departamenty. Cywilna administracja francuska została zachowana w okresie 1940-1944 zarówno na terenie okupowanym, jak i nieokupowanym (z wyjątkiem Alzacji i Lotaryngii, które zostały przyłączone do Rzeszy).

Życie codzienne[edytuj | edytuj kod]

Barwny obraz życia codziennego Francji Vichy przynosi dziennik Andrzeja Bobkowskiego z lat 1940-1944 – Szkice piórkiem. (Francja 1940-1944) Warszawa 1995 ; Wyd. Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu, Wydawnictwo CIS ; ISBN 83-86907-00-2, ISBN 83-85458-08-5.

Krainy i współczesne regiony w Vichy[edytuj | edytuj kod]

Historia Francji
Flag of France.svg
  1. Owernia
  2. Bourbonnais
  3. Sewenny
  4. Rodan-Alpy
  5. Sabaudia
  6. Langwedocja
  7. Roussillon
  8. Prowansja
  9. Korsyka

Posiadłości zamorskie[edytuj | edytuj kod]

Lp. Nazwa terytorium Okres zarządzania Lokalizacja Status polityczny Niepodległość Komentarz
1. Algieria 1940-1943 Afryka Północna terytorium zamorskie 1962 od 1943 okupacja brytyjsko-amerykańska
2. Francuska Afryka Równikowa do sierpnia 1940 Afryka Środkowa federacja 1960 od sierpnia 1940 Wolna Francja
3. Francuska Afryka Zachodnia 1940-1943 Afryka Zachodnia federacja 1960 od 1943 Wolna Francja
4. Indochiny Francuskie 1940 Azja Południowo-Wschodnia federacja 1954 oddane "tymczasowo" pod zarząd japoński (faktycznie do 1945)
5. Komory 1940-1942 Afryka Południowa protektorat 1975 od 1942 Wolna Francja
6. Liban 1940-1941 Azja, Bliski Wschód terytorium mandatowe 1946 od 1941 Wolna Francja
7. Madagaskar 1940-1942 Afryka Południowa terytorium zamorskie 1960 od 1942 Wolna Francja
8. Maroko 1940-1943 Afryka Północna protektorat 1956 od 1943 okupacja brytyjsko-amerykańska
9. Somali Francuskie 1940-1941 Afryka Wschodnia kolonia 1977 od 1941 Wolna Francja
10. Syria 1940-1941 Azja, Bliski Wschód terytorium mandatowe 1946 od 1941 Wolna Francja
11. Tunezja 1940-1943 Afryka Północna protektorat 1956 od 1943 okupacja brytyjsko-amerykańska

Koniec[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Vichy zostało zajęte przez Wehrmacht i Włochów w listopadzie 1942 roku po inwazji aliantów w Afryce Północnej (operacja Torch) oraz przejściu francuskich wojsk kolonialnych i oddziałów zamorskich Vichy na rozkaz admirała François Darlana na stronę koalicji antyhitlerowskiej. Niemcy obawiali się, że alianci wykorzystają Afrykę jako bazę do inwazji na południową Francję (14 listopada wkroczyli do strefy nieokupowanej)[7]. Armia i flota albo przestały istnieć, albo przeszły na stronę aliantów. Władze okupacyjne zastąpiły dotychczasowy zaciąg na roboty poborem przymusowym. We Francji nieokupowanej zaczęło działać Gestapo. Aresztowano i wywieziono do Niemiec także niektórych polityków Vichy, np. byłego ministra obrony Vichy Maxime’a Weyganda.

Po lądowaniu w Normandii w czerwcu 1944 roku i wyzwoleniu Paryża (w sierpniu 1944), 20 sierpnia 1944 roku Pétain i inni członkowie rządu Vichy zostali internowani przez okupacyjne władze niemieckie i przymusowo wywiezieni poprzez Belfort do Sigmaringen, gdzie do końca kwietnia 1945 funkcjonował marionetkowy „emigracyjny” rząd Francji[8]. Po wojnie czołowi przywódcy Vichy zostali osądzeni za kolaborację.

Rozliczenie[edytuj | edytuj kod]

Po wyzwoleniu przyszedł czas na zapowiadane przez władze Wolnej Francji rozliczenie kolaborantów i zdrajców. Jego ograniczony zasięg spowodował u Francuzów częściowe wymazanie z pamięci czasów rządów Vichy. Ścigano niektórych aktywnych polityków (Pierre Laval, Joseph Darnand – skazani na karę śmierci) oraz niektórych intelektualistów popierających reżim (Louis-Ferdinand Céline). Marszałek Pétain początkowo również skazany na śmierć został ułaskawiony ze względu na wcześniejsze zasługi dla Francji przez gen. de Gaulle’a (zmarł odbywając karę dożywotniego więzienia). Oszczędzano administrację, policję, sądownictwo, wojsko i fachowców z różnych dziedzin gospodarki, kultury i nauki. Wielu zasłużonych dla Wolnej Francji generałów francuskich jak np. przyszli marszałkowie Francji Alphonse Juin czy Jean de Lattre de Tassigny służyło na odpowiedzialnych stanowiskach w Armii Rozejmowej, zaś w administracji Vichy pracowało wielu przyszłych członków Resistance, np. prezydent François Mitterrand czy premier Maurice Couve de Murville. Bohater Resistance zamordowany przez hitlerowców, twórca i pierwszy komendant Organizacji Ruchu Oporu Armii generał Aubert Frere w 1940 roku przewodniczył sądowi wojskowemu, który zaocznie skazał na śmierć generała Charlesa de Gaulla. Wynikało to po części z faktu, że nieokupowane państwo francuskie w czasie wojny nadal musiało funkcjonować, jak i ze świadomego działania generała de Gaulle’a, który dążył do tego, by przekonać świat i Francuzów, iż Francja nigdy się nie poddała i z wyjątkiem nielicznych zdrajców walczyła u boku aliantów. Vichy aż do listopada 1942 (Operacja Torch) było oficjalnie uznawane m.in. przez USA[9][10], a do 30 czerwca 1941 – utrzymywało stosunki dyplomatyczne z ZSRR (zostały zerwane przez Vichy po ataku III Rzeszy na ZSRR[11]). W Vichy znajdowały się placówki dyplomatyczne 32 państw[12]. Uznawał je także Rząd RP na Uchodźstwie, utrzymujący w Vichy do jesieni 1940 oficjalne przedstawicielstwo konsularne[13], a do 1942 nieoficjalne przedstawicielstwo dyplomatyczne. Zachowała się korespondencja dyplomatyczna, m.in. amerykańska. Związek Kombatantów I wojny światowej popierający marszałka Petaina liczył 5 milionów członków. Nieoczekiwanym sojusznikiem okazała do niedawna sroga dla kolaborantów Francuska Partia Komunistyczna. Jej władze mogły chcieć zatrzeć wspomnienie polityki, jaką prowadzili w czasie sojuszu ZSRR i III Rzeszy w latach 1939-1941 (od paktu Ribbentrop-Mołotow do agresji III Rzeszy na ZSRR)[14]. W trakcie wyzwalania Francji doszło jednocześnie do serii samosądów (z przyczyn osobistych i politycznych), motywowanych rzekomą kolaboracją ofiar.

Charles de Gaulle ze względu na to, że większość społeczeństwa francuskiego w okresie 1940 – listopad 1942 uważała nieokupowane Vichy za legalne państwo francuskie uznawane przez społeczność międzynarodową, odwołał się do popularnej we Francji tezy o uzupełniających rolach: swojej w Londynie i Philippe’a Pétaina w Vichy. Wszystkie te zabiegi ułatwiały Francuzom zapomnienie, że większość Francuzów – deputowanych parlamentu francuskiego, jak i większość społeczności międzynarodowej w okresie 1940-1942 uważała Vichy za legalne państwo francuskie. Wzmacniały próby rehabilitacji Pétaina, podejmowane co jakiś czas nie tylko przez dawnych podwładnych, ale też przez wojennych towarzyszy Charles’a de Gaulle’a oraz młodsze pokolenie francuskiej skrajnej prawicy. Świadomość, że nieokupowane Vichy było państwem, w którym w okresie 1940-1942 można było żyć w miarę spokojnie, bez deportacji, pacyfikacji i wywózek na roboty przymusowe wykluczała praktycznie możliwość ścigania francuskich zbrodniarzy wojennych oraz pamięć zarówno o współudziale urzędników francuskich w Holocauście, jak i o bohaterach Résistance, nierzadko katowanych i zabijanych przez funkcjonariuszy organów policyjnych Vichy.

Przypisy

  1. Z czego 62 radykałów i socjalistów.
  2. Robert O. Paxton, Francja Vichy. Stara gwardia i nowy ład, 1940-1944, Bukowy Las, Wrocław 2011, ISBN 978-83-62478-25-5; Kamil Janicki, Kto prześladował Żydów we Francji Vichy? Niemcy czy jednak Francuzi?, „Ciekawostki historyczne”, 13 maja 2011.
  3. Zapowiedzianych w układzie rozejmowym z czerwca 1940.
  4. Agitację za zgłaszaniem się robotników i inżynierów francuskich do pracy w Niemczech tłumaczono chęcią zwolnienia z niewoli niemieckiej części francuskich jeńców wojennych.
  5. Przeprowadzona w praktyce wyłącznie przez policję francuską.
  6. Represje były kierowane w pierwszej kolejności wobec Żydów nieposiadających obywatelstwa francuskiego – pod pretekstem wydalania niepożądanych cudzoziemców – bezpaństwowców, lub z obywatelstwem krajów okupowanych przez III Rzeszę.
  7. Bogusław Wołoszański Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 193.
  8. Pétain zadeklarował w sierpniu 1944 wobec wysłanników generała de Gaulle’a gotowość rezygnacji z funkcji głowy państwa. Po internowaniu i wywiezieniu do Rzeszy uchylił się od sprawowania obowiązków rządowych, uznając się za więźnia III Rzeszy.
  9. Jerzy Eisler, Philippe Petain, Warszawa-Wrocław-Kraków 1991, Ossolineum, s. 138.
  10. Ambasadorem USA przy rządzie Vichy był admirał William Daniel Leahy, od maja 1942 ambasada amerykańska była kierowana przez chargé d’affaires.
  11. Jerzy Eisler, Philippe Petain, Warszawa-Wrocław-Kraków 1991, Ossolineum, s. 168.
  12. Jerzy Eisler, Philippe Petain, Warszawa-Wrocław-Kraków 1991, Ossolineum, s. 138.
  13. Zlikwidowane na żądanie III Rzeszy wraz z przedstawicielstwami Belgii i Holandii Jerzy Eisler, Philippe Petain, Warszawa-Wrocław-Kraków 1991, Ossolineum, s. 138.
  14. Pod okupacją niemiecką FPK (Jacques Duclos) podjęła np. rozmowy z niemieckimi władzami okupacyjnymi w kwestii oficjalnego wydawania w Paryżu dziennika FPK L’Humanité.Brûlures de l’histoire (FR3, 5 octobre 1993): «L’Humanité, KPF i okupacyjne władze niemieckie », za:INA.zapis odcinka serii dokumentalnej w INA (Institut national de l’audiovisuel)(język francuski).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert O. Paxton, Francja Vichy. Stara gwardia i nowy ład, 1940-1944, Bukowy Las, Wrocław 2011, ISBN 978-83-62478-25-5.