Gwardia Ludowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gwardia Ludowa
GL
Gwardia Ludowa
Orzełek Gwardii Ludowej
Państwo  Polska
Historia
Sformowanie 6 stycznia 1942
Rozformowanie 1 stycznia 1944 (przekształcona w Armię Ludową)
Pierwszy dowódca Bolesław Mołojec
Dane podstawowe
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Gwardii Ludowej PPR. Zobacz też: Gwardia Ludowa WRN.

Gwardia Ludowa, GL – organizacja zbrojna PPR utworzona 28 marca 1942 (decyzja antydatowana na 6 stycznia 1942)[1]. Jednolitą ogólnopolską nazwę przyjęto w marcu 1942. Nieznana jest dokładna liczba żołnierzy GL. Początkowo zamiast polskiego godła, żołnierze GL nosili na czapkach czerwony trójkąt z napisem "GL" – dopiero w późniejszym czasie znakiem tej formacji stał się piastowski orzeł, a nieoficjalnym hymnem "Marsz Gwardii Ludowej". Organem prasowym GL było pismo "Gwardzista".

1 stycznia 1944 GL została przekształcona w Armię Ludową.

Odznaka wyróżniająca GL

Geneza i działalność[edytuj | edytuj kod]

Polski ruch komunistyczny w czasie II wojny światowej znalazł się w trudnej sytuacji. 16 sierpnia 1938 roku Międzynarodówka Komunistyczna rozwiązała Komunistyczną Partię Polski. Podziemne organizacje komunistyczne lub kierowane przez komunistów zaczęły powstawać już w pierwszych miesiącach po porażce w kampanii wrześniowej a największym ośrodkiem ich działalności była stolica. Organizacje takie jak Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie, Związek Walki Wyzwoleńczej i Stowarzyszenie Przyjaciół ZSRR dysponowały własnymi formacjami bojowymi podejmującymi akcje zbrojne. Do ich jednoczenia doszło na przełomie lat 1940-1941. Proces ten został przyśpieszony przez powołanie Polskiej Partii Robotniczej, PPR utworzona została przez polskich komunistów którzy otrzymali od Komitetu Wykonawczego Międzynarodówki Komunistycznej zgodę na odbudowę polskiej partii komunistycznej. Walki partyzanckie w drugiej połowie 1941 roku tworzyły oddziały polsko-radzieckich partyzantów działające na lubelskim i na Podlasiu na ich czele stali działacze tacy jak Ładysław Buczyński, Kazimierz Sidor, Władysław Kowalczyk i radzieccy oficerowie tacy jak Fiodor Kowalow czy Aleksander Rajewski[2].

PPR w 1942 roku utworzyła własna organizację bojową, Gwardię Ludową[3]. PPS-WRN uznała nazwę nowej formacji jako wprowadzającą zamieszanie środowiskach robotniczych, ich zdaniem stanowiła kopię nazwy oddziałów wojskowych PPS – Gwardii Ludowej WRN[4]. Gwardia Ludowa miała w założeniu prowadzić konspiracyjną walkę z hitlerowskimi Niemcami poprzez działania partyzanckie, niszczenie transportów wroga, dezorganizację administracji. Walki partyzanckie wspierały atakującą Niemców Armię Czerwoną. Podstawowym celem organizacji było tworzenie oddziałów partyzanckich i grup specjalnych. GL wykonywała akcje odwetowe i zamachy na okupantów. GL zajmowała się również prowadzeniem wywiadu.

GL rozpoczęła działalność bez środków pieniężnych na działalność oraz bez odpowiedniej kadry oficerskiej.

Początkowo dowódcą Gwardii Ludowej był Bolesław Mołojec; szefem Sztabu Głównego został Marian Spychalski, zastąpiony później po konflikcie z Mołojcem przez Franciszka Jóźwiaka.

GL budowano w oparciu o struktury komitetów PPR. Dużą rolę w tworzeniu organizacji mieli udział Dąbrowszczacy którym udało się przedostać do Polski z terenów Francji[5](dużą grupę Dąbrowszczaków sprowadził w lecie 1942 roku z Francji Mołojec osobiście udając się po nich do Paryża[6]). W szeregach organizacji znaleźli się też zbiegli z niewoli nazistowskiej żołnierze radzieccy. W Gwardii Ludowej znaleźli się przedstawiciele kilkudziesięciu narodowości, najliczniejsi byli zbiegli żołnierze sowieccy (Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy, Gruzini, Azerbejdżanie) a także Żydzi, Słowacy, Brytyjczycy i przedstawiciele narodów Jugosławii[7] GL podlegały oddziały bojowe Związku Walki Młodych[8].

Jednym z głównych celów PPR a co za tym idzie i Gwardii Ludowej była początkowo próba wywołania ogólnonarodowego powstania, które pozwoliłoby związać część sił niemieckich na ziemiach polskich i przerwać linie zaopatrzeniowe na wschód. Program metod walki z okupantem niemieckim przeciwstawił PPR od jej założenia Polskiemu Państwu Podziemnemu. Na pytanie czy na terror hitlerowców należy odpowiadać kontrterrorem czy spowoduje on zmasowane represje okupanta, które wykrwawią tylko naród i osłabią siły podziemne AK odpowiadała w „Biuletynie Informacyjnym” pt. „Z bronią u nogi”[9]:”Na dziś obowiązywać nas powinien rozkaz Naczelnego Wodza(…):czekać z bronią u nogi. Nie pozwalać się sprowokować. Obdarzać pełnym zaufaniem kierownictwo Kraju i Narodu, które ma warunki do bardziej obiektywnego poglądu na sprawy niż, przeciętny, pozbawiony informacji obywatel.” Na zasadniczo odmiennych pozycjach stał PPR i jego zbrojne ramię GL. Uznawały one ,że jedyną siłą zdolną pokonać okupanta jest ZSRR i należy podejmować wszelkie działania ułatwiające mu zwycięstwo. Każdy miesiąc przynosi niepowetowane straty ludzkie powodowane przez terror hitlerowski i pierwszorzędnym zadaniem sił w kraju powinno być jak najszybsze wyzwolenie spod okupacji niemieckiej. Do tego miało prowadzić wywołanie powszechnej wojny partyzanckiej. Już w odezwie programowej PPR tuż po jej powstaniu stwierdzano „Popierajcie za wszystkich sił zbrojne wystąpienia przeciw armii faszystowskich zaborców. Twórzcie oddziały partyzantki. Niech drugi front powstanie na tyłach niemieckich.”. Powstanie PPR przypadało na czas wzmożonego terroru hitlerowskiego. Trwała akcja likwidacji gett. Narastało przekonanie , że następnym w kolei będzie likwidacja narodu polskiego co potwierdzała choćby akcja wysiedleńcza na Zamojszczyźnie, zmasowane łapanki oraz publiczne egzekucje. PPRowska „Trybuna Wolności” nawołując do powszechnego powstania wzywała: „Narodowi jako całości grozi zagłada. Cały naród musi stanąć do walki. Zbrodnie dokonywane na Żydach to straszliwe ostrzeżenie dla wszystkich narodów podbitych. Od postawy narodu zależy, czy zdoła się on uratować przed zagładą. W nadchodzącym ataku okupanta na naród polski nie uratują nas jednostkowe akty rozpaczy. Walka nasza musi być powszechna i skuteczna, rozważna i planowo zorganizowana.”[10]a organ Gwardii Ludowej dodawał :”(…)Mylą się grubo ci, którzy milczeniem , pokorą i przemilczeniem nawet najpodlejszych zbrodni chcą wybłagać litość u wroga i łagodność. Nie, to go właśnie rozzuchwala.(…) Tych z bronią u nogi zawsze łatwiej wytłuc niż tych z bronią u oka (…) W walce nasz ratunek i odwecie. (…) Dla Polski „angielski” sposób wojowania i możliwe jego skutki są szczególnie niebezpieczne i groźne. Naród polski po 30 miesiącach niewoli nie może czekać na wyzwolenie przez korpus anglosaski w 1945 roku[11].

W połowie 1942 r. kierownictwo PPR przystąpiło do tworzenia ruchu partyzanckiego. W maju utworzono pierwszy oddział partyzancki Gwardii Ludowej pod dowództwem „Małego Franka”. Z tej okazji organ Gwardii Ludowej opublikował rozkaz „Do oddziałów wyruszających w pole”[12] stwierdzający: „Dziś zgodnie z obowiązkiem wiernych synów Polski ruszacie w pole. (…) Nie jesteście ostatni. Za wami pójdą setki i tysiące. Polskie bory, pola, drogi, wsie zaludnia się oddziałami partyzantów(…).”. Organ KC PPR donosił: „Dokonał się przełom olbrzymi. Partyzantka polska stała się rzeczywistością. I dlatego nie pomogą tu żadne „strategiczne” rozważania reakcyjnych gryzipiórków, tłumaczące, że to utopia. (…) Coraz bardziej utrwala się w społeczeństwie pogląd, że niepodległość nie spadnie nam na angielskim spadochronie z nieba, że trzeba już dziś o nią walczyć. Przyczynili się do tego w pierwszym rządzie ci dzielni chłopcy, którzy gwiżdżąc na wszelkie strachy na lachy „miarodajnych czynników” ruszyli do lasu, by bić szkopów.”[13]. Faktycznie było to podjęcie po raz pierwszy od czasu walk oddziałów mjr. Dobrzańskiego „Hubala” próby systematycznych działań partyzanckich na terenach polskich okupowanych przez hitlerowców[14]. Jednocześnie w kilku miastach Gwardia Ludowa przystąpiła do akcji odwetowej w odpowiedzi na falę terroru hitlerowskiego z października 1942 roku. Przeprowadzono szereg zamachów w Warszawie (na lokale niemieckie „Cafe Club" i „Mitropa”, na drukarnie gadzinowego „Nowego Kuriera Warszawskiego”, na kolumnę SA w Alejach Ujazdowskich), Krakowie (na kawiarnie „nur fur deutsche” „Cyganeria” i „Pawilon”), Radomiu (na niemieckie kino „Apollo”), Łodzi, Rzeszowie i Częstochowie.

Nasilający się terror niemiecki oraz akcje i propaganda komunistów zmuszały AK do skorygowania dotychczasowej strategii. W grudniu 1942 roku wobec terroru niemieckiego na Zamojszczyźnie oddziały Batalionów Chłopskich i AK przeprowadziły intensywne akcje partyzanckie o charakterze odwetowym. Akcje te odniosły pozytywny skutek ograniczając terror okupanta. PPR wygrywała ten sukces w swojej propagandzie, która wytykała AK bierność[15]. Główny organ prasowy GL „Gwardzista” komentował zmianę taktyki AK : „Jest to wielka zdobycz na drodze do jedności narodu. Obok gwardzistów stanęli do boju żołnierze innych organizacji. Nam nie zależy na monopolu walki. Przeciwnie, pragniemy widzieć cały naród z bronią w ręku. Nie przemilczamy ani nie przechwytujemy sukcesów innych grup walczących. Każde uderzenie w okupanta to krok ku wyzwoleniu, a to jest przecież najistotniejsze.”[16].

Jeszcze w lutym 1943 roku zwracając się do obozu rządowego w publicznym apelu o nawiązanie rozmów Gomułka uzależniał oddanie oddziałów GL do wspólnej dyspozycji z AK od „prowadzenia przez zjednoczone siły wojskowe walki z okupantem w takich formach i w takim zakresie, jak na to pozwalają warunki dyktowane ogólną sytuacja wojenną, rozporządzalne siły i środki oraz jak tego wymaga niezbędna samoobrona narodu”[17].

W związku z niepowodzeniem tego planu na początku 1943 PPR wycofała hasło powstania powszechnego propagując wzmożoną walkę partyzancką, zajmując się m.in. rozbudową swoich oddziałów zbrojnych Gwardii Ludowej.

ZSRR nieufność wobec PPR rozciągał również na działania zbrojne prowadzone przez podporządkowane jej oddziały zbrojne Gwardii Ludowej, które nie otrzymywały wsparcia z zewnątrz. W marcu 1944 roku Gomułka pisał do Moskwy: "Są zadania, których nie spełnimy bez pomocy zewnętrznej. (…) zgłaszają się formacje wojskowe różnych organizacji politycznych (...). A my nie mamy broni nie tylko dla zgłaszających się formacji, lecz nie mamy jej nawet dla tysięcy dobrych żołnierzy garnizonowych zorganizowanych przez Gwardię Ludową (...). Nie mamy dostatecznej ilości broni (...), nie mamy amunicji (...) dla ok. 2000 naszych partyzantów. (...)."[18].

Wsparcie materialne ze strony ZSRR było niewielkie. Jeszcze w styczniu 1944 r. Władysław Gomułka depeszował do Moskwy : "Finansowy stan gorzej niż opłakany (...) potrzeby wzrastają, a eksy - jedyne źródło naszych dochodów - są coraz trudniejsze i kosztują bardzo dużo bo życie wielu dobrych bojowców i partyjniaków"[19]. Dopiero we wrześniu 1943 GL otrzymała pierwsze niewielkie zrzuty broni z ZSRR – do końca roku w sześciu zrzutach dostarczono niewiele ponad 100 sztuk broni[potrzebne źródło].

W czerwcu 1943 roku dowództwo Gwardii Ludowej skierowało prośbę do Komitetu Centralnego Robotniczej Partii Polskich Socjalistów, Stronnictwa Ludowego "Roch", Związku Syndykalistów Polskich i Polskiego Stronnictwa Demokratycznego o zjednoczenie się i utworzenie wspólnej Armii Ludowej. Prośba nie została spełniona choć wielu oficerów RPPS poparło współprace z Gwardią. We wrześniu GL podjęła próby zjednoczenia się z Polską Armię Ludową[20]. Do współpracy innych organizacji podziemnych z GL na lamach "Trybuny Wolności" zachęcał Władysław Gomułka który przedstawił wizję międzypartyjnego porozumienia demokratycznych ugrupowań w kraju. Chociaż zdażało się, że GL współdziała z BCh i AK i mniejszymi organizacjami od czasu do czasu podpisując umowy między oddziałami, dochodziło jednak do walk z NSZ[21], oraz akcjom przciwko AK[22] i Delegaturze Rządu na Kraj[23].

Według Piotra Gontarczyka wielu dowódców Gwardii Ludowej, wraz z podległymi im oddziałami, ma na swoim koncie liczne rabunki, gwałty i morderstwa na ludności cywilnej, głównie polskiej, ale i żydowskiej, oraz fizyczną eliminację żołnierzy polskiej konspiracji[24].

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Organizacja GL 1942-1943

Każdy członek PPR był jednocześnie gwardzistą. Struktura organizacyjna była ściśle związana z strukturą PPR. Naczelne dowództwo Gwardii Ludowej stanowiły władze (Sekretariat) Polskiej Partii Robotniczej. Pierwszym dowódcą GL był Bolesław Mołojec (jego szefem sztabu był Marian Spychalski, w okresie styczeń – sierpień 1942 do czasu konfliktu z Mołojcem), po nim Franciszek Jóźwiak (przybyły do GL z oddziałów partyzantki radzieckiej) w okresie sierpień 1942 – grudzień 1943. Działalnością GL kierował Sztab Główny, zbudowany początkowo z członków przedwojennej radzieckiej siatki wywiadowczej w Warszawie[25], podzielony na oddziały: I operacyjny, II informacyjny, III zaopatrzenia i uzbrojenia, IV organizacyjny, V propagandy, VI sanitarny. Najmniejszą jednostką była placówka. Działały oddziały z podziałem na jednostki polowe (partyzanckie) i jednostki garnizonowe (grupy wypadowe). W większych miastach istniały grupy specjalne – tzw. specgrupy do akcji dywersyjnych. Oddziały GL w 1943 roku podzielone były na sekcje, drużyny, plutony i kompanie; największą jednostką była od lata 1943 brygada. Początkowy najwyższy szczebel stanowił okręg, w miarę rozwoju organizacji łączono je w obwody. Obwody Gwardii Ludowej: I – warszawski, II – lubelski, III – radomski (od 1943 roku – radomsko-kielecki), IV – krakowski, V – łódzki i VI – śląski. Obwody podzielone były ogółem na 18 okręgów. Największymi jednostkami terenowymi GL były obwody (odpowiadające w przybliżeniu województwom) dzielące się na okręgi, podokręgi, powiaty, rejony, placówki oraz dzielnice i gminy. Obwody GL posiadały samodzielne dowództwo, z wyjątkiem Obwodu I Warszawskiego, którego dowódcą był naczelny dowódca GL. Podział administracyjny GL był w dużym stopniu zależny od regionu, w dużych miastach oddziały GL podzielone były na obwody. Duże miasta odpowiadały szczeblowi powiatowemu i wchodziły do GL w ramach okręgu. Z dużych miast jedynie Warszawa, Łódź i Kraków były podzielone na okręgi. Obwody GL zaczęto organizować od połowy 1942 roku a do końca roku utworzono obwody I (warszawski), II (lubelski), III (kielecko-radomski), V (krakowski) i VI (lwowski) który wspólnie organizowali działacze ukraińscy i polscy. Do końca roku powstały też okręgi na Śląsku i w Zagłębiu które wydzielone zostały z Obwodu IV, śląskie oddziały utworzyły Obwód V – Śląsk działający początkowo jako Obwód VII – Zagłębie Śląskie. Na Obwód VI przemianowany zostały Obwód Łódzki. Obwód lwowski przekazano ukraińskiej partyzantce radzieckiej, powstało też kilka oddziałów złożonych niemal wyłącznie z obywateli radzieckich (zbiegli żołnierze radzieccy walczyli też w niektórych oddziałach AK i Batalionów Chłopskich)[26].

Obwód I Warszawski dzielił się na:

Obwód II Lubelski (dowódcy: Paweł Dąbek "Paweł", Michał Wójtowicz "Zygmunt", Mieczysław Moczar "Mietek") dzielił się na:

Obwód III Radomsko-Kielecki (dowódcy: Antoni Grabowski "Czarny Antek", Józef Małecki "Sęk", Andrzej Adryan "Felek") dzielił się na:

Obwód IV Krakowski (dowódcy: Roman Śliwa "Weber", Antoni Grabowski "Czarny Antek", Bolesław Kowalski "Ryszard") dzielił się na:

Obwód V Śląski (dowódcy: Piotr Drążkiewicz "Paweł", Stanisław Łaciński "Tomek", Leon Lasek "Twardy") dzielił się na:

  • Okręg Zagłębie Dąbrowskie – dowódcy: Franciszek Smołka "Twardy", Roman Śliwiński "Ignac", Stanisław Łaciński "Tomek"
  • Okręg Bielsko – dowódcy: Leon Lasek "Twardy", Józef Faruga "Granat"
  • Okręg Katowice – dowódca Wiktor Szostak "Jakubowicz"
  • Okręg Chrzanów – dowódca Stanisław Wałach "Zdzich"

Obwód VI Łódzki (dowódcy Mieczysław Moczar "Mietek", August Lange "Stach", Stefan Czerwiński "Jerzy") dzielił się na:

  • Okręg Łódź-Miasto – dowódca Bronisław Znojek "Bronek"
  • Okręg Łódź Podmiejska – dowódca Czesław Dubilas "Dąbias"
  • Okręg Poznań – dowódca Antoni Ratajczak "Kosiba"
  • Okręg Płock – dowódcy Czesław Małkowski, Jan Wilczyński, Władysław Marchoł

W listopadzie 1942 powstał Wydział II Informacyjny, stanowiący ekspozyturę wywiadu sowieckiego, do którego zadań należało m.in. zbieranie wiadomości o AK i innych polskich organizacjach podziemnych[27]. Współtworzony przez agentów sowieckiego wywiadu Wydział Informacji GL zajmował się m.in. paraliżowaniem działań Polskiego Państwa Podziemnego[28]. Wydział Informacji koncentrował się na transporcie, przemyśle zbrojeniowym i działaniach jednostek niemieckich w Polsce. Równolegle do AK Wydziałowi udało się dotrzeć do informacji o ośrodku rakietowym w Peenemünde. Artur Ritter vel Jastrzębski przeniknął do warszawskiego SA przekazując Moskwie informacje drogą radiową. Najaktywniejszą grupą wywiadowczą była grupa "Michała" na czele której stał Mikołaj Arciszewski[29]. Sabotażem zajmowało się Centralne Laboratorium Dowództwa Głównego GL na czele której stał Ryszard Gdulewski. Latem 1943 roku współpracę z GL nawiązał agent radzieckiego wywiadu wojskowego GRU, generał Michał Żymierski "Józef" i w kilka tygodni później został doradcą wojskowym w wydziale operacyjnym GL.

Oprócz oddziałów GL dowództwu terenowemu organizacji podlegały też oddziały bojowe tworzone przez Związek Walki Młodych[30], konspiracyjną antyhitlerowską organizację tworzoną głównie przez młodych działaczy komunistycznych.

Kadrę dowódczą stanowili oficerowie i podoficerowie Brygad Międzynarodowych w Hiszpanii, oficerowie i podoficerowie rezerwy WP oraz przechodzący z innych organizacji i zbiegli z niewoli oficerowie radzieccy. GL prowadziła kursy podoficerskie i szkolenie wojskowe.

W czerwcu 1943 wprowadzono stopnie wojskowe — poprzednio był tylko podział na: żołnierzy, podoficerów i oficerów bez określonych stopni, aczkolwiek w niektórych oddziałach partyzanckich stopnie wojskowe stosowano od początku.

Rota przysięgi[edytuj | edytuj kod]

Quote-alpha.png
Ja syn ludu polskiego, antyfaszysta, przysięgam, że mężnie i do ostatnich sił walczyć będę o niepodległość Ojczyzny i wolność ludu. Przysięgam, że oddając się pod komendę Gwardii Ludowej z bezwzględnym posłuszeństwem wykonywać będę rozkazy i powierzone mi zadania bojowe i nie cofnę się przed żadnym niebezpieczeństwem. Przysięgam, że dochowam tajemnicy wojskowej i nie zdradzę jej nigdy, nawet wobec najokrutniejszych tortur, że bezlitośnie demaskować będę i ścigać tych, którzy dopuścili się zdrady. W walce o wyzwolenie Ojczyzny i ludu nie spocznę aż do pełnego naszego zwycięstwa.

Liczebność i skład[edytuj | edytuj kod]

Dokładna liczba żołnierzy GL nie jest znana. Historycy w publikacjach sprzed transformacji ustrojowej zawyżali liczbę żołnierzy, obecnie formacja przedstawiana jest jako mniej liczna.

Piotr Matusak w książce „Ruch oporu w Polsce 1939–1945” obliczał w 1987 stan liczebny GL na 11 tys. żołnierzy pod koniec 1943 roku[31].

Według „Nowej Encyklopedii Powszechnej PWN” liczba żołnierzy jesienią 1943 wynosiła około 6-7 tys., w tym 1500 w oddziałach partyzanckich. Marceli Nowotko w depeszy do Georgija Dymitrowa z czerwca 1942 roku podał 3 tys. członków[32], a Ryszard Nazarewicz podaje liczby: 1000 żołnierzy pod koniec 1942 i 2200 ludzi w połowie 1943 w samych tylko jednostkach partyzanckich natomiast, liczebność ogólną ocenia na ponad 11 tys. (z czego straty w walce z okupantem wyniosły ponad 4000 żołnierzy, co stanowi 40 procent stanu ogólnego)[33].

Marek Jan Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk i Leszek Żebrowski obliczyli w wydanym w 1999 roku zbiorze dokumentów „Tajne oblicze GL-AL i PPR. Dokumenty”, że pod koniec działalności GL liczyła 5 tys. żołnierzy, jednak przez organizację przewinęło się o kilka tysięcy osób więcej[34].

Przeciętny wiek żołnierza GL wynosił 30 lat, ale 66% ogółu gwardzistów nie przekroczyła 30 roku życia, zaś w oddziałach partyzanckich 80% miało poniżej 30 lat. Pod względem składu socjalnego około 41% stanowili chłopi, 29% robotnicy, 4% inteligencja, 22% inni i bez zawodu. Ponad 37% partyzantów miało przeszkolenie wojskowe w przedwojennym WP, zaś około 20% walczyło w wojnie obronnej Polski 1939 r. Około 10% przeszło z ZWZ-AK[35].

Oprócz Polaków w GL brali licznie udział zbiegli z niewoli niemieckiej jeńcy radzieccy i żydowscy uciekinierzy z Gett, aczkolwiek nigdy nie byli grupą dominującą. W latach 1942-43 w większości oddziałów znajdowało się po kilku lub kilkunastu zbiegłych z niewoli niemieckiej żołnierzy Armii Czerwonej[36]. GL działająca w getcie warszawskim i krakowskim współtworzyło ŻOB, z którą GL zza murów utrzymywała kontakt i udzielała pomocy. Trzon organizacji stanowiła dążąca do walki zbrojnej młodzież, w tym przechodząca z innych organizacji.

Walki z okupantem niemieckim[edytuj | edytuj kod]

Organizacja ruchu oporu[edytuj | edytuj kod]

Mozaika przedstawiająca atak Gwardii Ludowej na "Cafe Club" tylko dla Niemców

GL rozpoczęła działalność zbrojną w maju 1942 w okolicach Piotrkowa Trybunalskiego i Radomia. Do końca 1942 organizacja objęła całe Generalne Gubernatorstwo i część ziem polskich włączonych do III Rzeszy.

Pierwszym oddziałem Gwardii Ludowej który ruszył do walki z okupantem był oddział Franciszka Zubrzyckiego. Oddział tne przybył do Piotrkowa w maju 1942 r. Oddział sformowano w Warszawie przez Sztab Główny Gwardii Ludowej. W Okręgu Częstochowsko-Piotrkowskim był pierwszym z oddziałów partyzanckich antyhitlerowskiego ruchu oporu. Franciszek „Mały Franek” Zubrzycki, dawny student Politechniki Warszawskiej, był członkiem KZMP i Związku Walki Wyzwoleńczej. Jego zastępcą został przedwojenny więzień polityczny Marceli Rostkowski. W skład oddziału weszło dwunastu dotychczasowych żołnierzy GL, trzech żołnierzy Armii Czerwonej zbiegłych z niewoli niemieckiej i siedmiu 7 robotników i inteligentów z Żoliborza. Gwardzistów przydzieliła warszawska organizacja PPR, na czele z Jerzym Albrecgten[37].

Żołnierze przeszli przeszkolenie w szkole GL w Chylicach. Partyzanci zostali do Piotrkowa wysłani nieprzypadkowo - miasto znajdowało w pobliżu ośrodków przemysłowych Łodzi i Śląska. Oddział dysponował uciętym karabinem, 6 pistoletami z niewielką ilością amunicji, 12 granatami bakelitowymi, trzema parami kluczy do rozkręcania szyn i trzema piłami do ścinania słupów[37]. Już w Piotrkowie Zubrzycki nawiązał współpracę z Aleksym Kudyniukiem, który przechowywał 5 pistoletów z amunicją[37].

9 czerwca oddział „Małego Franka” dokonał pierwszej akcji zbrojnej. Oddział zyskał wsparcie okolicznej ludności i nadleśniczego Jeremiego Kozłowskiego ze Związku Walki Zbrojnej (poprzedniczki AK). Oddział podzielił się na dwie grupy. Jedna z nich przybyła do nadleśnictwa w Meszczach. Na wieść o przybyciu tam partyzantów, Niemcy wysłali tam znaczne siły Sipo, żandarmerii i granatowej policji. 20 czerwca pod Polichno doszło do bitwy. Walki trwały osiem godzin. Straty partyzantów wyniosły trzech żołnierzy, w starciu został ranny sam „Mały Franek”. W bitwie z partyzantami ranny w głowę został szef placówki Sipo. Po przegranym starciu partyzanci wycofali się do Warszawy gdzie skryli się w mieszkaniu Albrechta[37].

Druga grupa z Marcelem na czele dokonała akcji rozkręcenia szyn na stacji Teklinów. Partyzanci zostali wkrótce potem otoczeni przez Niemców, w starciu poległo trzech żołnierzy w tym dowódca oddziału. Ocalali przedostali się do Opoczna. Po ciężkich stratach sztab w Piotrkowie zorganizował grupę kandydatów mającą zasilić oddział, należeli do niego czlonkowie PPR i młodzi ludzie ukrywający się przed przymusową wywózką do Rzeszy[37]

Oddział został jednak rozbity w lasach piotrkowskich przez Niemców a sam Zubrzycki poległ. Po porażce w lasach janowskich tworzono kolejne oddziały partyzanckie. Oddział "Małego Franka" zorganizowany został w Warszawie z inicjatywy SG GL, do pierwszych starć z Niemcami doszło 10 czerwca pod wsią Polichno, zginęło trzech żołnierzy oddziału a sam Zubrzycki został ranny. 21 czerwca Marcel Rostowski stoczył bitwę z Niemcami w Antoninowie w trakcie której zginął wraz z dwoma żołnierzami. W lipcu na terenie Częstochowy, Piotrkowa i Tomaszowa Mazowieckiego powstały kolejne grupy bojowe. Oddział Piotrkowsko-Częstochowski GL został rozbity 6 sierpnia, zginęło sześciu gwardzistów[38]. Po rozbiciu tych oddziałów partyzantka rozwijała się w centralnej części Polski.

Wcześniej oddziały GL walczyły jedynie na Lubelszczyźnie oraz Podlasiu były przedstawiane przez konkurencyjne organizacje jako grupy sowieckie[37].

Działalność bojowa[edytuj | edytuj kod]

GL skupiła się na niszczeniu transportu kolejowego, tezę tą powtarzał "Gwardzista" z 1 lipca 1942 roku określając niszczenie szlaków komunikacyjnych jako zadanie naczelne. W 1942 roku zadanie te realizował głównie "Wachlarz" niszcząc tory kolejowe na terenie wschodnich województw Polski (z 1939 roku) i na terenach okupowanych ZSRR. Pierwsze akcji GL z powodu braku materiałów wybuchowych często przeprowadzane były dzięki rozkręcaniu szyn czy wstawianiu na nie klinów żelaznych oraz kopaniu podkopów przy torach. GL do grudnia 1942 roku przeprowadziła 50 akcji kolejowych niszcząc 30 niemieckich pociągów[39]. W wyniku represji 30 działaczy komunistycznych zostało powieszonych[40]. Do końca 1942 roku powstało ponad 30 oddziałów partyzanckich[41]. Do kolejnej akcji przystąpiono w nocy z 16 na 17 listopada na linii kolejowej Radom-Dębin-Łuków-Terespol niszcząc w ten sposób 5 pociągów i most a drugi uszkadzając[42]. 25 lutego oddział im. Jarosława Dąbrowskiego, na czele ze Stanisławem Baranem wykoleił 5 pociągów i parowozów w okolicy Oświęcimia. 26-28 września GL dokonała zmasowanych ataków na węzeł komunikacyjny na obszarze Warszawy niszcząc pociągi w okolicy Warszawy, Olszynki Grochowskiej, Elsnerowa, Legionowa, Żyrardowa i Żywczyna. Wysadzono tory koło Zielonki i na moście przez Okrzejkę[43]. W 1943 roku GL wykoleiło, zaatakowało lub zniszczyło 169 pociągów, uszkodziło lub zniszczyło 113 stacji, przystanków,mostów i torów oraz dokonało 55 przerw w łączności kolejowej[44].

GL przeprowadziła szereg akcji odwetowych, 22 listopada 1942 roku w Radomiu GL obrzuciła granatami kino "Apollo" zabijając 7 hitlerowców a kilkunastu raniąc, do ponownego odwetowego uderzenia w Radomiu doszło ponownie w kwietniu 1943 roku gdy żołnierze Gwardii dowodzeni przez Stanisława Lachtarę zaatakowali Deutsches Haus gdzie znajdowali się funkcjonariusze administracji hitlerowskiej. W Krakowie i w Kielcach (grudzień 1942 – Kraków, luty 1943 – Kielce) GL zaatakowało granatami kawiarnie "nur fur Deutsche"[45]. W lutym 1943 oku w Rzeszowie GL zaatakowało budynki administracji okupacyjnej[46].

Gwardia Ludowa przeprowadziła kilka akcji uwalniania więźniów. W 1942 roku 22 czerwca z aresztu w Zaklikowie oddział GL Antoniego Palenia "Jastrzębia" odbił 18 więźniów, w nocy z 9/10 października 1942 oddział im. T. Kościuszki rozbił więzienie w Kraśniku uwolnił 45 więźniów[47]. 7 listopada 1942 oddział partyzancki im. T. Kościuszki wykonał uderzenie na obóz pracy w Janiszowie, zabił jego komendanta Petera Ignaca i uwolnił 350 Żydów-więźniów – część z nich dołączyła do GL. W dniu 28 listopada 1942 roku przez oddział GL "Edka" zdobył obóz pracy w Zakrzówku powiat Iłża i uwolnił ponad 100 więźniów. W 1943 roku miało miejsce rozbicie przez oddział im. D. Czachowskiego 7 maja 1943 aresztu w Zwoleniu i uwolnienie 30 więźniów i rozbicie 27 sierpnia 1943 przez oddział GL im. Sowińskiego dowodzony przez Henryka Połowniaka obozu pracy przymusowej Baudienstu w Jasicach i uwolnienie od 400 do 550 więźniów. GL rozbiła areszty gminne w Bukowej Górze (14 marca 1943), Ostrowcu (kwiecień 1943), Ciepielowie (31 maja 1943), Bodziechowie (13 ipca 1943), Dwikozach (6 października 1943)[48].

GL w czasie powstania zamojskiego wykonała serię akcji przeciwko niemieckim kolonistom. 22 grudnia 1942 roku oddział "Kuby" zajął wieś Matyldów w Łowickim, oddział im. Ziemi Kieleckiej dokonał ataku na wieś Antonielów, 11 października GL im. Józefa Bema wspólnie z oddziałem AK "Wichra" zajęła wieś Klementynów[49]. 30 grudnia 1942 roku Dowództwo Główne nakazało oddziałom GL wkroczyć na Ziemie Lubelską. Na Zamojszczyznę wkroczył oddział im. Tadeusza Kościuszki, na miejscu utworzył Grupę Operacyjną liczącą 300 żołnierzy. Na czele grupy stał Grzegorz Korczyński. Grupa Operacyjna walczyła do lipca 1943 roku wykonując kilkadziesiąt akcji w tym 11 dywersji na linii kolejowych, w swej działalności współpracowała z BCh i AK. Wspólnie z AK i BCh obroniono miasteczko Józefów (1 czerwca 1943) w czasie walk o miasto zginął Adamanow Umier Achmołły dowódca sowieckiego oddziału im. Kotowskiego[50].

W kwietniu 1943 roku oddział im. Adama Mickiewicza rozpoczął akcje zbrojne w lasach parczewskich które stały się wcześniej obiektem pacyfikacji. Przeciwko partyzantom wystawiono 203 batalion ochronny, dwie kompanie 25 pułku policji SS, kompanię 32 pułku policji, dywizjon policji konnej oraz 1000 żołnierzy Wermachtu. Wojsko lądowe wsparły samoloty i mniejsze pododdziały. 22 kwietnia Niemcy przeszli do okrążenia, siły GL wynosiły 200 żołnierzy. 23 kwietnia Niemcy zbombardowali las, wybuchły pożary a do lasu kontrolowanego przez GL wkroczyły siły hitlerowskie. Oddział niemiecki rozbrojony został przez "Wiktora" i "Antka" jednak partyzanci musieli ewakuować się z płonącego lasu[51]. Ostatecznie okrążenie ominięto z nocy 23 na 24 kwietnia.

Bitwy partyzanckie stoczono też koło Zalezianki (15 maja), pod Józefowem (1 czerwca, wspólnie z AK i BCh), w lasach krzeszowickich (30 lipca), w Zabudziskach (7 sierpnia), w lasach chroberskich (12 października), w lasach małomierzyckich (18 października), w lasach lipskich (22 października), koło Diablej Góry (24 października)[52].

Dowództwo GL w czasie tzw. "walki o chleb" wydało specjalne instrukcje opisujące metody walki z Niemcami[53]. 27 czerwca 1943 oddział "Podhale" zdobył 450 kilogramów dynamitu i 1500 spłonek w kopalni w Tenczynku[54].

Wspólnie z krakowską komórką Żydowskiej Organizacji Bojowej"Iskra" pod dowództwem Jakuba Halbreicha weszła w skład grupy uderzeniowej GL dokonała spektakularnego ataku 22 grudnia 1942, obrzucając granatami krakowską kawiarnię Cyganeria (wówczas nur für Deutsche), w wyniku czego zginęło według różnych szacunków od 7 do 10 niemieckich oficerów (w tej samej akcji uczestnicy rozwiesili flagi polskie na mostach i złożyli kwiaty pod pomnikiem Mickiewicza na krakowskim rynku), GL w celu uniknięcia odwetu na mieszkańcach getta przyjęła tę akcję na swoje konto mimo że groziło to nasilonymi represjami[55][56].

Akcje zbrojne w Warszawie[edytuj | edytuj kod]

Gwardia Ludowa wykazywała się dużą aktywnością na terenie Warszawy, zaliczyła wiele akcji, takich jak np. zlikwidowanie przez żołnierzy GL 22 czerwca 1942 na Saskiej Kępie trzech agentów gestapo[57]. 24 października 1942 organizacja dokonała zamachów na Café Club, będących odwetem za rozstrzelanie przez Niemców 50 działaczy lewicy w tym dużej liczby żołnierzy Gwardii Ludowej. 24 października GL zaatakowało także lokal "Mitropa". W atakach na "Mitropę" i Cafe Club żołnierze GL ranili 30 nazistów. Zaatakowano też drukarnie "Nowego Kuriera"[58]. 30 listopada w odpowiedzi na kontrybucję zaatakowano Komunalną Kasę Oszczędności, rabując 12 miliony złotych[59].

28 lutego 1943 roku członkowie GL opanowali gmach Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych[60]. 5 marca zastrzelili komendanta granatowej policji w Warszawie, ppłk Aleksandra Reszczyńskiego w jego własnym mieszkaniu[61][62]. Reszczyński był współpracownikiem kontrwywiadu AK[63][64], choć GL prawdopodobnie nie wiedziało o jego współpracy z podziemiem[65]. 23 kwietnia 1943 żołnierze obrzucili granatami na ulicy Freta auta z żandarmerią, 14 maja zaatakowali Bank "Społem" przy Krakowskim Przedmieściu, 11 lipca dokonano drugiego już zamachu na Café Club, będący odpowiedzią na masowe egzekucje w getcie. 15 lipca przeprowadzono atak na kolumnę SA w Alejach Ujazdowskich, gdzie zabito lub raniono ok. 30 Niemców. 23 października 1943 działacze GL przeprowadzili zamach na restaurację "Nur fur SS und Polizei in Uniformen"-"Bar Podlaski"[66].

W odwecie za łapanki przeprowadzone w styczniu 1943 roku przez policję i SS GL 17 stycznia dokonała zamachu na trzy kina nur fur Deutsche oraz ponownie zaatakowała "Mitropę". Udał się też zamach na "Kammerlischtspieltheater". Akcja w kinie "Helgoland" nie powiodła się a w "Appolo" gwardzista "Kazik" został wykryty i zabity w czasie walki. 11 lipca 1943 zaatakowano ponownie "Cafe Club" tym razem w odpowiedzi za rozstrzelanie kilkuset więźniów warszawskiego Pawiaka, klub został obrzucany granatami. Za akcję odpowiedzialni byli żołnierze ZWM. Na Alei Ujazdowskiej gwardziści zaatakowali niemiecki oddział SA a na placu Żelaznej Bramy dokonali zamachu na tramwaj "O" – "nur fur Deutsche". 23 października grupa GL-ZWM wrzuciła do lokalu niemieckiego "Bar Podlaski" ładunek wybuchowy[67].

GL okazało pomoc żydowskim bojownikom w czasie powstania w getcie warszawskim. Po upadku powstania, z pomocą GL ewakuowano kanałami kilkudziesięciu ostatnich bojowników ŻOB[68][69][70]. Wspólnie z Armią Krajową i Korpusem Bezpieczeństwa dostarczyła powstańcom około 500 pistoletów i 1500 granatów. Organizacje te oprócz tego wykonały kilkanaście akcji bojowych przeciw okupantowi[71].

Kalendarium akcji[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca egzekucję przy ul. Saskiej w Warszawie.
Tablica upamiętniająca akcję bojową GL – 15 lipca 1943 r., na budynku przy al. Ujazdowskiej 6A
Tablica upamiętniająca dokonanie udanej akcji przez wydzielony oddział Gwardii Ludowej pn. "Promieniści" na sklep z bronią przy głównej ulicy Łodzi – Piotrkowskiej 83 – w dzień urodzin A. Hitlera (20.04.1943)[72]
Tablica upamiętniająca zamachy na Cafe Club dokonane przez Romana Boguckiego i Mirosława Krajewskiego na budynku przy ul. Nowy Świat 15 w Warszawie
Tablica upamiętniająca śmierć Hanki Sawickiej, Jana Strzeszewskiego i Tadeusza Olszewskiego na kamienicy przy ul. Mostowej 2 w Warszawie
  • 20 kwietnia1942 oddział GL "Promieniści" dokonał akcji wypadowej na sklep z bronią przy głównej ulicy Łodzi – Piotrkowskiej 83.
  • 10 czerwca 1942 pod Polichnem oddział GL im. Stefana Czarnieckiego pod dowództwem Franciszka Zubrzyckiego "Małego Franka" stoczył przegraną potyczkę z ekspedycją SS i żandarmerii. Zginęło 3 gwardzistów, a 2 (Zubrzycki i Józef Mrozek) zostało rannych; hitlerowcy stracili jednego zabitego i jednego rannego.
  • 24 września 1942 pod Szwedami zwycięska walka z kompanią żandarmerii stoczona przez oddział GL im. Tadeusza Kościuszki pod dowództwem Grzegorza Korczyńskiego ("Grzegorz").
  • 26 listopada 1942 pod Kołomaniami na Kielecczyźnie bitwa oddziału por. I. Robba "Narbutta" z niemieckim batalionem specjalnym zakończona przebiciem się partyzantów.
  • 6–8 grudnia 1942 w Lasach Parczewskich oddział im. Józefa Bema dowodzony przez F. Kowalowa "Fiodora" jako pierwszy w GL stoczył trzydniową bitwę z silną niemiecką ekspedycją karną wspieraną przez artylerię, samochody pancerne i samoloty. Partyzanci po 3 dniach walk przebili się z okrążenia, a już po kilku dniach 17 grudnia 1942 roku zdobyli miasto Ostrów Lubelski. Kolejna bitwa w Lasach Parczewskich miała miejsce 22-24 IV 1943. W obu przypadkach partyzantom udało się przebić z okrążenia.
  • 15 grudnia 1942 roku – akcja oddziału por. "Narbutta" na jedyną w Polsce kopalnię pirytu w Rudkach k. Nowej Soli – gwardziści na kilka tygodni unieruchomili kopalnię.
  • 15 maja 1943 pod Zalezianką k. Suchedniowa zgrupowanie AL Franciszka Księżarczyka stoczyło potyczkę z oddziałami żandarmów i własowców, tracąc 3 zabitych (w tym sekretarza okręgowego PPR w Kielcach Mieczysława Kowalskiego) i 3 rannych, po czym wydostało się z okrążenia.
  • 18 czerwca 1943 – ostrzelanie niemieckiego pociągu wojskowego między stacjami Krasnobród-Zwierzyniec przez oddział sztabowy Grupy Operacyjnej (GO) im. Tadeusza Kościuszki dowodzony przez Jana Choinę "Doktora"; zginęło kilku hitlerowców.
  • 29 lipca 1943 – atak na hitlerowską jednostkę pacyfikacyjną jadącą pociągiem ze Zwierzyńca do Biłgoraja dokonany przez oddział sztabowy GO im. Kościuszki; wykolejenie lokomotywy, półgodzinna walka ogniowa, opanowanie dwóch wagonów i rozstrzelanie kilkunastu Niemców.
  • 7 sierpnia 1943 pod Zabudziskami, w powiecie skierniewickim, oddział im. Pułaskiego dowodzony przez por. Ignacego Robba "Narbutta" stoczył całodzienną walkę z siłami SS, Wehrmachtu i żandarmerii – 20 gwardzistów poległo lub zostało rannych, jednak większość ludzi "Narbutta" przebiła się. Oddział "Narbutta" liczący na przełomie 1942/43 około 230 ludzi był jednym z najaktywniejszych oddziałów GL oraz najsilniejszym oddziałem partyzanckim jaki pojawił się w GG po śmierci majora "Hubala" i rozwiązaniu jego oddziału.
  • 18 października 1943 w lasach parczewskich oddziały GL zostały okrążone przez silne oddziały hitlerowców wspieranych przez samoloty, zdołały się jednak przebić zabijając lub raniąc 25 hitlerowców, same tracąc kilku zabitych.
  • 22 października 1943 pod Kochanami w lasach lipskich (pow. janowski), oddziały dowodzone przez Władysława Skrzypka ("Grzybowskiego"), Antoniego Palenia "Jastrzębia" i Karola Herzenbergera "Karola" zostały zaatakowane przez duże siły antypartyzanckie. Kilku partyzantów zginęło, kilku zostało rannych (w tym śmiertelnie "Jastrząb"), ale większość zdołała się przebić.
  • 22 października 1943 oddział GL "Sokół" dowodzony przez Wasyla Wojczenkę "Saszkę" stoczył zwycięską potyczkę z siłami niemieckimi pod wsią Zochcin zabijając 7 hitlerowców (w tym szefa gestapo w powiecie opatowskim, hauptmanna Donata) i 4 raniąc, sam tracąc jednego zabitego.
  • 24 października 1943 na Diablej Górze powiat opoczyński oddział im. Bema (dowódca W. Kowalczyk "Józek") stoczył całodzienną walkę z hitlerowską obławą, a nocą wydostał się poza pierścień okrążenia.
  • 23 listopada 1943 koło gajówki Małachów w pobliżu wsi Przepaść (w lesie pod Ćmielowem) hitlerowska ekspedycja otoczyła 19 gwardzistów na czele z dowódcą Okręgu GL Radom Janem Nalazkiem. W całodziennej bitwie zginęło 17 GL-owców, a 2 ciężko rannych dostało się do niewoli; hitlerowcy stracili 30 zabitych i ok. 70 rannych[73].

Konflikt z innymi ugrupowaniami podziemia i ataki na ludność cywilną[edytuj | edytuj kod]

W ramach, jak określali członkowie GL, "oczyszczania terenu z reakcji i faszystów" bojówki GL napadały na członków AK, NSZ i mordowały ludność cywilną. Zabójstwa na tle politycznym nazywano "stuknięciem w ciemię", a normą było przypisywanie członkom polskiej partyzantki niepodległościowej (AK, NSZ) fikcyjnej współpracy z Niemcami i oskarżenia ich o dokonywanie zabójstw komunistów. Miało to być usprawiedliwianiem dla zabijania "szpicli", przykładowo w wewnętrznym raporcie GL z listopada 1942 z okręgu radomskiego donoszono: "Zlikwidowano 2 szpiclów (sikorszczaków)". Jesienią 1942 grupa zamordowała ok. 100 cywilów we wsi Ludmiłówka.

Information icon.svg Osobny artykuł: Pogrom w Ludmiłówce.

W tym samym czasie z "wyroku" GL na Lubelszczyźnie zabito rolnika Bronisława Płechtę w Suchodołach, w grudniu grupa Grzegorza Korczyńskiego zgwałciła właścicielkę majątku pod Gościeradowem, w niedługo potem zamordowała rotmistrza Stanisława Malanowskiego z ZWZ-AK, a w styczniu 1943 zabiła kilku członków NSZ w Kosinie[74][75]. 29 maja 1943 grupa GL Józefa Liska tzw. „Liskowcy” pod dowództwem „Bartosza” zamordowała Władysława Kiełczewskiego, właściciela majątku w Łysakowie koło Zaklikowa oraz pokojówkę, niszcząc jednocześnie zabudowania gospodarcze i część majątku[76]. We wrześniu 1943 członek Wydziału Informacji GL Marian Spychalski ujawnił Gestapo listę około 50 osób działających w konspiracji, wśród których część było członkami Polskiego Państwa Podziemnego, Delegatury Rządu na Kraj lub żołnierzy Armii Krajowej. Osoby te zostały w większości aresztowane przez gestapo w końcu 1943, a część z nich wywieziono do niemieckich obozów koncentracyjnych[77].

Walki z Narodowymi Siłami Zbrojnymi[edytuj | edytuj kod]

22 stycznia 1943 doszło do zbrodni na tle rabunkowo-ideologicznym w miasteczku Drzewica, której sprawcami byli dowodzenie przez Izraela Ajzenmana partyzanci z oddziału GL "Lwy". Zamordowano i obrabowano dwóch cywili oraz pięciu członków NSZ[78] lub jak podaje Czesław Brzoza i Andrzej Sowa zabito 7 członków konspiracji (SN, NSZ, NOW). Zdaniem historyków związanych ze środowiskiem kombatanckim zabójstwa członków NSZ były odpowiedzią na wcześniejsze zamordowanie kilku żołnierzy GL[79].

NSZ od lipca 1943 r. wszczęły walki bratobójcze. Walkę z Gwardią Ludową traktowano jako zadanie nadrzędne, ważniejsze niż walka z Niemcami. Pismo NSZ "Szaniec" stwierdzało 4 VIII 1943 r. - "Czas ocknąć się i przystąpić do systematycznej likwidacji ośrodków dyspozycji komuny i dopiero na oczyszczonym w ten sposób terenie podjąć planowaną walkę z okupantem niemieckim. Wspólna praca szczerze polskich organizacji wojskowych i cywilnych z pewnością umożliwi nam wyrwanie chwastów bolszewickich i oczyszczenie terenu. PPR, Gwardia Ludowa i różni "czerwoni partyzanci" muszą zniknąć z powierzchni polskiej ziemi."[80].

Information icon.svg Osobny artykuł: mord w Drzewicy.

22 lipca 1943 roku kilkunastoosobowy oddział Akcji Specjalnej NSZ "Sosna", dowodzony przez Huberta Jurę ps. "Tom", zaatakował odpowiedzialny za zabójstwa w Drzewicy oddział GL "Lwy" koło Przysuchy. W czasie akcji pojmano 9 gwardzistów i z wyroku sądu polowego rozstrzelano siedmiu z nich. Był to pierwszy przypadek akcji odwetowej zakończonej zabójstwem członków oddziału GL[34][81][82].

Information icon.svg Osobny artykuł: mord pod Borowem.

9 sierpnia 1943 w lesie koło Borowa (pow. Kraśnik) na tle walk wrogich sobie organizacji podziemnych oddział Narodowych Sił Zbrojnych pod dowództwem oficera mjr Leonarda Zub-Zdanowicza „Ząb” otoczył, rozbroił, a następnie zabił około 26-28 żołnierzy oddziału GL im. Jana Kilińskiego. PPR wykorzystała to zdarzenie w celach propagandowych, rozpowszechniając nieprawdziwe informacje, iż członkowie GL zostali zamordowani siekierami, miano im rzekomo obciąć głowy[76] – PPR oskarżył także NSZ o wszczynanie "wojny domowej", nazywając członków tej organizacji "faszystami" i "pańskimi endekami". Początkowo NSZ nie wzięła odpowiedzialności za wydarzenia w Borowie na siebie, przyznając się do niego dopiero wówczas, gdy incydent został oficjalnie potępiony przez Komendę Główną AK. Jej dowódca Tadeusz Komorowski "Bór" zrobił to pod wyraźnym wpływem opinii publicznej, pomimo tego, że część źródeł świadczy o udziale członków AK w tej akcji[83]". Przeciw zbrojnemu likwidowaniu oddziałów komunistycznych przez siły NSZ wypowiadały się niektóre polskie ugrupowania lewicowe w tym m.in. Związek Syndykalistów Polskich i przynajmniej część ludowców[84].

Wiosną 1943 NSZ oświadczyło, że PPR i GL działa w interesie ZSRR jako "sowiecka agentura" lub "ekspozytura Moskiewska", co opisywał jeden z organów prasowych NSZ z 31 lipca 1943: "(...) koniecznością dnia dzisiejszego jest również czyn, którego naczelnym zadaniem jest przed wybuchem powszechnego powstania, oczyszczenie terenu Polski ze stanowiących „drugą okupację” partyzanckich oddziałów i band komunistycznych. Musimy uwolnić ludność polską od wiecznego terroru, wyzysku i grabieży ze strony tych band, a Polskę – od groźby ich interwencji na rzecz Sowietów, i rewolucji komunistycznej w najniebezpieczniejszym dla nas momencie: w chwili gdy przedwcześnie wywołane u nas powstanie będzie mogło oddać zwycięstwo w ręce Stalina.(...) Zadanie to – zniszczenie oddziałów i band komunistycznych – przypada naszym własnym, polskim oddziałom partyzanckim, zorganizowanym przez Narodowe Siły Zbrojne"[85]

W rejonie radomskim oddział NSZ podszywający się pod AK atakował oddziały GL-AL, w odwecie żołnierze podziemia komunistycznego pojmali 10 zakładników z AK, autor meldunku AK informuje o tym że komuniści zastrzelili jednego z zakładników jednak po zdemaskowaniu oddziału NSZ uwolnili wszystkich AK-owców[86].

Spory udział w GL Żydów i zbiegłych jeńców radzieckich, co było wrogo przyjmowane zwłaszcza przez NSZ, podejmowane przez GL ekspropriacje celem zdobycia środków na działalność[potrzebne źródło] (według historiografii okresu PRL organizacja żadnych pieniędzy z zagranicy nie otrzymywała, jednak niektórzy autorzy twierdzą iż była w istotnym stopniu finansowana przez Moskwę[87] czemu kłam zadaje depesza, którą w styczniu 1944 r. Władysław Gomułka wysłał do Moskwy : "Finansowy stan gorzej niż opłakany (...) potrzeby wzrastają, a eksy – jedyne źródło naszych dochodów – są coraz trudniejsze i kosztują bardzo dużo bo życie wielu dobrych bojowców i partyjniaków"[88]) oraz rekwizycje w folwarkach i dworach celem zdobycia żywności i pieniędzy, porachunki o broń zrzutową i na tle samowolnego przechodzenia z jednej organizacji do drugiej, wchłonięcie przez GL paru oddziałów "dzikich" czy wręcz rabunkowych tzn. nikomu do tej pory niepodporządkowanych i niezdyscyplinowanych, ostre wzajemne zwalczanie propagandowe itd. Na szczeblu obwodu czy okręgu oddziały GL akcji zaczepnych wobec prawicy nie podejmowały, bo było to sprzeczne z głoszonym wówczas programem tzw. Frontu Narodowego i dążeniem do utworzenia takiego frontu[potrzebne źródło].

Rozwiązanie GL[edytuj | edytuj kod]

1 stycznia 1944 roku powstała Armia Ludowa i Gwardia Ludowa weszła w jej skład. Oprócz dotychczasowych oddziałów GL do nowej formacji dołączyły oddziały bojowe Związku Walki Młodych, część pododdziałów Batalionów Chłopskich, Milicji Ludowej Robotniczej Partii Polskich Socjalistów, Okręg Częstochowski Socjalistycznej Organizacji Bojowej i niektórych pododdziałów wchodzącej w skład Armii Krajowej Gwardii Ludowej WRN[89].

Information icon.svg Osobny artykuł: Armia Ludowa.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Walki partyzantów polskich walczących w Gwardii Ludowej zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, napisem na jednej z tablic po 1945 r. "GWARDIA LUDOWA".

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Potwierdził to Władysław Gomułka pisząc: "(...) Decyzja o powołaniu do życia GL jako organizacji wojskowej PPR zapadła dopiero w marcu 1942 roku": Władysław Gomułka "Pamiętniki" , tom 2, Warszawa 1994, s. 133.
  2. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 43
  3. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 42
  4. Depesza Centralnego Kierownictwa WRN do Komitetu Zagranicznego PPS z 22 czerwca 1942 r. W depeszy tej stwierdzono m.in."Przy czym komuniści działają z całą swoją znaną perfidią: np. dla swoich formacji przyjęli nazwę "Gwardii Ludowej",który to tytuł noszą nasze oddziały wojskowe zorganizowane w ramach Siły Zbrojnej w Kraju. Gdzie tylko mogą przedstawiają się też komuniści jako emisariusze Rządu polskiego lub przedstawiciele PPS (zbliżona nazwa PPR" cyt. za: My tu żyjemy jak w obozie warownym. Listy PPS-WRN Warszawa-Londyn 1940-1945, Londyn 1992, s. 163
  5. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 16
  6. Marian Nowiński "Prawo i Życie" 1/1988
  7. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 45
  8. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 17
  9. ”Biuletyn Informacyjny” nr 6 z 11 lutego 1943 r.
  10. ”Trybuna Wolności” nr 14 z 15 sierpnia 1942 r.
  11. „Gwardzista” nr 4 z 10 lipca 1942
  12. „Gwardzista” nr 2 z 10 czerwca 1942 r.
  13. Trybuna Wolności” nr 16 z 15 września 1942 roku
  14. Ryszard Nazarewicz "Armii Ludowej dylematy i dramaty" Warszawa 1998 str. 86 ISBN 83-909166-0-6
  15. Jan Ciechanowski „Powstanie Warszawskie” Bellona S.A. str. 90 i 91 ISBN 978-83-7549-074-9
  16. ”Gwardzista” nr 17 z 1 V 1943 r.
  17. ”Trybuna Wolności” nr 25 z 1 lutego 1943 r.
  18. Ryszard Nazarewicz "Armii Ludowej dylematy i dramaty" Warszawa 1998 str. 234 -235 ISBN 83-909166-0-6
  19. Andrzej Werblan „Władysław Gomułka. Sekretarz Generalny PPR” Książka i Wiedza 1988 ISBN 83-05-11972-6 str. 113
  20. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 18
  21. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 45
  22. Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941-1944, Warszawa 2003, s.288-300.
  23. Władysław Bułhak, Donos wywiadu Gwardii Ludowej do gestapo na rzekomych komunistów i kryptokomunistów (wrzesień 1943 roku) w: Pamięć i Sprawiedliwość 1(12) 2008 Warszawa 2008, wyd. Instytut Pamięci Narodowej, s. 411-424, wersja elektroniczna
  24. Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza: droga do władzy (1941-1944). Warszawa: Fronda, 2006, s. 173-194 i 279-300. ISBN 83-60335-75-3.
  25. Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941-1944, Warszawa 2003, s.98.
  26. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 16
  27. Ryszard Terlecki: Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1990. Kraków: 2007, s. 17-18
  28. Spod czerwonej gwiazdy. O podziemiu komunistycznym Biuletyn IPN nr 3-4 2006 s. 20
  29. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 37-38
  30. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 17
  31. Rafał Drabik: Wydarzenia pod Borowem z 9 sierpnia 1943 (praca magisterska). Lublin: KUL, 2002. [dostęp 2013-01-31].
  32. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. T. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 477. ISBN 83-01-14179-4.
  33. Ryszard Nazarewicz "Armii Ludowej dylematy i dramaty" Warszawa 1998 s. 81 ISBN 83-909166-0-6
  34. 34,0 34,1 Marek Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk, Leszek Żebrowski: Tajne oblicze GL-AL i PPR. Dokumenty. Warszawa: Burchard Edition, 1999, s. 64–95, 75-92, 100-101, 213 (T. 1), 10 (T. 2). ISBN 83-87654-03-5.
  35. Ryszard Nazarewicz "Armii Ludowej dylematy i dramaty" Warszawa 1998 s. 83 ISBN 83-909166-0-6
  36. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 33
  37. 37,0 37,1 37,2 37,3 37,4 37,5 Ryszarda Nazarewicza „Nad górną Wartą i Pilicą. PPR, GL i AL w okręgu częstochowsko-piotrkowskim w walce z hitlerowskim okupantem (1942-1945)”, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1964 (str. 70-79).
  38. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 44
  39. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 51
  40. Marek Borucki Od Mieszka I do Jana Pawła II Tom 26 ISBN 978-83-60751-06-0 2007 s. 44-46
  41. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 43
  42. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 51
  43. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 52
  44. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 53
  45. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 55
  46. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 56
  47. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 55
  48. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 58
  49. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 59
  50. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 61
  51. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 67
  52. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 69
  53. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 64
  54. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 65
  55. Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, Żydowski Instytut Historyczny--Instytut Naukowo-Badawczy "Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego" – Wydania 33-40 – s. 43
  56. Tadeusz Pankiewicz "Apteka w getcie krakowskim" 2003 str. 150
  57. Józef Bolesław Garas Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945: (Wydanie 2. poprawione i uzupełnione). Wydawn. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1971, s. 62
  58. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 54
  59. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 65
  60. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 65
  61. Ryszard Nazarewicz: Armii Ludowej dylematy i dramaty. Warszawa 1998 s. 138. ISBN 83-909166-0-6
  62. Marek Jan Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk, Leszek Żebrowski: Tajne oblicze.... T. 3. s. 90.
  63. Adam Strzembosz: Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1944. PIW, 1978, s. 243.
  64. Jerzy Giedroyć. Europejczycy. „Kultura”, s. 139, 1993. Instytut Literacki. 
  65. Tomasz Szarota Życie codzienne w stolicach okupowanej Europy : kronika wydarzeń : szkice historyczne, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1995 s. 252
  66. Jerzy Klechta "Z walk GL i AL w Warszawie 1942-1944, Warszawa 1968
  67. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 54
  68. Joseph Kermish, Centralna Żydowska Komisja Historyczna: Powstanie w getcie warszawskim, 19. iv.-16 , Tom 1943 s. 53, 54
  69. Zdzisław Poniatowski, Ryszard Zelwiański: Batalion AL im. "Czwartaków" s. 29
  70. Ruta Sakowska: Warszawskie getto, 1943-1988 s. 17
  71. Waldemar Tuszyński Ruch oporu w Polsce 1939-1943 1985 s. 33
  72. Gajek Stan., Młodzi z garnizonu Łódź. "Promeniści". Wyd. 3, uzup. Warszawa 1972, ss. 155-159.
  73. Ryszard Nazarewicz "Armii Ludowej dylematy i dramaty" Warszawa 1998 s. 80-84. ISBN 83-909166-0-6
  74. Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941-1944. Warszawa: Fronda, 2006, s. 184. ISBN 83-60335-75-3.
  75. Marek Jan Chodakiewicz: Narodowe Siły Zbrojne. "Ząb" przeciw dwu wrogom. Wyd. II. Warszawa: 2005, s. 102. ISBN 83-911097-1-2.
  76. 76,0 76,1 Rafał Drabik: Wydarzenia pod Borowem z 9 sierpnia 1943 (praca magisterska). Lublin: KUL, 2002. [dostęp 2013-01-31].
  77. Władysław Bułhak, Donos wywiadu Gwardii Ludowej do gestapo na rzekomych komunistów i kryptokomunistów (wrzesień 1943 roku) w: Pamięć i Sprawiedliwość 1(12) 2008 Warszawa 2008, wyd. Instytut Pamięci Narodowej, s. 411-424, wersja elektroniczna
  78. Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941-1944. Warszawa: Fronda, 2006, s. 184-186. ISBN 83-60335-75-3.
  79. Czesław Brzoza, Andrzej Sowa Historia Polski 1918-1945 2006 str. 633
  80. Krystyna Kersten "Narodziny systemu władzy. Polska 1943 - 1948" SAWW Poznań 1990 ISBN 83-85066-09-8
  81. Leszek Żebrowski: Narodowe Siły Zbrojne. Dokumenty, struktury, personalia. Warszawa: Burchard Edition, 1996, s. 18, 19, 29 (tom 3). ISBN 83-904446-3-1.
  82. David Morgan, Todd Morgan. Odyseja Brygady Świętokrzyskiej w świetle dokumentów. „Przegląd Historyczno-Wojskowy”. 7 (1-2), s. 121, 2006. 
  83. http://w.icm.edu.pl/ak/dr/glowna.htm
  84. Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941-1944. Warszawa: Fronda, 2006, s. 299. ISBN 83-60335-75-3.
  85. Organ prasowy NSZ "Wielka Polska” z 31.07.1943 numer 29, cytat pochodzi z opracowania: Rafał Jan Drabik "Wydarzenia pod Borowem z 9 sierpnia 1943 r. – rzeczywistość i oblicze polityczno-propagandowe" KUL, Wydział Nauk Humanistycznych Instytutu Historii, Lublin, 2002
  86. Armia Krajowa w dokumentach: Październik 1944 – lipiec 1945, Tom 55 Zakł.Narodowy im. Ossolińskich Wyd., 1991 str. 131 Cytat: Działalność NSZ. D-cy kontaktują się i współpracują z Gestapo. Wsypują partie komunistyczne. W terenie podszywają się pod AK, przy czym terroryzują i rabują ludność. Głównym ich zadaniem jest niszczenie PPR i AL i oddziałów partyzanckich sowieckich. W odwet PPR i AL wykonał zamach na dowódcę NSZ Kmicica którego zlikwidowali oraz wzięli jako zakładników 10 obywateli ziemskich członków AK. Z rej. Radomsko jednego z nich rozstrzelali, resztę na moją interwencję zwolnili. Oddziałów NSZ utrudniają szalenie pracę w terenie.
  87. Władysław Pobóg-Malinowski "Najnowsza Historia Polityczna Polski", Wydawnictwo Antyk, Warszawa 2000, ISBN 83-87809-36-5, tom 3, s. 406-407
  88. Andrzej Werblan „Władysław Gomułka. Sekretarz Generalny PPR” Książka i Wiedza 1988 ISBN 83-05-11972-6 str. 113
  89. Oficjalna strona Rady Krajowej Żołnierzy Armii Ludowej

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Jan Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk, Leszek Żebrowski: Tajne oblicze GL-AL i PPR. Dokumenty. T. 1, 2, 3. Warszawa: Burchard Edition, 1999. ISBN 83-904446-6-6.
  • Tadeusz Czapliński, Stanisław Mierzejewski: Kalendarium walk Gwardii Ludowej i Armii Ludowej w Łodzi i województwie łódzkim. Łódź: Muzeum Historii Ruchu Rewolucyjnego, 1968.
  • Norman Davies: Europa. Rozprawa historyka z historią. Kraków: Znak, 2010. ISBN 978-83-240-1424-8.
  • Stanisław Gajek: Młodzi z garnizonu Łódź. „Promieniści”. Wyd. 3 uzup.. Warszawa: Iskry, 1972.
  • Józef Garas: Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945. Warszawa: MON, 1971.
  • Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941-1944). Warszawa: Fronda, 2006. ISBN 83-60335-75-3.
  • Jerzy Śląski: Polska Walcząca. Wyd. 3 rozsz.. T. 1, 2. Warszawa: Rytm, 1999.
  • Krzysztof Komorowski. Sztab Główny GL 1942-1943. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 4, s. 61-97, 1985. Warszawa: Wydawnictwo "Czasopisma Wojskowe". ISSN 0043-7182. 
  • Krzysztof Komorowski. Wkład dorobku organizacyjnego i doświadczeń GL w tworzenie Armii Ludowej. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 4, s. 67-75, 1984. Warszawa: Wydawnictwo "Czasopisma Wojskowe". ISSN 0043-7182. 
Wikimedia Commons

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]