Order Krzyża Grunwaldu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Order Krzyża Grunwaldu
Awers
Awers orderu I klasy
Baretka
Baretka orderu I klasy
Baretka
Baretka
Ustanowiono listopad 1943
(zatwierdzony 20 lutego 1944)
Wielkość 55 × 55 mm (I klasa)
45 × 45 mm (II i III klasa)
Kruszec złoto (I klasa)
srebro (II i III klasa po 1960)
Wydano 5736 szt.
Powyżej Order Virtuti Militari
Poniżej Order Sztandaru Pracy

Order Krzyża Grunwaldu – polskie wysokie wojskowe odznaczenie państwowe okresu Polski Ludowej.

Order Krzyża Grunwaldu został ustanowiony w listopadzie 1943 roku przez Dowództwo Główne Gwardii Ludowej, a zatwierdzony jako order państwowy 20 lutego 1944 roku uchwałą Krajowej Rady Narodowej. Następnie zatwierdzony dekretem PKWN z 22 grudnia 1944[1] i ustawą z 17 lutego 1960[2]. W 1992 r. nadawanie orderu uznano za zakończone i nie przyjęto go do aktualnego systemu polskich odznaczeń[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wprowadzenie orderu wiąże się z rozwojem komunistycznego ruchu oporu w Polsce w 1943 roku, nie podporządkowującego się polskiemu rządowi emigracyjnemu. Aby wyróżnić uczestników walk tego ruchu oporu, początkowo, 15 lipca 1942, wprowadzono trzystopniowe pisemne pochwały Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej[4]. W maju 1943 roku jednakże szef Sztabu Głównego GL Franciszek Jóźwiak „Witold” podjął inicjatywę wprowadzenia nowego, własnego odznaczenia bojowego[4]. Po zaakceptowaniu tego pomysłu przez kierownictwo Polskiej Partii Robotniczej, podjęto działania nad jego wprowadzeniem. Ustalono wtedy, że odznaczenie ma nawiązywać do walki z teutonizmem i zwycięstwa pod Grunwaldem w 1410 roku. Odznaczenie początkowo nazwane zostało: order „Krzyż Grunwaldu”, a od 1960 ostatecznie przyjęło nazwę: Order Krzyża Grunwaldu. Ustalono, że order ten będzie posiadał trzy klasy i będzie nadawany za czyny bohaterskie w walce zbrojnej z okupantem niemieckim o Wolność i Niepodległość Polski.

Pierwszy regulamin orderu z listopada 1943 określił, że zastępczo zamiast odznaki odznaczony będzie otrzymywał dyplom z opisem zasług, za które otrzymał odznaczenie, a jako znak zastępczy tego orderu nadawano wstążki koloru biało-czerwonego o odpowiednich wymiarach dla Orderu „Krzyż Grunwaldu”:

  • I klasy – wstążka szerokości 30 mm
  • II klasy – wstążka szerokości 20 mm
  • III klasy – wstążka szerokości 15 mm.

W regulaminie ustalono, że szeregowiec odznaczony Krzyżem Grunwaldu otrzymywał awans do stopnia wojskowego kaprala, a sierżant do stopnia porucznika.

W dniu 25 grudnia 1943 roku w organie prasowym Gwardii Ludowej „Gwardzista” opublikowano rozkaz Dowództwa Głównego GL datowany na dzień 1 stycznia 1944 roku, w którym ustanowiono order i jego statut i nadano pierwsze 30 „orderów Krzyża Grunwaldu”, otrzymali je między innymi: płk Grzegorz Korczyński, ppor. Edward Gronczewski[4].

Uchwałą Krajowej Rady Narodowej z dnia 20 lutego 1944 oficjalnie ustanowiono order „Krzyż Grunwaldu” jako odznaczenie państwowe oraz ustalono jego tymczasowy statut. W uchwale tej sprecyzowano, że order Krzyża Grunwaldu w poszczególnych klasach nadaje się za:

  • I klasy – za zwycięskie przeprowadzenie większych operacji wojskowych, za wybitne i o dużym znaczeniu zasługi przy organizowaniu sił zbrojnych oraz walki podziemnej
  • II klasy – za wybitne wyróżnienie się w dowodzeniu oddziałem na polu walki, w dowodzeniu oddziałem partyzanckim i za wybitne zasługi w pracy podziemnej
  • III klasy – za osobiste czyny bohaterskie na polu walki lub w pracy podziemnej.

W uchwale określono, że Krzyż Grunwaldu I klasy nadaje Krajowa Rada Narodowa na wniosek Prezydium Krajowej Rady Narodowej lub Dowództwa Głównego Armii Ludowej, a klasy II i III Dowództwo Główne Armii Ludowej na wniosek niższych dowództw. W uchwale utrzymano prawo do awansu na wyższe stopnie; nadal oznaką nadania Krzyża Grunwaldu miała być wstążka koloru biało-czerwonego z tym, że po bokach dodano zielone paski.

W dniu 22 grudnia 1944 roku dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o orderach, odznaczeniach oraz medalach potwierdził „Krzyż Grunwaldu” jako odznaczenie należące do polskiego systemu odznaczeń państwowych, nadawane na warunkach określonych w uchwale KRN. Dekretem tym przyznano odznaczonym Krzyżem Grunwaldu te same przywileje, co kawalerom Orderem Wojennym Virtuti Militari, nadto określono, że każdy odznaczony Krzyżem Grunwaldu, ma prawo do niezwłocznego awansu o jeden stopień. Ustalono też, że Krzyż Grunwaldu klasy II i III w okresie wojny może nadawać w imieniu Krajowej Rady Narodowej Naczelny Dowódca Wojska Polskiego (klasy I – jedynie Prezydium KRN). Przy czym, Naczelny Dowódca Wojska Polskiego w grudniu 1944 roku upoważnił dowódców armii do nadawania Krzyża Grunwaldu III klasy szeregowym, podoficerom i oficerom do dowódcy batalionu lub dywizjonu włącznie.

Do końca 1945 nadano 27 Krzyży Grunwaldu I klasy, 61 II klasy i 2593 III klasy[4].

Po uchwaleniu Małej Konstytucji, prawo do nadawania Krzyża Grunwaldu przeszło na Radę Państwa. Wniosek miał być sporządzany na piśmie z dokładnym opisem czynu, za który miał być przyznane odznaczenie. Order ten został następnie ujęty w ustawie z dnia 17 lutego 1960 o orderach i odznaczeniach, pod nową nazwą Orderu Krzyża Grunwaldu, jako order wojenny, stanowiący nagrodę za wybitne zasługi bojowe lub w dziele utworzenia i rozwoju Sił Zbrojnych Polski Ludowej, bez szczegółowo określonych kryteriów nadawania.

Łącznie w latach 1943–1983 nadano ogółem 5738 Krzyży Grunwaldu o Orderów KG, w tym:

  • I klasy – 71
  • II klasy – 346
  • III klasy – 5321

Order nie był nadawany od 1987. Z dniem 23 grudnia 1992 uznano nadawanie OKG za zakończone, podobnie jak większości innych odznaczeń wojennych nadawanych za dotychczasowe zasługi. Order Krzyża Grunwaldu nie został przyjęty do aktualnego polskiego systemu odznaczeń państwowych.

W 2000 roku część kawalerów Orderu i weteranów powołała Stowarzyszenie Kawalerów Orderu Wojennego Krzyża Grunwaldu mające na celu przywrócenie statusu i miejsca Orderu Krzyża Grunwaldu w polskim systemie odznaczeń oraz przywrócenie obywatelskiej czci należnej kawalerom tego orderu. We władzach tego stowarzyszenia znaleźli się m.in. gen. bryg. Edward Dysko, gen. dyw. Jan Czapla, gen. dyw. Teodor Kufel, prof. Ryszard Nazarewicz, Jan Ptasiński.

Odznaka[edytuj | edytuj kod]

Zaprojektowanie odznaki orderu Dowództwo Gwardii Ludowej powierzyło mjr. Stanisławowi Nowickiemu „Felkowi”, który był naczelnym redaktorem konspiracyjnego organu GL „Gwardzista” i członkiem Sztabu Głównego Gwardii Ludowej. Opracował on wstępny wzór odznaki w formie krzyża z dwoma mieczami – symbolem zwycięstwa nad Krzyżakami w bitwie pod Grunwaldem[4]. W drugiej połowie 1944 roku ostateczną wersję orderu opracował artysta plastyk Mieczysław Berman[4]. Odznaki były początkowo wykonywane w moskiewskiej mennicy w ZSRR, poczynając od marca 1945[4].

Odznaka ta ma formę równoramiennego krzyża; w klasie I wykonany ze złota o wymiarach 55 × 55 mm, w II i III klasie srebrzone o wymiarach 45 × 45 mm (produkowane po 1960 roku ordery w tych klasach były wykonane ze srebra zgodnie z ustawą z dnia 17 lutego 1960 roku). Ramiona krzyża są obramowane z wyjątkiem rewersu klasy III, w klasie I i II obramowanie jest złote, a w klasie III srebrne. W środku krzyża umieszczono trójboczną tarczę w obramowaniu. Na awersie orderu na tarczy umieszczone są dwa miecze skierowane ostrzami w dół, na rewersie na tarczy jest w trzech wierszach napis 1410 / KG / 1944. Miecze i napisy w klasie I i II są złocone, a w III klasie srebrne.

Wstążka Orderu Krzyża Grunwaldu jest szerokości 35 mm, koloru czerwonego z zielonymi paskami o szerokości 2 mm po bokach i białym paskiem o szerokości 7 mm pośrodku.

Order Krzyża Grunwaldu był czwartym co do starszeństwa polskim odznaczeniem okresu Polski Ludowej. Noszono go na lewej stronie piersi, w kolejności, od prawej:

Od 1992 noszony jest w kolejności po aktualnych orderach państwowych, a przed pozostałymi odznaczeniami.

Baretki Orderu Krzyża Grunwaldu
POL Order Krzyża Grunwaldu 1 Klasy BAR.svg
I Klasa
POL Order Krzyża Grunwaldu 2 Klasy BAR.svg
II Klasa
POL Order Krzyża Grunwaldu 3 Klasy BAR.svg
III Klasa
Odznaka Orderu Krzyża Grunwaldu
Cross of Grunwald 1st Grade.svg
I Klasa
Cross of Grunwald 2ndGrade Poland.svg
II Klasa
Cross of Grunwald 3rdGrade Poland.svg
III Klasa

Odznaczeni[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Orderem Krzyża Grunwaldu.

Łącznie przyznano 5736 Orderów Krzyża Grunwaldu[5].

Krzyże Grunwaldu I klasy otrzymali m.in.:

Krzyże Grunwaldu II klasy otrzymali m.in.:

Krzyże Grunwaldu II klasy otrzymali m.in. oficerowie i generałowie Armii Radzieckiej służący w WP:

Ponadto nadawano Krzyż Grunwaldu także zbiorowościom i tak w latach 1943–1983 nadano takich odznaczeń łącznie 207, w tym I klasy – 8, II klasy – 58 i III klasy – 141. Odznaczono nimi 36 jednostek wojskowych, 2 uczelnie wojskowe, 3 brygady partyzanckie, 1 jednostka MSW, 3 komendy MO. Miejscowości otrzymywały Krzyż Grunwaldu głównie za pomoc dla partyzantów GL/AL lub organizowanie ruchu oporu.

W 1985 Order Krzyża Grunwaldu II klasy otrzymał Związek Harcerstwa Polskiego, w hołdzie dla bohaterstwa i męstwa harcerzy polskich, w uznaniu szczególnych zasług w walce z niemieckim okupantem.

Jednostki wojskowe, które otrzymały Krzyż Grunwaldu:

  • Krzyże Grunwaldu I klasy otrzymały:
  1. 1 Armia Wojska Polskiego,
  2. XIII Brygada Międzynarodowa im. Jarosława Dąbrowskiego.
  • Krzyż Grunwaldu II klasy otrzymały następujące jednostki wojskowe:
  1. 3 Pomorska Dywizja Piechoty
  2. 4 Pomorska Dywizja Piechoty,
  3. 6 Pomorska Dywizja Piechoty,
  4. 7 Łużycka Dywizja Piechoty,
  5. 9 Drezdeńska Dywizja Piechoty,
  6. 3 Brandenburska Dywizja Lotnictwa Myśliwskiego,
  7. 4 Pomorska Mieszana Dywizja Lotnicza,
  8. 2 Pomorska Brygada Artylerii Haubic,
  9. 5 Pomorska Brygada Artylerii Ciężkiej,
  10. 1 Pomorski samodzielny pułk moździerzy,
  11. 2 Pomorski batalion miotaczy ognia.
  • Krzyż Grunwaldu III klasy otrzymały następujące jednostki wojskowe:
  1. 1 Drezdeński Korpus Pancerny, 1 Warszawska Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki,
  2. 2 Warszawska Dywizja Piechoty im. Henryka Dąbrowskiego,
  3. 8 Drezdeńska Dywizja Piechoty im. Bartosza Głowackiego,
  4. 1 Warszawska Dywizja Kawalerii,
  5. 2 Łużycka Dywizja Artylerii,
  6. 2 Brandenburska Dywizja Lotnictwa Szturmowego,
  7. 1 Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte,
  8. 1 Warszawska Brygada Saperów,
  9. 2 Warszawska Brygada Saperów,
  10. 4 Łużycka Brygada Saperów,
  11. 13 Warszawski pułk artylerii pancernej,
  12. 25 Drezdeński pułk artylerii pancernej,
  13. 6 Pułk Czołgów Ciężkich,
  14. 8 Drezdeński Pułk Czołgów i Artylerii Pancernej,
  15. 1 Warszawski Pułk Pontonowo–Mostowy.

Miejscowości, które otrzymały Krzyż Grunwaldu:

Krzyż Grunwaldu I klasy otrzymały:

Krzyż Grunwaldu II klasy otrzymały:

Krzyż Grunwaldu III klasy otrzymały:
1946:

Dalsze lata:

Przypisy

  1. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 22 grudnia 1944 r. o orderach, odznaczeniach oraz medalach. (Dz. U. z 1944 r. Nr 17, poz. 91).
  2. Ustawa z dnia 17 lutego 1960 r. o orderach i odznaczeniach. (Dz. U. z 1960 r. Nr 10, poz. 66).
  3. Art. 2 ustawy z dnia 16 października 1992 r. Przepisy wprowadzające ustawę o orderach i odznaczeniach, uchylające przepisy o tytułach honorowych oraz zmieniające niektóre ustawy (Dz. U. z 1992 r. Nr 90, poz. 451).
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 K. Madej, Polskie...
  5. Juliusz Ćwieluch: Medalomania. Raport: Medale i ordery. Kto daje, komu i za co. polityka.pl, 20 listopada 2010. [dostęp 4 maja 2012].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Madej: Polskie symbole wojskowe 1943–1978. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1980. ISBN 83-11-06410-5.
  • Wanda Bigoszewska: Polskie ordery i odznaczenia. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1989. ISBN 83-22-32287-9.
  • Aleksander Mazur: Order Krzyża Grunwaldu 1943-1985. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1988. ISBN 83-11-07449-6.