Język asturyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Asturianu
Obszar Hiszpania, Portugalia
Liczba mówiących 550 tysięcy
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki romańskie
**Języki zachodnioromańskie
***Język asturyjski
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy nie
Regulowany przez Academia de la Llingua Asturiana
Kody języka
ISO 639-1 -
ISO 639-2 ast
SIL AST
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku asturyjskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka asturyjskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-asturyjski online

Język asturyjski ( ast. asturianu lub bable) – jeden z języków zachodnioromańskich. Używany jest on w hiszpańskich prowincjach León, Asturia, Zamora i Salamanca oraz w portugalskiej prowincji Miranda do Douro.

Język ten wykształcił się z łaciny, jednocześnie wchłaniając wiele cech języków przedromańskich, którymi mówiono na obszarach należących do starożytnego plemienia Asturyjczyków.

Od roku 1980 prowadzone są usilne starania, aby chronić i promować język asturyjski. W 1994 roku w Hiszpanii około 100 tysięcy osób używało asturyjskiego jako pierwszego języka, a następne 450 tysięcy – jako drugiego języka. Mimo to sytuacja tego języka jest dramatyczna – w ciągu ostatnich 100 lat znacząco zmalała jego liczba użytkowników. W przeciwieństwie do wielu innych języków Hiszpanii nie ma on statusu języka oficjalnego, a jedynie status języka regionalnego lub mniejszościowego. Portugalia powzięła dodatkowe środki, by ten język przetrwał – oficjalnie uznała go jako język mirandyjski i wprowadziła jego nauczanie w szkołach.

Pod koniec dwudziestego wieku Akademia Języka Asturyjskiego podjęła usilne starania, by dostarczyć materiały pomocne w zachowaniu tej mowy – przeprowadzono kodyfikację, wydano słowniki, leksykony gramatyczne, zaczęto publikować w nim czasopisma. Nowa generacja asturyjskich pisarzy zaczęła tworzyć swe dzieła w tym języku, przede wszystkim dzięki różnym formom pomocy finansowej udzielanej przez rząd regionalny. Dzięki temu język ten ma dużą szansę na przetrwanie.

Cechy językowe[edytuj | edytuj kod]

Asturyjski jest językiem bardzo bliskim hiszpańskiemu (kastylijskim), czy galicyjskiemu.

Ortografia[edytuj | edytuj kod]

W latach 80. XX w. Akademia Języka Asturyjskiego znormalizowała pisownię języka asturyjskiego, upodabniając ją do języka kastylijskiego. Przez to niemal wszystkie reguły stosowane w standardowym hiszpańskim są stosowane.

Asturyjski w porównaniu z hiszpańskim[edytuj | edytuj kod]

Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego

Język asturyjski jest zbliżony do języka hiszpańskiego – posiadają mniej więcej 85% wspólnego słownictwa oraz bardzo podobną gramatykę. Dodatkowo, niemal wszystkie osoby posługujące się asturyjskim biegle władają językiem kastylijskim. Język asturyjski jest raczej starym dialektem j. hiszpańskiego, niż odrębnym językiem. Jednak uważano go za język ze względów politycznych (partie regionalne).

Różnice w słownictwie[edytuj | edytuj kod]

Istnieją pewne słowa, które różnią się tematem w obu językach. Zdarza się też, że używa się obu tematów w każdym z języków, ale w jednym częściej niż w innym.

Język hiszpański Język asturyjski Znaczenie
tener haber "mieć" (w asturyjskim również jako czasownik posiłkowy)
llegar aportar "dojechać"

Różnice w gramatyce[edytuj | edytuj kod]

Rodzajniki[edytuj | edytuj kod]

Rodzajniki określone są takie same w obu językach. Wyjątek: hiszp. las – ast. les.

Przyimki[edytuj | edytuj kod]

  • Przyimki hiszpańskie z rodzajnikiem
przyimek/rodzajnik el
a al
de del
  • Przyimki asturyjskie z rodzajnikiem
przyimek/rodzajnik el lo la los les un una
con col   cola colos coles    
de del            
en nel   na nos nes nún nuna
para pal            
por pol polo pola polos poles    

Przyimek de w języku asturyjskim skraca się do d' przed samogłoską.

Przyimek en w języku asturyjskim skraca się do n' przed samogłoską.

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

  • Rzeczowniki i przymiotniki rodzaju męskiego liczby pojedynczej, zakończone w hiszpańskim na -o, mają w asturyjskim końcówkę -u: hiszp. nuevo, consejo – ast. nuevu, conseyu. Liczba mnoga w obu językach ma końcówkę -os.
  • Rzeczowniki i przymiotniki rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej, zakończone w hiszpańskim na -a, mają i w asturyjskim końcówkę -a. Natomiast liczba mnoga w hiszpańskim ma końcówkę -as, w asturyjskim -es: hiszp. abiertas – ast. abiertes. Przy czym, jeżeli w hiszpańskim wyraz kończy się na -icas, w asturyjskim ma odpowiednik zakończony -iques.

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

  • Odmiana "być". Formy czasownika "być", które w hiszpańskim zaczynają się na est-, w asturyjskim zaczynają się na t-: hiszp. estar – ast. tar.
Język hiszpański Język asturyjski Forma gramatyczna
ser ser bezokolicznik
es ye czas teraźniejszy, l. pojedyncza, 3. osoba
  • Odmiana "móc"
Język hiszpański Język asturyjski Forma gramatyczna
puede pue czas teraźniejszy, l. pojedyncza, 3. osoba
pueden puen czas teraźniejszy, l. mnoga, 3. osoba
  • Imiesłowy przeszłe:
    • Imiesłowy zakończone w hiszpańskim na -ado itp., w asturyjkim kończą się na -áu, zaś w liczbie mnogiej -aos: hiszp. probado (l.mn. probados) – ast. probáu (l.mn. probaos). Z kolei imiesłowy rodzaju żeńskiego zakończone w hiszpańskim na -ada itp., w asturyjskim mają tę samą końcówkę, zaś w liczbie mnogiej -aes. Przy odmianie ze słowem posiłkowym haber (ast. tener), imiesłów przeszły w asturyjskim ma końcówkę -ao: hiszp. ha probado -ast. tien probao

Spójniki[edytuj | edytuj kod]

Język hiszpański Język asturyjski Znaczenie
sino sinón "ale"

Przysłówki[edytuj | edytuj kod]

Język hiszpański Język asturyjski Znaczenie
como como "jak"
sólo nomás "tylko", "jedynie"
también tamién "także"

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

W języku asturyjskim przed zaimkiem dzierżawczym daje się rodzajnik określony: hiszp. su, sus – ast. el/la so, los/les sos.

Różnice w ortografii[edytuj | edytuj kod]

  • Tam, gdzie w źródłosłowach łacińskich jest połączenie -ct-, hiszpańskiej literze c w połączeniach -ct- odpowiada w słowach asturyjskich u: hiszp. efecto – ast. efeutu (łac. effectus).
  • Hiszpańskiej literze g przed e lub i odpowiada w słowach asturyjskich x: hiszp. algebraica – ast. alxebraica.
  • Hiszpańskiej literze j:
    • odpowiada w słowach asturyjskich x o ile w łacińskich odpowiednikach jest i/j lub x: hiszp. ejemplo, joven, japonesa – ast. exemplu, xoven, xaponesa (łac. exemplum, iuvenalis, japonica).
    • odpowiada w słowach asturyjskich y z reguły tam, gdzie w łacińskich źródłosłowach jest li: hiszp. mujer, consejo – ast. muyer, conseyu (łac. mulier, concilium).
  • Hiszpańskiej literze l przed samogłoskami często odpowiada podwójne l w słowach asturyjskich: hiszp. relación, lengua – ast. rellación, llingua. Trudno jednak sformułować jakąś regułę co do tej odpowiedniości. Na pewno nie podwaja się l w rodzajnikach ani w końcówkach -les liczby mnogiej.

Inne różnice[edytuj | edytuj kod]

  • Przyrostki:
Język hiszpański Język asturyjski Uwagi
-dad (l. poj.), -dades (l. mn.) -dá (l.poj.), -daes (l. mn.)  
-logía -loxía W nazwach dyscyplin nauki.

Dialekty języka asturyjskiego[edytuj | edytuj kod]

W języku asturyjskim występują trzy główne dialekty – centralny ("Bable", ast. d'asturianu central), zachodni (ast. d'asturianu occidental) i wschodni (ast. d'asturianu oriental). Czasem dodaje się tutaj dialekt leoński, który jednak często uważany jest za wariant hiszpańskiego.

Ze 100 tysięcy ludzi używających asturyjskiego jako pierwszego języka, 50 tys. posługuje się dialektem centralnym, 30 tys. zachodnim, a 20 tys. – wschodnim.

Modlitwa "Ojcze nasz" w różnych dialektach języka asturyjskiego[edytuj | edytuj kod]

Poniżej znajduje się modlitwa "Ojcze nasz" po asturyjsku, w jego trzech różnych dialektach oraz dla porównania – po hiszpańsku.

Asturyjski, dialekt zachodni[edytuj | edytuj kod]

Pai nuesu que tás en cielu, sentificáu seya´l tou nome. Amiye´l tou reinu, fáigase la túa voluntá lu mesmu na tierra comu´n cielu. El nuesu pan de tolus días dánuslu guoi ya perdónamus las nuesas ofensas lu mesmu que nós facemus conus que mus faltoren. Ya nun mus deixes cayere na tentación ya llíbramus del mal. Amén.

Asturyjski, dialekt centralny[edytuj | edytuj kod]

Padre nuesu que tas en cielu, santificáu seya'l to nome. Amiye'l to reinu, fáigase la to voluntá lo mesmo na tierra qu'en cielu. El nuesu pan de tolos díes dánoslo güei y perdónamos les nueses ofenses lo mesmo que nós facemos colos que mos faltaren. Y nun mos dexes cayer na tentación, y llíbramos del mal. Amén.

Asturyjski, dialekt wschodni[edytuj | edytuj kod]

Padre nuestru que tas en cielu, santificáu seya´l tu nome. Amiye´l tu reinu, h.ágase la tu voluntá lu mesmu ena tierra qu´en cielu. El nuestru pan de tolus días dánuslu güei y perdónanus las nuestras tentaciones lu mesmu que nosotros h.acemus colus que nus faltaren. Y nun nus dexes cayer ena tentación, y líbranus del mal. Amén.

Hiszpański[edytuj | edytuj kod]

Padre nuestro que estás en los cielos, santificado sea tu nombre. Venga tu Reino. Hágase tu voluntad, así en la tierra como en el cielo. El pan nuestro de cada día, dánosle hoy y perdónanos nuestras deudas, así como nosotros perdonamos a nuestros deudores. Y no nos dejes caer en la tentación, mas líbranos del mal. Amén.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]