Język czeski a język słowacki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Języki czeski i słowacki są blisko spokrewnionymi ze sobą i wzajemnie zrozumiałymi językami zachodniosłowiańskimi. Ich rozgraniczenie jest kwestią wyraźnie socjolingwistyczną – o wiele bardziej zróżnicowane dialekty niemieckie (por. język dolnoniemiecki) czy dwa standardy norweskie (zob. dialekty języka norweskiego) są z woli użytkowników uznawane za warianty tego samego języka.

Od zawsze większy prestiż i zasięg miał język czeski. Piśmiennictwo w nim rozwijało się od XIII wieku, podczas gdy mowa słowacka przez wieki była jedynie zespołem gwar ludowych. Językiem literackim dla Słowaków była tzw. słowacyzowana czeszczyzna – czeski wzbogacony o słowackie elementy leksykalne i gramatyczne[1]. Właśnie w niej została spisana część Księgi Żylińskiej, najstarszego zabytku piśmiennictwa słowackiego (1451). W dobie słowackiego odrodzenia narodowego pojawiły się dwie koncepcje – przyjęcie języka czeskiego jako literackiego lub stworzenie na bazie gwar słowackich osobnego standardu[1]. Ostatecznie zwyciężyła ta druga opcja; w 1846 Ľudovít Štúr opublikował prace Nárečja slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí oraz Nauka reči Slovenskej, kodyfikując mowę słowacką. Mimo to poza środowiskami słowackich narodowców jej odrębność nie była powszechnie uznawana – w austro-węgierskich spisach ludności figurował język czeski-morawski-słowacki (niem. böhmisch-mährisch-slowakisch), a w czasopiśmie bohemistycznym "Naše řeč" jeszcze w drugiej dekadzie XX wieku pisano o słowackim jako wschodniej gałęzi naszego [czeskiego] języka[2]. W międzywojennej Czechosłowacji czeski i słowacki uważano za dwa warianty literackie jednego języka czechosłowackiego; pogląd ten wywodził się z idei czechosłowakizmu i został zarzucony po II wojnie światowej[3].

Bliskie pokrewieństwo obu języków i życie ich użytkowników przez 70 lat w jednym państwie doprowadziło do powszechnej dwujęzyczności. Kiedy Czech rozmawia ze Słowakiem, każdy używa swojego języka i rozumieją się bez większych problemów[4]. Rzadko praktykuje się czesko-słowackie tłumaczenia. Czeskie prawo zezwala używać języka słowackiego bez tłumacza w urzędach i sądach, słowackie dokumenty są w Czechach akceptowane w oryginale itd. – słowacki ma więc de facto status równoprawny z urzędowym czeskim[5][6]. Mimo to młodsze pokolenie, wychowane już po podziale Czechosłowacji i nie mające częstego z nim kontaktu, ma coraz większe problemy z jego zrozumieniem[4][7]. Kompatybilność pomiędzy czeskim a słowackim zależy od dialektów i jest szacowana na poziomie 70-95% i stale spada, ze względu na fakt iż Czesi nie są zainteresowani nauką języka słowackiego[8].

Zupełnie inna sytuacja jest na Słowacji. Powszechnie dostępne są tam czeskojęzyczne książki, wiele zagranicznych filmów emituje się z czeskim dubbingiem czy napisami (twórcy tłumaczą, że nie opłaca się tworzyć słowackich, skoro każdy rozumie czeskie), a liczne gry komputerowe mają wyłącznie czeską ścieżkę dźwiękową i menu. Upowszechniają się, zwłaszcza wśród młodego pokolenia, bohemizmy i kalki językowe[9]. W słowackiej edycji Wikipedii powstał spis tego typu błędów pojawiających się przy tłumaczeniu artykułów z, lepiej rozwiniętej, edycji czeskiej. Język czeski ma na Słowacji, podobnie jak słowacki w Czechach, status de facto równoprawny z urzędowym[10].

Ponadto język słowacki jest nazywany "słowiańskim esperanto", ponieważ jest całkiem dobrze rozumiany przez innych Słowian[11].

Fonetyka i fonologia[edytuj | edytuj kod]

Język słowacki ma w przeciwieństwie do czeskiego bardziej złożony i archaiczniejszy system głoskowy. Różnice w tej dziedzinie wynikają głównie tego, że w słowackim nie miały miejsca określone zmiany typowe dla współczesnej czeszczyzny.

Słowacki ma następujące fonemy nie występujące w czeskim:

  • /ʎ/, miękkie <ľ>, pierwotnie palatalizowane (miękkie) /lʲ/, w czeskim (i niektórych słowackich dialektach) zlało się z /l/ (słow. kľúč, czes. klíč, pol. klucz);
  • /r̩ː/, /l̩ː/, długie zgłoskotwórcze <ŕ, ĺ>, w czeskim iloczas zanikł, ewentualnie /l̩ː/ zmieniło się w /luː/, a później na /loʊ̯/ (słow. hĺbka, kŕčok, czes. hloubka, krček, pol. głębia, szyjka);
  • /d͡z/, w czeskim zanikło, odpowiada mu /z/ (słow. medzi, czes. mezi, pol. między);
  • /æ/, zapisywane <ä>, w czeskim często mu odpowiada /jɛ/, zapisywane <ě> (słow. päť, czes. pět, pol. pięć)
  • dyftongi /i̯a/, /i̯ɛ/, /i̯u/, zapisywane <ia, ie, iu> (słow. piaty, biely, czes. pátý, bílý, pol. piąty, biały);
  • dyftong /u̯o/, zapisywany <ô>, rozwinął się z pierwotnego długiego /oː/, w czeskim przeszedł w /uː/, zapisywane jako <ů> (słow. kôň, czes. kůň, pol. koń).

Z kolei czeski ma następujące fonemy nieznane w słowackim:

  • /r̝/, zapisywane jako <ř>, rozwinęło się poprzez asybilację z miękkiego, palatalizowanego /rʲ/, w słowackim mu odpowiada /r/ (słow. rybár, pri, czes. rybář, při, pol. rybak, przy);
  • dyftong /oʊ̯/, zapisywany <ou>, powstały z pierwotnego długiego /uː/ (nigdy nie na początku słowa), w obu językach zapisywanego jako <ú> (słow. múka, czes. mouka, pol. mąka); w słowackim pojawia się tylko w końcówce narzędnika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego (ženou) i jest traktowane jako połączenie dwóch fonemów /o/ + /ʊ/.

Pozostałe różnice w wymowie:

  • /v/ jest po słowacku na końcu sylab zamkniętych (w kodzie) wymawiane jako niezgłoskotwórcze [ʊ̯] (słow. krv [kr̩ʊ̯], spev [spɛʊ̯], pravda [praʊ̯da] x czes. krev [krɛf], zpěv [spjɛf], pravda [pravda]);
  • w słowackim często dochodzi do udźwięcznienia przed spółgłoskami półotwartymi, w czeskim zwykle nie (słow. sme [zmɛ], czes. jsme [smɛ], pol. jesteśmy);
  • w słowackim obowiązuje tzw. zasada rytmiczna, według której nie mogą następować po sobie dwie długie samogłoski (za długie się z tego punktu widzenia uważa również dyftongi); dochodzi do skracania samogłosek tam, gdzie według zasad gramatycznych powinna być samogłoska długa; w czeskim takiego ograniczenia nie ma (słow. krásny, biely, czes. krásný, bílý, pol. piękny, biały).

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

W zakresie morfologii język słowacki jest pod wieloma względami prostszy od czeskiego, który cechuje się bardziej skomplikowaną gramatyką. Wynika to m.in. z faktu, że słowacki standard literacki był kodyfikowany o wiele później niż czeski, który zachował elementy archaiczne.

Do głównych różnic zalicza się:

  • przy koniugacji występuje w słowackim silna tendencja do analogii między wzorami:
    • końcowki -ám i -ách w celowniku i miejscowniku liczby mnogiej w rodzaju nijakim według rodzaju żeńskiego (słow. mestám, mestách, czes. městům, městech, pol. miastom, miastach),
    • jednolite zakończenie -och w miejscowniku liczby mnogiej w rodzaju męskim (w czeskim -ech, -ách, -ích),
    • wspólna końcówka -(a)mi w narzędniku liczby mnogiej wszystkich rodzajów (w czeskim tylko w rodzaju żeńskim; słow. pánmi, ženami, mestami, czes. pány, ženami, městy, pol. panami, żonami, miastami),
    • męskie zakończenie narzędnika rzeczowników męskożywotnych typu hrdina (słow. hrdinom, czes. hrdinou, pol bohaterem) i wyrównanie dopełniacza z biernikem w tymże typie (słow. hrdinu, czes. hrdiny, pol. bohatera);
  • w języku słowackim w rzeczownikach męskożywotnych biernik jest taki sam jak dopełniacz w obu liczbach, podczas gdy w czeskim tylko w liczbie pojedynczej (słow. bez žiakovvidím žiakov, czes. bez žákůvidím žáky, pol. bez uczniówwidzę uczniów);
  • w słowackim są mniejsze różnice między tzw. miękkimi i twardymi wzorami rzeczowników; większe ich oddalenie w czeskim wynika z historycznych zmian miękkich samogłosek ’a > ě, ’u > i, ’ú > í, które w słowackim nie miały miejsca;
  • czeski zachował wołacz, który w słowackim (z paroma wyjątkami) zanikł; przy zwracaniu się do kogoś jest używany mianownik (słow. pán profesor!, czes. pane profesore!, pol. panie profesorze!);
  • słowacki ma tendencję do zachowywania w odmianie końcówki rdzenia, usuwając efekty tzw. drugiej palatalizacji prasłowiańskiej, podczas gdy w czeskim dochodzi do oboczności (ruka – słow. v ruke, czes. v ruce, pol. ręka – w ręce; tajga – słow. tajge, czes. tajze, pol. tajdze).
  • w dopełniaczu liczby mnogiej w słowackim dochodzi zazwyczaj do wydłużenia lub dyftongizacji samogłoski rdzeniowej (vrana – vrán, ruka – rúk, hora – hôr), w czeskim natomiast często spotyka się ich skracanie (rána – ran, kráva – krav, moucha – much).
  • w słowackim wszystkie czasowniki mają w 1 os. liczby mnogiej jednolite zakończenie -m, w czeskim jest ono różne w zależności od kategorii (słow. chcem, píšem, viem, czes. chci, píšu, vím, pol. chcę, piszę, wiem).
  • Imiesłów przymiotnikowy przeszły czynny ma w słowackim jednolite zakończenie liczby mnogiej -li we wszystkich rodzajach, po czesku zaś rozróżnia się (-li, -ly, -la).
  • w słowackim przy zwracaniu się per wy (tzw. wykaniu) do liczby mnogiej przechodzi całe orzeczenie (słow. boli ste prijatí, czes. byla jste přijata – pol. dosł. byliście przyjęta).

Pisownia[edytuj | edytuj kod]

Oba języki używają alfabetu łacińskiego z dodatkowymi znakami diakrytycznymi.

Litery słowackie nie występujące w języku czeskim to:

Czeski posiada natomiast:

  • ě, zmiękczające uprzednią spółgłoskę, jest historyczną pozostałością zanikłego fonemu /ʲɛ/
  • ů, pierwotnie wykorzystywane do zapisu dyftongu /u̯o/ (w słowackim <ô>), dziś wymawiane /uː/
  • ř /r̝/

Pozostałe różnice:

  • Inaczej są zapisywane sylaby /ɟɛ/, /cɛ/, /ɲɛ/: w czeskim zawsze <dě, tě, ně>, w słowackim <de, te, ne>, przy czym w niektórych przypadkach ich wymowa się nie zmiękcza (np. ten, jeden, teraz, krásneho).
  • Zakończeniu -dí/-di, -tí/-ti, -ní/-ni w liczbie mnogiej przymiotników rodzaju męskożywotnego wymawiane są po słowacku twardo (mladí: słow. [mladiː], czes. [mlaɟiː]).
  • R w czeskim jest ortograficznie twarde, w słowach rodzimych może po nim występować tylko twarde y/ý (ryba), w słowackich dopuszczalne jest również miękkie i/í, zwłaszcza tam, gdzie odpowiada mu czeskie połączenie <ři> (słow. tri, czes. tři, pol. trzy).
  • Pisownia przedrostków s-/se- (słow. so-) i z-/ze- (słow. zo-) w czeskim zależy od zasad gramatycznych, natomiast w słowackim od wymowy (czes. zpěv, sbírat, seznam, słow. spev, zbierať, zoznam, pol. śpiew, zbierać, spis).

Granica między czeskim a słowackim[edytuj | edytuj kod]

Jak już wspomniano we wstępie, odrębność języka czeskiego i słowackiego wynika z kwestii socjolingwistycznych, dlatego też wyznaczenie dokładnej granicy między nimi jest bardzo trudne. Tworzą kontinuum dialektalne i gwary pogranicza mogą być zaliczane zarówno do gwar czeskich, jak i słowackich. Nie muszą też się do nich odnosić zasady opisane w tym artykule, gdyż dotyczy on skodyfikowanych standardów literackich.

Tradycyjnie podział poszczególnych gwar na czeskie i słowackie jest tożsamy z podziałem narodowościowym i politycznym ich użytkowników. Powszechnie uznaną linią graniczną jest granica polityczna między Czechami a Słowacją, pokrywająca się z historyczną granicą morawskowęgierską.

Najwyraźniejsze lingwistyczne rozgraniczenie obu języków tworzy izoglosa praczeskiej zmiany dz’ → z’ i staroczeskiej asybilacji r’ → ř, czyli granica występowania słowackiego /dz/ z jednej strony i czeskiego /ř/ z drugiej. Zgodnie z tą zasadą niektórzy autorzy (Československá vlastivěda, 1934) zaliczali gwary wschodniomorawskie do dialektów słowackich.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Rudolf Krajčovič: Pôvod a vývin slovenského jazyka. Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo, 1981. (słow.)
  2. Slovenština. „Naše řeč”, 1/1917. Praha: Ústav pro jazyk český Akademie věd České republiky (cz.). 
  3. Karel Horálek. Příbuzenství češtiny a slovenštiny. „Naše řeč”, 4/1968. Praha: Ústav pro jazyk český Akademie věd České republiky (cz.). 
  4. 4,0 4,1 Jazyková bariéra mezi Čechy a Slováky (cz.). Projekt Krajané. [dostęp 2011-11-06].
  5. Sbírka zákonů České republiky: Zákon č. 500/2004 Sb. (cz.). [dostęp 2011-11-06].
  6. Sbírka zákonů České republiky: 29704. Úřední jazyk (cz.). Epravo.cz. [dostęp 2011-11-06].
  7. Lucie Černá: Výzkum vztahů mezi Čechy a Slováky: jak si rozumíme? (cz.). Vysokeskoly.cz, 19 marca 2010. [dostęp 2011-11-06].
  8. Robert Lindsay: Mutual Intelligibility of Languages in the Slavic Family (ang.). [dostęp 2014-04-04].
  9. Ivan Vilček: Slovenské děti nevědomky používají česká slova (cz.). Novinky.cz, 17 marca 2009. [dostęp 2011-11-06].
  10. Elektronická zbierka zákonov: MKSR: Pokuty za chybnú slovenčinu aj v novom návrhu jazykového zákona (słow.). [dostęp 2011-11-06].
  11. slovake.eu: Wprowadzenie -> Ciekawostki (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Encyklopedický slovník češtiny. Praha: Nakladelství Lidové noviny, 2002. ISBN 80-7106-484-X.