Język dolnoniemiecki
| Plattdüütsch, Nedderdüütsch | |
| Obszar | Niemcy, Holandia i inne |
| Liczba mówiących | ok. 5 milionów |
| Ranking | ? |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie
|
| Pismo | łacińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Niemcy (landy – Brandenburgia, Hamburg, Brema, Meklemburgia-Pomorze Przednie, Dolna Saksonia, Saksonia-Anhalt, Szlezwik-Holsztyn, Nadrenia Północna-Westfalia) i w Holandii. |
| Regulowany przez | ? |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | - |
| ISO 639-2 | nds |
| ISO 639-3 | nds |
| SIL | SXN |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Język dolnoniemiecki, dialekty dolnoniemieckie (w języku dolnoniemieckim Nedderdüütsch lub Plattdüütsch, w języku niemieckim Niederdeutsch lub Plattdeutsch) – język germański blisko spokrewniony z językami niderlandzkim, afrykanerskim i niemieckim, często uznawany również za dialekt tego ostatniego. Wywodzi się z języka starosaksońskiego i jego późniejszych stadiów. Oznaczany jest kodem ISO 639-2 nds.
Językiem dolnoniemieckim posługują się mieszkańcy Niemiec północnych (landy – Brandenburgia, Hamburg, Brema, Meklemburgia-Pomorze Przednie, Dolna Saksonia, Saksonia-Anhalt, Szlezwik-Holsztyn) i Holandii.
Spis treści |
[edytuj] Podział i wariantywność
Rozpada się na dwie zasadnicze odmiany:
- język dolnosaksoński (Niedersächsische Sprache), zwany też "językiem zachodniodolnoniemieckim"
- odmiana używana w północno-zachodnich Niemczech
- odmiana używana w Holandii
- dialekty wschodniodolnoniemieckie, "język wschodniodolnoniemiecki" (Ostniederdeutsche Dialekte)
Dialektami dolnosaksońskimi posługuje się ludność północno-zachodnich Niemiec oraz Holandii. W Niemczech północno-wschodnich używa się dialektów wschodniodolnoniemieckich. Do dialektów tych zalicza się przede wszystkim tzw. gwary pomorskie języka dolnoniemieckiego (Pommersch), którymi obecnie posługuje się ludność Meklemburgii – Pomorza Przedniego. Dialekty dolnofrankońskie, spokrewnione z dolnosaksońskimi i wschodnimi, stanowią obecnie język niderlandzki.
[edytuj] Dialekty
- zachodniodolnoniemieckie:
- wschodniodolnoniemieckie:
[edytuj] Historia i status
W średniowieczu odmiana języka dolnoniemieckiego z miasta Lubeka służyła jako lingua franca Hanzy i zyskała duże znaczenie w rejonie Morza Bałtyckiego i Norwegii. W miastach hanzeatyckich dolnoniemiecki był także językiem, w którym zapisywano dokumenty dyplomatyczne i sądownicze.
Od 1994 roku dolnoniemiecki jest chroniony przez Unię Europejską. W niektórych landach istnieje nawet ustawodawstwo chroniące dolnoniemiecki przed dyskryminacją, np. w Szlezwiku-Holsztynie urzędnicy są zobowiązani, aby na pisma petentów w języku dolnoniemieckim odpowiadać również po dolnoniemiecku.
W niektórych regionach Ameryki Północnej (Meksyk i Południowej (południowa Brazylia) potomkowie emigrantów z północnych Niemiec mówią jeszcze po dolnoniemiecku.
Dolnoniemiecki zachował się jako język potoczny północnych Niemiec, jednak jego istnienie jest zagrożone.
[edytuj] Język dolnoniemiecki a język niemiecki
Język dolnoniemiecki różni się od niemieckiego między innymi tym, że nie zaszedł w nim proces zwany drugą przesuwką spółgłoskową. Łączy go to z językami skandynawskimi (duński, szwedzki, norweski, islandzki, farerski), a także z fryzyjskim i angielskim.
Również słownictwo i gramatyka odróżnia dolnoniemiecki od niemieckiego, np. w dolnoniemieckim istnieją tylko trzy przypadki (Nominativ, Genetiv, Objektiv).
Typowy dla dolnoniemieckiego jest także brak przedrostka ge- w tworzeniu Partizipu. Na przykład:
| dolnoniemiecki | niderlandzki | niemiecki | polski |
|---|---|---|---|
| Ik kööp. | Ik koop. | Ich kaufe | Ja kupuję. |
| Ik hebb köfft. | Ik heb gekocht. | Ich habe gekauft. | Ja kupiłem/am. |
| He löppt. | Hij loopt. | Er läuft. | On biegnie. |
| He is lopen. | Hij is gelopen | Er ist gelaufen. | On biegł. |
| Sett di nich op den ansträkenen Stohl! |
Zet je niet op de geschilderde stoel! |
Setze dich nicht auf den angestrichenen Stuhl! |
Nie siadaj na pomalowanym krześle! |
[edytuj] Klasyfikacja współczesna i tradycyjna oraz jej skutki na język
Mimo fundamentalnych odrębności od standardowej niemiecczyzny, od czasów powstania niemieckiej dialektologii, język dolnoniemiecki traktowany bywa jako grupa dialektów w ramach jednego wspólnego języka niemieckiego, który obecnie w dobie ratyfikacji Europejskiej karty języków regionalnych i mniejszościowych utożsamiany jest raczej z językiem wysokoniemieckim. Łączenie obu tych języków w jedną całość ma częściej wymiar polityczny i kulturowy niż językoznawczy.
Dużą trudnością w utrzymaniu języka dolnoniemieckiego przy życiu jest zasadniczo brak standardu pisanego. I choć podejmowano i podejmuje się próby utworzenia reprezentatywnego języka literackiego, wsparcie tego projektu cieszy się małym zainteresowaniem, także środowisk akademickich. Dodatkowo wydaje się, iż wariant używany w Holandii kodyfikowany jest niezależnie od części niemieckiej. Odzwierciedleniem tego jest chociażby istnienie dwóch odrębnych edycji językowych Wikipedii - dolnosaskiej holenderskiej i dolnoniemieckiej niemieckiej, a każda z nich posiłkuje się inną ortografią. Z drugiej strony to właśnie Internet jest obecnie szansą na rozwój piśmiennictwa dolnoniemieckiego. W sieci pojawiają się kursy do nauki dolnoniemieckiego wspomagane nagraniami.
Swoistym standardem literackim jest Plautdietsch, odmiana dialektu dolnopruskiego o silnych wpływach języków obcych. Przetłumaczono na niego Biblię. Nie jest to jednak odmiana reprezentatywna dla całego języka dolnoniemieckiego, jego użytkownicy są rozsiani po całym świecie, składnia została wyraźnie uproszczona, a słownictwo obce zastąpiło nawet określenia używane w podstawowej komunikacji.
[edytuj] Nazwa
Język dolnoniemiecki często bywa nazywany językiem dolnosaksońskim, tak jak jego zachodnie dialekty (pars pro toto). Jest to spowodowane tym, że wschodnie dialekty dolnoniemieckie i tak wywodzą się z dolnosaksońskich. Język dolnosaksoński w wyniku ekspansji drastycznie zwiększył swój obszar najpierw do całych północnych Niemiec, a później także i północnej Polski. To wszystko spowodowało wymarcie najpierw dialektów połabskich, a potem wszystkich słowiańskich gwar pomorskich (z wyjątkiem kaszubszczyzny i gwary słowińskiej) oraz języka pruskiego. W ten sposób powstały dialekty: meklembursko-przedniopomorski, północnomarchijski i dolnopruski[potrzebne źródło].
Większa część zapożyczeń "niemieckich" w kaszubszczyźnie, w języku estońskim i w językach skandynawskich faktycznie nie pochodziła z języka niemieckiego, ale z języka dolnoniemieckiego. Mennonici, którzy teraz mieszkają w wielu częściach świata, mówią dialektem dolnoniemieckim (Plautdietsch), który był używany w Polsce wokół ujścia Wisły[potrzebne źródło].
Nazwę język dolnosaksoński preferują językoznawcy holenderscy, często włączający ten język (a przynajmniej jego holenderską część) do języka niderlandzkiego. Wynika to z faktu, iż przez sąsiedztwo z językiem Holandii język dolnoniemiecki używany w tym kraju nabrał wiele cech typowych dla języków dolnofrankońskich. Może to również wynikać z chęci podkreślenia odrębności od języka niemieckiego i pokazanie, iż język dolnoniemiecki jest bliższy dialektom dolnofrankońskim niż wysokoniemieckim. w Holandii unika się również stosowania umlautów, a cała ortografia dolnoniemiecka oparta na ortografii języka niemieckiego została zastąpiona ortografią języka niderlandzkiego.
[edytuj] Zobacz też
- Dialekty środkowoniemieckie
- Dialekty górnoniemieckie
- język wysokoniemiecki
- Gustaw Foss - znawca dialektów dolnoniemieckich, zm. 1956
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Słownik Plattmakers
- Słownik Drents
- Podcasts i videos
- Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied
- Institut für niederdeutsche Sprache e.V.
|
|||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
