Janusz Pajewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Janusz Pajewski
Data urodzenia 5 maja 1907
Data śmierci 10 grudnia 2003
Zawód historyk
Tytuł doktor habilitowany Profesor
Alma Mater Uniwersytet Warszawski


Janusz Pajewski (ur. 5 maja 1907 w Warszawie, zm. 10 grudnia 2003 w Poznaniu) – polski historyk.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny patriotycznej (pochodzenia żydowskiego, która przeszła w połowie XIX w. na katolicyzm), szczególnie przywiązanej do tradycji powstańczych (głównie powstania styczniowego). W powstaniach brali udział przodkowie z obu stron, a jeden z dalszych przodków Walenty Pajewski uczestniczył w bitwie pod Wiedniem i według tradycji rodzinnej był znany osobiście królowi Janowi III. Ojciec Zdzisław był ekonomistą i przez wiele lat piastował funkcję dyrektora fabryki, matka Stefania z Reklewskich zajmowała się domem. Pierwsze nauki Janusz Pajewski pobierał na tzw. kompletach, a potem w Gimnazjum Ziemi Niemieckiej. Następnie uczęszczał do liceum w Warszawie; tam też podjął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim. W trakcie studiów przez dwa lata przewodniczył Kołu Naukowemu Historyków. Pozostawał pod wrażeniem Oskara Haleckiego i w związku z tym w 1926 r. zapisał się na jego seminarium. W 1929 roku uzyskał stopień doktorski na podstawie pracy Stosunki polsko-węgierskie. Niebezpieczeństwo tureckie 1516-1526. Następne lata przyniosły publikację kolejnych rozpraw naukowych. Habilitował się w 1933 r. na podstawie rozprawy Węgierska polityka polska w XVI wieku. Do 1936 r. skupiał się na historii XVI w., następnie przerzucił swoje zainteresowania naukowe na historię najnowszą, specjalizując się w pisaniu biogramów, charakterystyk postaci i zagadnień dyplomacji. W 1937 r. poślubił Kazimierę z domu Nehring (którą poznał w trakcie studiów), która w marcu 1938 r. urodziła córkę Krystynę. W tym samym 1937 r. rozpoczął wygłaszanie wykładów z historii Polski XIX i XX w. w Wyższej Szkole Dziennikarskiej, a w 1938 r. z historii Europy współczesnej w Szkole Nauk Politycznych.

W czasie drugiej wojny światowej był zaangażowany w tajne nauczanie, pisał też drugoobiegowe dwa tomy syntezy historii Polski (1794-1864 i 1864-1918) oraz biografię Zygmunta Augusta. Pod koniec 1940 r. trafił do Biura Informacyjno-Politycznego Związku Walki Zbrojnej (od 1942 r. Armii Krajowej), pisząc do wydawanych przez ten organ biuletynów pod pseudonimami inżynier Mroczkiewicz i doktor Wróblewski. Następnie stanął na czele referatu środkowoeuropejskiego w Sekcji Spraw Zagranicznych przy Delegaturze Rządu Londyńskiego na Kraj. W powstaniu warszawskim stracił cały dobytek, zginęli również jego rodzice. Przeprowadził się wówczas do podwarszawskiego Milanówka. Po wojnie na krótko powrócił do pracy dydaktycznej, wykładając na UW, w Szkole Głównej Handlowej i w Szkole Nauk Politycznych. Od października 1945 r. równolegle pełnił funkcję wicedyrektora Biura do spraw Repatriacji w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

W grudniu 1946 zamieszkał w Poznaniu, by z inicjatywy Zygmunta Wojciechowskiego oraz przy poparciu Kazimierza Tymienieckiego i Adama Skałkowskiego podjąć pracę naukową. W styczniu 1947 r. rozpoczął wykłady z historii stosunków międzynarodowych XIX i XX wieku na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego. W tym samym roku objął kierownictwo Studium Niemcoznawczego w Instytucie Zachodnim,a w 1948 r. Katedrę Historii Powszechnej Nowożytnej na Uniwersytecie Poznańskim. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych jego prace z historii Niemiec uznawano za niewłaściwe z punktu widzenia władz i rozważano usunięcie go z pracy w Instytucie Zachodnim - ostatecznie do kroku tego nie doszło, jednak działalność dziejopisarska Pajewskiego w tym okresie była ograniczona. Od końca lat pięćdziesiątych wznowił intensywną działalność wydawniczą, publikując przede wszystkim na temat imperializmu niemieckiego oraz historii Polski w XIX i w XX wieku. Napisał też syntezę historii powszechnej XIX w. (dla lat 1871-1918), stanowiącą do dziś podstawowy podręcznik akademicki.

W 1951 został profesorem nadzwyczajnym nauk humanistycznych, a w 1958 r. profesorem zwyczajnym. W 1951 r. został prodziekanem, a w 1955 r. dziekanem Wydziału Filozoficzno-Historycznego. W 1955 r. jako dziekan był inicjatorem nadania poznańskiemu uniwersytetowi imienia Adama Mickiewicza. Współtwórca idei powstania Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w którym przez długie lata prowadził Zakład Historii Powszechnej Nowożytnej i Najnowszej. W latach 1973 do 1976 wiceprzewodniczący Association Européenne d'Histoire Contemporaine. Intensywną działalność naukową prowadził również po formalnym przejściu w stan spoczynku, za co uhonorowano go w 1997 r. medalem Palmae Universitatis Studiorum Posnaniensis (pierwszy laureat). Do 2002 roku pracował zawodowo na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza.

Od 1977 doctor honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz Uniwersytetu w Strasburgu.

W 1978 r., po długich sporach z cenzurą (dzięki m.in. interwencji na szczytach Jaremy Maciszewskiego), wydał przełomową w polskiej historiografii publikację Odbudowa państwa polskiego. W opozycji do oficjalnie propagowanej wersji historii, nie stawiała ona rewolucji październikowej jako głównego czynnika umożliwiającego odzyskanie przez Polskę niepodległości, lecz ukazała ten proces w dużo szerszym kontekście wewnętrznym i międzynarodowym.

Po wydaniu "Odbudowy..." aktywność Pajewskiego na pewien okres spadła, w późniejszym okresie opublikował jednak równie fundamentalną "Pierwszą wojnę światową" oraz "Budowę Drugiej Rzeczypospolitej".

5 maja 1992 r. został rycerzem komandorii orderu papieskiego św. Sylwestra.

Uczniowie[edytuj | edytuj kod]

Do uczniów Janusza Pajewskiego należą min.: Zygmunt Boras, Antoni Czubiński, Bogusław Drewniak, Jerzy Krasuski, Waldemar Łazuga, Janusz Faryś, Stanisław Nawrocki, Tomasz Schramm, Maciej Serwański, Zdzisław Wroniak, Edward Jokiel, Andrzej Zarzycki, Aleksandra Kosicka-Pajewska, Witold Mazurczak, Krzysztof Marchlewicz, Zdzisław Wroniak, Kazimierz Dopierała, Marian Wilk.

Obszary badawcze[edytuj | edytuj kod]

Wybrane publikacje[edytuj | edytuj kod]

Bibliografie prac[edytuj | edytuj kod]

  • Danuta Plygawko, Bibliografia prac profesora Janusza Pajewskiego, w: W. Łazuga, Profesor. Rzecz o Januszu Pajewskim, Poznań 1997, s. 87-101.
  • Danuta Plygawko, Bibliografia prac profesora doktora Janusza Pajewskiego [w:] Polska. Niemcy Europa. Studia z dziejów myśli politycznej i stosunków międzynarodowych, pod red. A. Czubińskiego, Poznań 1977, s. 17-28.
  • Danuta Plygawko, Prace doktorskie przygotowane pod kierownictwem naukowym profesora doktora Janusza Pajewskiego [w:] Polska. Niemcy Europa. Studia z dziejów myśli politycznej i stosunków międzynarodowych, pod red. A. Czubińskiego, Poznań 1977, s. 30-33.
  • Danuta Plygawko, Bibliografia prac profesora doktora Janusza Pajewskiego [w:] Polacy i Niemcy. Dziesięć wieków sąsiedztwa . Studia ofiarowane profesorowi Januszowi Pajewskiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, pod red. Antoniego Czubińskiego, Warszawa 1987, s. 18-29.
  • Danuta Plygawko, Prace doktorskie przygotowane pod kierownictwem naukowym profesora doktora Janusza Pajewskiego [w:] Polacy i Niemcy. Dziesięć wieków sąsiedztwa . Studia ofiarowane profesorowi Januszowi Pajewskiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, pod red. Antoniego Czubińskiego, Warszawa 1987, s. 30-33.
  • Danuta Plygawko, Bibliografia prac profesora Pajewskiego [w:] Waldemar Łazuga, Profesor. Rzecz o Januszu Pajewskim, Poznań 1997, s. 87-101.
  • Danuta Plygawko, Prace doktorskie przygotowane pod kierownictwem naukowym profesora doktora Janusza Pajewskiego [w:] Waldemar Łazuga, Profesor. Rzecz o Januszu Pajewskim, Poznań 1997, s. 83-85.
  • K. Jankowiak, E. Łyczkowski, Bibliografia prac Janusza Pajewskiego, "Zeszyty Naukowe UAM. Historia" (1988), z. 8, s. 9-15.

Książki[edytuj | edytuj kod]

  • Węgierska polityka Polski w połowie XVI wieku (1540-1571), Kraków: Polska Akademja Umiejetności 1932.
  • Turcja wobec elekcji Walezego, Kraków: nakł. aut. 1933.
  • Projekt przymierza polsko-tureckiego za Zygmunta Augusta, Warszawa 1935 (Odbitka: z Księgi ku czci Oskara Haleckiego wydanej w XXV-lecie jego pracy naukowej).
  • Legacja Piotra Zborowskiego do Turcji w 1568 r. Materjały do historji stosunków polsko-tureckich za panowania Zygmunta Augusta, Lwów: Polskie Tow. Orjentalistyczne 1936.
  • "Niemcy w czasach nowożytnych (1517 – 1939)". 1947
  • Niemcy na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa: Spółdzielnia Wydawniczo-Oświatowa "Czytelnik" 1948.
  • Berlin-Bagdad. Z dziejów polityki niemieckiej na Bliskim Wschodzie w czasach wilhelmińskich, Poznań: Druk. Uniw. Pozn 1949.
  • Konflikt junkrów z burżuazją w początkach ery imperializmu, Poznań 1952.
  • Powstanie kierunku rewizjonistycznego w socjalizmie niemieckim w świetle niektórych liczb, Poznań 1952.
  • Z dziejów niemieckiej myśli politycznej, Poznań 1948.
  • "Mitteleuropa". Studia z dziejów imperializmu niemieckiego w dobie pierwszej wojny światowej, Poznań: Instytut Zachodni 1959.
  • Problem polsko-niemiecki w traktacie wersalskim, pod red. J. Pajewskiego przy współudz. J. Krasuskiego, G. Labudy, K. Piwarskiego, Poznań: Instytut Zachodni 1963.
  • Buńczuk i koncerz. Z dziejów wojen polsko-tureckich , Warszawa: "Wiedza Powszechna" 1960.
  • Z badań nad pracami historycznymi Joachima Lelewela : referaty i głosy dyskusyjne z sesji naukowej UAM zorganizowanej ku uczczeniu setnej rocznicy śmierci, red. Janusz Pajewski, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 1962.
  • Historia powszechna 1871-1918, Warszawa: PWN 1967 (I wydanie, pozycja wielokrotnie wznawiana)
  • Wokół sprawy polskiej. Paryż-Lozanna-Londyn, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie 1970.
  • Nauka i oświata w kształceniu świadomości patriotycznej Polaków, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza 1974.
  • Odbudowa państwa polskiego 1914-1918, Warszawa: Państ. Wydaw. Naukowe 1978.
  • Albert Sorel, Kwestia wschodnia w XVIII wieku. Pierwszy podział Polski i traktat kainardżyński, oprac. i wstępem poprzedził Janusz Pajewski, przekładu z fr. dokonali słuchacze Uniwersytetu Lwowskiego pod kier. Szymona Askenazego, Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy 1981
  • Développement de la conscience nationale en Europe Centrale du XVIe au XXe siècle : actes du Colloque polono-francais, Poznań, les 6-7 avril 1981, réd. des actes Janusz Pajewski et Maciej Serwański, Poznań: Wydaw. Naukowe UAM 1982.
  • Stanisław Dzierzbicki, Pamiętniki z lat wojny 1915-1918, słowem wstępnym poprzedził Janusz Pajewski, przypisy oprac. Danuta Płygawko, tekst przygot. do dr. z rękopisu Tomasz Jodełka-Burzecki,Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy 1983
  • Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, pod red. Janusza Farysia i Janusza Pajewskiego, Szczecin - Poznań: "Likon" 1991.
  • Pierwsza wojna światowa 1914-1918, Warszawa: Państ. Wydaw. Naukowe 1991.
  • (współautor: Waldemar Łazuga) Gabriel Narutowicz : pierwszy prezydent Rzeczypospolitej, Warszawa: "Książka i Wiedza" 1993.
  • Budowa Drugiej Rzeczypospolitej: 1918-1926, Kraków: PAU 1995, ISBN 8390252899)
  • Ministrowie spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej, Szczecin 1992.
  • Maria Lubomirska, Pamiętnik księżnej Marii Zdzisławowej Lubomirskiej 1914-1918, do druku przygot. Janusz Pajewski, objaśnienia oprac. Aleksandra Kosicka-Pajewska, Poznań: Wydaw. Poznańskie 1997.
  • Sens dziejów Polski, Poznań: Wydaw. Naukowe UAM 1996
  • Rozprawy i studia z dziejów powszechnych i Polski, Poznań: IH. UAM 1997.
  • Kajetan Morawski, Wspólna droga z Rogerem Raczyńskim. Wspomnienia, wstęp Janusz Pajewski, przedm. Marcin Libicki, przygot. do dr. i objaśnienia Przemysław Matusik, Poznań: Wydaw. Poznańskie 1998.
  • (współautor: Aleksandra Kosicka-Pajewska), Polska - Rosja, posł. opatrzył Tomasz Schramm, Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk 2005.
  • Przeszłość z bliska. Wspomnienia, Warszawa 1983.
  • Poza wczoraj. Wspomnienia, Poznań: "Book Service" 1992.

Publikacje o prof. Januszu Pajewskim[edytuj | edytuj kod]

  • Waldemar Łazuga, Profesor. Rzecz o Januszu Pajewskim, Poznań 1997.
  • Waldemar Łazuga, Janusz Pajewski 5 V 1907-10 XII 2003, "Przegląd Zachodni", nr 4 (313) 2004, s. 259-262.
  • Dariusz Matelski, Jubileusz Profesora Janusza Pajewskiego, „Studia Historyczne", 1997, nr 4, s. 625-627.
  • Dariusz Matelski, Palmae Universitatis Studiorum Posnaniensis. Jubileusz Profesora Janusza Pajewskiego, „Poznański Rocznik Archiwalno-Historyczny” 5 (1998), s. 221-224.
  • Dariusz Matelski, Jubileusz Profesora Janusza Pajewskiego, 6 maja 2002, „Studia Historyczne” 40 (2002), z. 3/4, (178-179), s. 345-348.
  • Dariusz Matelski, Janusz Pajewski (1907-2003), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 40 (2005), s. 351-353.
  • Krzysztof Marchlewicz, Jubileusz 90-lecia urodzin Profesora Janusza Pajewskiego. Poznań, 5 maja 1997 r, "Dzieje Najnowsze" 29 (1997), nr 3, s. 261-262.
  • Marian Leczyk, Profesor Janusz Pajewski - nestor polskich historyków, "Dzieje Najnowsze" 29 (1997), nr 4, s. 207-210.
  • Tomasz Schramm, Profesor Janusz Pajewski, "Mazowieckie Studia Humanistyczne" 8 (2002), nr 2, s.9-13.
  • Tomasz Schramm, Profesor Janusz Pajewski (1907-2003), "Studia Historica Slavo-Germanica" 25 (2003), s. 313-316.
  • "Mazowieckie Studia Humanistyczne" 8 (2002), nr 2: Artykuły i studia ofiarowane Profesorowi Januszowi Pajewskiemu w dziewięćdziesiątą piątą rocznicę urodzin, pod red. nauk. Tomasza Schramma.
  • Janusz Faryś, Prof. dr hab. Janusz Pajewski (1907-2003), "Dzieje Najnowsze" 36 (2004), nr 3, s. 273-276.
  • Henryk Olszewski, Janusz Pajewski (1907-2003), "Kwartalnik Historyczny" 111 (2004), nr 4, s. 175-178.
  • Piotr Wandycz, Janusz Pajewski (1907-2003). In memoriam, "Zeszyty Historyczne" (2004), z. 147, s. 216-219.
  • Danuta Płygawko, Janusz Pajewski. Uczony - mistrz - przyjaciel (1907-2003), "Poznański Rocznik Archiwalno - Historyczny" 10/11 (2003/2004), s. 410-415.
  • Roman Wapiński, Janusz Pajewski (5 V 1907 - 10 XII 2003), "Rocznik PAU" (2003/2004), s. 237-239.
  • Krzysztof Marchlewicz, Janusz Pajewski - człowiek i uczony. W setną rocznicę urodzin, "Przegląd Zachodni" 63 (2007), nr 3, s. 289-292.
  • Janusz Pajewski [1907-2003] - człowiek i uczony . Materiały z sesji naukowej w stulecie urodzin profesora Janusza Pajewskiego 7-8 maja 2007 r, red. Aleksandra Kosicka-Pajewska, Tomasz Schramm, Poznań 2007. Treść: Słowo wstępne s. 7-8; Pajewski Janusz, Curriculum vitae, s. 9-11; Aleksandra Kosicka-Pajewska, Czym był Uniwersytet dla Janusza Pajewskiego?, s. 13-23; Maciej Serwański, Profesor Janusz Pajewski jako badacz dziejów nowożytnych, s. 25-39; Wojciech Wrzesiński, II Rzeczpospolita w twórczości historycznej Janusza Pajewskiego, s. 41-58; Piotr Wandycz, Profesor Janusz Pajewski jako historyk dyplomacji, s. 59-66; Przemysław Hauser, Janusz Pajewski jako badacz dziejów Niemiec, s. 67-92; Tomasz Schramm, "Historia powszechna 1871-1918" jako podręcznik akademicki, s. 93-107; Andrzej Leśniewski, Działalność konspiracyjna Janusza Pajewskiego w czasie okupacji, s. 109-126; Aleksandra Kosicka-Pajewska, Janusz Pajewski w czasie drugiej wojny światowej, s. 127-143; Zbigniew Mazur, Profesor Janusz Pajewski w Instytucie Zachodnim, s. 145-176; Krzysztof Jankowiak, Janusza Pajewskiego żywot książkami naznaczony, s. 177-207; Czesław Bartnik, O duchowości Profesora Janusza Pajewskiego, s. 209-213; Janusz Faryś, Nauczyciel i Mistrz, s. 215-220; Roman Wapiński, Profesor Pajewski w mojej pamięci, s. 221-224; Listy nadesłane do organizatorów sesji, s. 226-229.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]