Jemielnica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Jemielnica
wieś
Ilustracja
Rynek o zabytkowym układzie urbanistycznym
Państwo

 Polska

Województwo

 opolskie

Powiat

strzelecki

Gmina

Jemielnica

Wysokość

219 m n.p.m.

Liczba ludności (2013)

3545

Strefa numeracyjna

77

Kod pocztowy

47-133[2]

Tablice rejestracyjne

OST

SIMC

0495697

Położenie na mapie gminy Jemielnica
Mapa konturowa gminy Jemielnica, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Jemielnica”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Jemielnica”
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa konturowa województwa opolskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Jemielnica”
Położenie na mapie powiatu strzeleckiego
Mapa konturowa powiatu strzeleckiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Jemielnica”
Ziemia50°32′40″N 18°22′52″E/50,544444 18,381111[1]
Strona internetowa

Jemielnica (dodatkowa nazwa w j. niem. Himmelwitz[3]; śl. Imielnica[4] lub Iymylnica[5]) – wieś w Polsce położona w województwie opolskim, w powiecie strzeleckim, w gminie Jemielnica. Miejscowość jest siedzibą gminy Jemielnica. Od 14 listopada 2008 r. obowiązuje podwójne nazewnictwo polsko-niemieckie.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Polska nazwa miejscowości pochodzi od staropolskiego słowa jemiel oznaczającego jemiołę[6]. Jest ona pierwotną nazwą i pojawiła się ona dużo wcześniej niż niemieckojęzyczne określenie Himmelwitz[6]. Podobny wywód przedstawił topograficzny podręcznik Górnego Śląska z 1865[7].

W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej staropolskiej formie Gymilnicz[8]. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Grimmelwicense monasterium[9].

W alfabetycznym spisie miejscowości z terenu Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod obecną, polską nazwą Jemielnica oraz nazwą zgermanizowanąHimmelwitz[10]. Według książki Konstantego Damrota z 1896 roku funkcjonowała jeszcze równolegle nazwa Imielnica wśród mieszkańców posługujących się etnolektem śląskim[4]. Według badań prof. Kazimierza Nitscha z 1939 roku miejscowi Ślązacy używali nazwy Iymylnica[5].

W latach 1945–1947 Jemielnica nosiła urzędową nazwę Imielnica[11].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Jemielnica położona jest na Górnym Śląsku, we wschodniej części województwa opolskiego, nad rzeką Jemielnicą, przy drodze wojewódzkiej nr 426. Autostrada A4 przebiega w odległości 15 km od miejscowości.

We wsi występuje wychodnia wapieni środkowego triasu (środkowy wapień muszlowy) bogatych w skamieniałości zielenic z rodzaju Diplopora. Wapienie te są charakterystyczne dla znacznych obszarów na Śląsku Opolskim i nazwano je warstwami z Jemielnicy[12].

Integralne części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Jemielnica[13][14]
SIMC Nazwa Rodzaj
0495705 Borek część wsi
0495734 Gajdowe przysiółek
0495757 Opaleniec przysiółek
0495711 Śmiatek część wsi
0495728 Zawodzie część wsi

Historia[edytuj | edytuj kod]

W XIII wieku założono klasztor cysterski, działający do sekularyzacji w 1810 roku.

W 1910 roku Jemielnica miała 1656 mieszkańców, w tym: 1589 mówiących językiem polskim, 7 językiem polskim i niemieckim oraz 60 językiem niemieckim. Głównym utrzymaniem ludności było rolnictwo. W wyborach komunalnych z 9 listopada 1919 roku w Jemielnicy oddano wszystkie 486 głosów na listę polską co stanowiło komplet 12 mandatów. Podczas plebiscytu z 20 marca 1921 roku 1088 osób było uprawnionych do głosowania (w tym 94 emigrantów). Za Polską głosowało 788, za Niemcami – 263 osoby. Wiosną 1919 roku zaprzysiężono w Jemielnicy miejscowy oddział Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Od schyłku 1919 roku istniało w Jemielnicy Towarzystwo Oświaty na Śląsku im. św. Jacka, a w czerwcu 1920 roku powstało tu 38-osobowe gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” kierowane przez Jana Szklarka i Wittkę. Od 1920 roku istniał w Jemielnicy Chór „Gwiazda” zrzeszający 30 członków[15].

Podczas II powstania śląskiego 25 sierpnia 1920 roku wieś została zajęta przez zgrupowanie 40 powstańców pod dowództwem urodzonego w Jemielnicy Nikodema Rulika, założyciela i prezesa tutejszego gniazda TG „Sokół”. Po kilku godzinach powstańcy wycofali się pod naporem Sicherheitspolizei przybyłego ze Strzelec Opolskich[15].

W III powstaniu śląskim, 3 maja 1921 roku, Jemielnica została zajęta przez siły Podgrupy „Harden” i stanowiła bazę wyjściową do dalszych ataków strony polskiej na Strzelce Opolskie i Gogolin[15]. Od 31 maja 1921 roku w Jemielnicy kwaterował sztab Podgrupy „Bogdan”[16]. Do końca walk wieś pozostała w rękach polskich. Około 100 mieszkańców Jemielnicy uczestniczyło w III powstaniu, polegli spośród nich to: Ludwik Szula, Tomasz Szczeciński, Ryszard Śmiatek. Po podziale Górnego Śląska w wyniku niemieckiego terroru wyemigrowało do Polski 56 jemielniczan[15].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Pomnik mieszkańców poległych w I wojnie światowej

Zabytki według rejestru wojewódzkiego[17]:

  • układ przestrzenny wsi
  • zespół klasztorny cystersów:
    • kościół pocysterski, obecnie par. pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, z XIII/XIV w., XVIII w., posiada bardzo bogaty wystrój barokowy, z barokowymi freskami.
    • klasztor, ob. plebania, z 1733 r., XIX w.
    • kaplica w ogrodzeniu, z XVIII w.
    • ogrodzenie z dwiema bramkami, z XVIII w.
    • dom ze spichlerzem, z XVIII/XIX w.
    • młyn, z 1834 r.
    • dwa mostki na rzece, z XVIII w.
  • kościół cmentarny pw. Wszystkich Świętych, wzmiankowany od 1285 r., z XIII/XIV w., do 1810 r. kościół parafialny z przyległym cmentarzem, po 1810 r. zaniedbany, w XX w. odnawiany parokrotnie. Zbudowany z bloków wapiennych, później otynkowany. Jednonawowy, sklepienia gotyckie. Wystrój głównie renesansowy (stalle, ambona) i barokowy (stiuki, ołtarze) z elementami gotyckimi. W prezbiterium zachowały się gotyckie freski z trzeciej ćwierci XV wieku, prezentujące jedenaście scen pasyjnych i niewielkie kompozycje ornamentalne lub przedstawiające świętych i Matkę Boską. Odkryte częściowo w 1934, później odsłonięte w okresie 1938-1945. Uzupełnione i odnowione w pierwszej dekadzie XXI wieku
  • mogiła powstańców śląskich, na cmentarzu katolickim
  • pomnik na zbiorowej mogile żołnierzy Wielkiej Armii, podobno ok. 500 zabitych i zmarłych z ran w latach 1812–1813. Postawiony w 1921 r. w trakcie plebiscytu przez francuskich strzelców alpejskich, zniszczony, odbudowany,
  • pomnik mieszkańców poległych w I wojnie światowej, wybudowany w 1932, zniszczony w 1946/47, odbudowany w 1992.

Osoby związane z miejscowością[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Prawy – urodzony w Jemielnicy przywódca buntów chłopskich z końca XVIII w.
  • dr Augustin Weltzel – niemiecki duchowny, badacz historii Śląska, poseł do pruskiego Landtagu, autor książki o historii zakonu cystersów w Jemielnicy.
  • Jan Baranowicz – polski pisarz, autor utworu Pieśń o Marku Prawym.
  • Johannes Nucius – niemiecki kompozytor, opat zakonu cystersów w Jemielnicy.
  • Josef Wiessalla – niemiecki pisarz, autor książki Bitwa pod Jemielnicą (niem. Die Schlacht von Himmelwitz).
  • Karl Gratza – niemiecki duchowny, poseł do niemieckiego Reichstagu w latach 1875–1876.
  • Kornelia Dobkiewiczowa – polska pisarka, autorka książki O Marku Prawym z Jemielnicy.
  • prof. Zbigniew Zielonka – polski pisarz, autor książki W Jemielnicy sądny dzień.

Galeria zdjęć[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 46271
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., lipiec 2014, s. 399 [zarchiwizowane 2014-09-28].
  3. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262).
  4. a b Damroth, Constantin. 1896. Die älteren Ortsnamen Schlesiens: Ihre Entstehung und Bedeutung. Kasprzyk: Beuthen O.S., s. 171.
  5. a b Nitsch, Kazimierz. 1939. Dialekty polskie Śląska, cz. 1, wyd. 2. Polska Akademia Umiejętności: Kraków, s. 247.
  6. a b Heinrich Adamy, Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit, wyd. 2, Breslau: Verlag von Priebatsch’s Buchhandlung, 1888, s. 47, OCLC 456751858 (niem.).
  7. Triest 1865 ↓, s. 269.
  8. Franz Xaver Seppelt, „Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446”, Franz Goerlich, Breslau 1912, s. 16. – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej.
  9. Detlef Haberland: Die „Silesiographia” und „Breslo-Graphia” von Nicolaus Henel von Hennenfeld. Arkadiusz Cencora, Diana Codogni-Łańcucka. Wrocław: Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, 2011, s. 176. ISBN 978-83-910595-2-4.
  10. Knie 1830 ↓, s. 267.
  11. Internetowy leksykon kultury i historii Niemców we wschodniej Europie utworzony przez Uniwersytet w Oldenburgu. [dostęp 2014-07-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-26)].
  12. Robert Niedźwiedzki, Joachim Szulc, Marek Zarankiewicz, 2012: Przewodnik geologiczny. Kamienne skarby Ziemi Annogórskiej. Wyd.: Stowarzyszenie Kraina św. Anny, strony 40-42. ISBN 978-83-63036-04-1.
  13. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
  14. GUS. Rejestr TERYT.
  15. a b c d Encyklopedia powstań śląskich, Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s. 185, 488.
  16. Mapa powstań śląskich. Muzeum powstań śląskich w Świętochłowicach. mapapowstanslaskich.pl. [dostęp 2024-03-16].
  17. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 114. [dostęp 2013-01-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]