Prudnik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Prudnik
Herb
Herb Prudnika
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Powiat prudnicki
Gmina Prudnik
gmina miejsko-wiejska
Data założenia 1255
Prawa miejskie 1279
Burmistrz Franciszek Fejdych
Powierzchnia 20,48 km²
Wysokość ok. 265 m n.p.m.
Populacja (31.03.2011)
• liczba ludności
• gęstość

22 256
1086,72 os./km²
Strefa numeracyjna
77
Kod pocztowy 48-200
Tablice rejestracyjne OPR
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Prudnik
Prudnik
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Prudnik
Prudnik
Ziemia 50°19′11″N 17°34′45″E/50,319722 17,579167Na mapach: 50°19′11″N 17°34′45″E/50,319722 17,579167
TERC
(TERYT)
5162310044
SIMC 0965878
Urząd miejski
ul. Kościuszki 3
48-200 Prudnik
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Prudnik (niem. Neustadt, Neustadt in Oberschlesien) – miasto w województwie opolskim, w powiecie prudnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Prudnik. Historycznie leży na Górnym Śląsku. Od 1950 miasto administracyjnie należy do woj. opolskiego.

Według danych z Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 miasto miało 22 256 mieszkańców[1].

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest położone w południowej części województwa opolskiego nad rzekami Prudnik (lewy dopływ Osobłogi) i Złoty Potok, na pograniczu Płaskowyżu Głubczyckiego i północno-wschodniej części Gór Opawskich.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nowe Miasto Królewskie wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie[2].

Prudnik jest zbohemizowaną postacią pierwotnej formy Prądnik, która pochodzi od rzeczownika prąd. Nazwa ta oznaczała pierwotnie rzekę o wartkim nurcie, następnie również osadę leżącą nad tą rzeką. Nazwa rzeki (dopływu Osobłogi) i miasta była od średniowiecza zapisywana z u będącym czeskim i morawskim odpowiednikiem ą.

Miasto lokowane na prawie niemieckim otrzymało nazwę Neustadt (Nowe Miasto, łac. Neostadium), ale stara słowiańska nazwa była nadal w użyciu (1331 Prudnik). Jeszcze w XVI i XVII w. używano jej zamiennie z nazwą niemiecką np. w źródłach czeskich (Prudník[3], Proudník, Nejštát, Nové Město). Formę Polnisch-Neustadt stosowano w języku niemieckim do 1708 r., kiedy to zrezygnowano z przymiotnika polnisch w obawie, że potencjalni kupcy mogą nie trafić do tego śląskiego miasta, gdyż szukają go w Polsce[4]. W XIX i XX wieku stosowana była również nazwa Neustadt in Oberschlesien.

Używana również była polska forma Nowe Miasto. Jeszcze w 1750 roku nazwa "Nowe Miasto Królewskie" wymieniona jest w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska[5].

Nazwę Prudnik w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa.[6] W polskich publikacjach z XIX w. używano niekiedy zrekonstruowanej formy Prądnik[4]; nazwy tej w 1945 używano urzędowo[7]. W mowie okolicznych mieszkańców posługujących się polską gwarą śląską nazwa Prudnik przetrwała do XX w. Obecną nazwę wprowadzono oficjalnie w 1946 r.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zamek Woka (Wogendrossel) w XVIII w

Ślady pobytu człowieka na terenie obecnego miasta Prudnik, potwierdzone badaniami archeologicznymi, sięgają epoki paleolitu. Miejscowa ludność utrzymywała kontakty handlowe z Rzymem, co dokumentują znalezione tu rzymskie monety datowane na lata 700 p.n.e. – 1250 n.e.

Istnieją dwie wersje powstania miasta.

Pierwsza[4] z tych wersji, obalona przez Weltzla w XIX w. mówi, że drewniany zamek Wagendrösel założyli ok. 1000 roku templariusze co jest ewidentną nieprawdą, gdyż zakon powstał dopiero w 1118 roku. W XIX w. wieża miała być rozebrana, ale gdy pruski oficer dowiedział się o jej pochodzeniu, kazał ją zostawić.

Druga[8] wersja, która znajduje już częściowe potwierdzenie w dokumentach historycznych, wskazuje, że założycielem miasta był najwyższy marszałek Królestwa Czech i namiestnik Styrii - czeski wielmoża Wok z Rożemberka (Woko de Rosenberch, Vok I. z Rožmberka)[9]. W latach 1255-1259 założył on w okolicy obecnego Prudnika kilka wsi i w zakolu rzeki Prudnik – zamek gotycki, kontrolujący ruch na szlaku handlowym z Nysy do Opawy.

Syn Woka, Henryk z Rożemberka ok. 1279 roku uzyskał dla Prudnika lokację miasta na prawie niemieckim. Jedynym śladem pierwotnego miasta jest wieża Woka. Pozostała zabudowa w większości spaliła się natomiast budowle trwalsze, na przestrzeni wieków były rozbierane i przebudowywane. Miasto do 1337 r znajdowało się w granicach czeskich Moraw i księstwa opawskiego, ostatnim morawskim panem był Albrecht z Fulštejnu. W 1337 r. król czeski Jan Luksemburczyk odkupił odeń Ziemię Prudnicką i przekazał ją wraz z miastem księciu niemodlińskiemu Bolesławowi Pierworodnemu. Prudnik pozostał w Koronie Czeskiej, stał się dziedziczną posiadłością Piastów Opolskich, lenników czeskiego władcy . Władali oni Prudnikiem do śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku, na którym wygasła linia opolska.

W myśl zawartych z Janem II Dobrym umów Prudnik wraz z całym księstwem raciborsko-opolskim przypadł królom czeskim z dynastii Habsburgów. Udzielali oni opolskiego lenna m.in. Wazom. Miasto stało sięł prężnym ośrodkiem rzemieślniczym i handlowym. Znani byli zwłaszcza prudniccy płóciennicy, eksportujący swoje wyroby do Holandii, a także garbarze. W trakcie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) ludność Prudnika została zdziesiątkowana. W 1625 roku tereny te zostały objęte epidemią dżumy a w 1642 roku miasto zdobyli Szwedzi, którzy je splądrowali i spalili.

Po zakończeniu wojny miasto zostało jednak szybko odbudowane, dzięki pomocy cesarza Ferdynanda III Habsburga i cechu śląskich rzeźników. Następnie w wyniku wojen śląskich w 1741 roku Prudnik znalazł się pod panowaniem Prus. W 1816 stał się siedzibą powiatu ziemskiego (Landkreis Neustadt O.S.).

Na początku XIX wieku nastąpił dalszy rozwój miasta, głównie drogą przyjmowania na kwaterę pruskich wojsk. Przemysł przędzalniczy stopniowo podupada. Po wojnach pruskich i napoleońskich w 1816 r. miasto miało 82330 talarów długu przy wpływach 14687 talarów i wydatkach 14238 talarów. Dług ten mniej więcej utrzymał się do okresu wojny francusko pruskiej (1870). W 1828 roku miasto miało ok. 4000 mieszkańców. W mieście powstały pierwsze fabryki wełny, lnu i jedwabiu, a także założona przez żydowskiego przemysłowca Samuela Fränkla fabryka adamaszku (istniała do 2011r. jako ZPB "Frotex" S.A.). Wybudowano także cegielnię, browar, młyny i fabrykę octu.

W 1876 roku otwarto linię kolejową, która połączyła Prudnik z Nysą i Koźlem. Na początek XX wieku w Prudniku zbudowano łaźnię miejską, park i koszary, a Prudnik stał się garnizonem wojskowym.

W 1921 roku w trakcie plebiscytu śląskiego Prudnik znalazł się poza terenem plebiscytowym, choć istniały tu polskie organizacje w tym Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska.

18 marca 1945 roku Armia Czerwona zdobyła miasto, choć Prudnik miastem frontowym był aż do maja 1945 roku (w związku z tym, że w niewielkiej odległości od miasta broniły się oddziały niemieckie, które skapitulowały dopiero w maju 1945 roku). Wtedy też miasto zostało przejęte przez administrację polską. Wówczas w Prudniku i okolicy została osiedlona m.in. część polskich repatriantów z Kresów Wschodnich - z Nadwórnej (dawny powiat nadwórniański w województwie stanisławowskim) i okolic Tarnopola. Niemieckojęzyczna ludność została wysiedlona na zachód.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[10]:

Zabytki Prudnika
Wieża Woka po remoncie
Wieża Woka po remoncie
  • stare miasto, w granicach średniowiecznego założenia
  • Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła, wzniesiony w 1279 roku, w dokumentach wzmiankowany w 1321 roku, pierwotnie drewniany, z 1612 r., obecnie istniejący kościół zaczęto budować w l. 1730-1738, wypisany z księgi rejestru
  • zespół klasztorny bonifratrów, z l. 1783-1787: kościół par. pw. św. Apostołów Piotra i Pawła i klasztor oo. bonifratrów, został zbudowany w 1783 roku, wypisane z księgi rejestru, znajduje się przy obecnej ulicy Piastowskiej
  • ruina klasztoru, z XVIII w., wypisany z księgi rejestru, nie istnieje
  • kaplica przydrożna, z XIX w., wypisana z księgi rejestru
  • kaplica, ul. Poniatowskiego 17 (d. Wiejska), z XVIII w.
  • plebania, z XVIII w./XIX w.
  • cmentarz komunalny, ul. Kościuszki, z 1870 r.: mogiła zbiorowa ofiar II wojny światowej
  • cmentarz żydowski, ul. Kolejowa, z k. XIX w.:,
  • bożnica
  • mogiła zbiorowa ofiar II wojny światowej
  • park miejski, z k. XIX w.
  • wieża zamkowa zwana wieżą Woka, z XIII/XIV w., XV w., pozostałość starego, średniowiecznego murowanego zamku zbudowanego prawdopodobnie przed 1262 rokiem przez Woka z Rosenbergu, usytuowana jest w zachodniej części Starego Miasta, na lekkim wzniesieniu. Z dawnego zamku pozostała cylindryczna, murowana z kamienia wieża tzw. stołp (wieża ostatniej szansy) o dwu kondygnacjach zaznaczonych odsadzkami oraz z trzecią niższą kondygnacją o rzucie ośmioboku. Od północy, w połowie wysokości znajduje się otwór w obramieniu kamiennym z dwoma konsolkami. Po gruntownej renowacji w 2009 roku wieża Woka stała się punktem widokowym zarządzanym przez Muzeum Ziemi Prudnickiej; wypisana z księgi rejestru
  • mury obronne - miejskie z dwiema basztami murowanymi z kamienia i cegły z XV-XVI w. - zachowany fragment, w chwili obecnej znajduje się tam Muzeum Ziemi Prudnickiej i Bramą Dolną – w dokumentach wzmiankowana w 1481 roku, usytuowana jest w południowej zwartej zabudowanej obecnej ulicy Batorego. Do wysokości drugiej kondygnacji wieży wybudowana jest w mury zbudowanych później kamienic. Wieża jest murowana, otynkowana, posiada trzy kondygnacje i jest zwieńczona murowanym hełmem stożkowym. Została odremontowana w 2006 roku, wypisane z księgi rejestru
  • ratusz miejski, z XVIII w., 1840 r., jako obiekt drewniany istniał już w średniowieczu, murowany powstał w 1782 roku a obecny kształt uzyskał w latach 1894-1896, wypisany z księgi rejestru
  • „Dom Katolicki”, pl. Farny 1, z poł. XIX w., wypisany z księgi rejestru
  • domy , ul. Batorego 7, z poł. XIX w., wypisany z księgi rejestru
  • dom, ul. Batorego 11
  • dom, ul. Bolesława Chrobrego 34, z poł. XIX w.
  • dom, ul. Bolesława Chrobrego 51, z XVIII w./XIX w., nie istnieje
  • domy, ul. Damrota 21, 23, z k. XVIII w., nie istnieją
  • dom, ul. Górna 1, z XVIII w., wypisany z księgi rejestru
  • dom, ul. Jagiellońska 3 (d. 21), z XIX w.
  • willa, obecnie dom kultury, ul. Kościuszki, z k. XIX w.
  • areszt śledczy, ul. Kościuszki 7, z l. 1856-90
  • dom, ul. Krótka 1 / ul. Łąkowa 1, wypisany z księgi rejestru
  • domy, ul. Krótka 2 (d. 5), 3 (d. 2), 4 (d. 6), z XVIII w./XIX w., nie istnieją
  • dom, ul. Krótka d. 3, z XVIII w./XIX w.
  • dom z oficyną, ul. Młyńska 1/3, z poł. XIX w., XX w.
  • willa, ul. Nyska 2, z poł. XIX w.
  • willa Samuela Fränkla, ul. Kościuszki 1, z pocz. XX w.
  • dom, ul. Parkowa 2, z pocz. XX w.
  • łaźnia miejska, ul. Parkowa 4 (d. 6), zbudowana w 1908 r. - pocz. XX w., posiada kryty basen
  • domy, ul. Piastowska 9, 22, z XIX w.
  • budynek liceum medycznego, ul. Piastowska 26, z 1873 r.: ogrodzenie, metalowe
  • zajazd, ul. Piastowska 65, z poł. XVIII w.
  • dom, ul. Ratuszowa 7, z XIX w., wypisany z księgi rejestru
  • domy, Rynek 2 (d. 40,) z 1769 r., 3 (d. 41), 26 (d. 11)
  • domy, Rynek 22 (d. 32) 25 (d. 2), wypisane z księgi rejestru
  • domy, ul. Sobieskiego 2, 4, 5 (d. 3), 6, 7 (d. 5), 8, 13 (d. 11), z XVII w., XVIII w., XIX w., wypisane z księgi rejestru
  • domy, ul. Sobieskiego 9 (d. 7), 30, XVIII w., z poł. XIX w.
  • domy - renesansowe kamieniczki mieszczańskie, ul. Zamkowa 1-2 (d. 2), 3-7 (d. 3), 3-7 (d. 4), 3-7 (d. 5), 3-7 (d. 6), 3-7 (d. 7), z XVII w., XVIII w., wypisane z księgi rejestru
  • młyn wodny, z 1788 r.

inne zabytki:

  • klasztor franciszkanów w Prudniku-Lesie[11] – klasztor powstał w 1852 roku. Wtedy to przybył tu franciszkański odłam alkantarystów. Wybierając zaciszne miejsce w pobliżu Prudnika, zrezygnowali z osiedlenia się w klasztorze na Górze Świętej Anny. W wyniku konfliktu z diecezją alkantaryści opuścili Prudnik, ich miejsce zajął pustelnik. W 1866 roku na stałe zamieszkali tu franciszkanie. Ich dziełem był kilkukrotnie rozbudowywany klasztor (Kościół pw. św. Józefa - 1866, klasztor - 1900 i 1921). Przy klasztorze powstała droga krzyżowa, a w 1904 r. uroczyście poświęcono grotę lurdzką. Szczególną czcią otaczano znajdujący się w kościele obraz św. Józefa. W klasztorze tym w okresie od 6 października 1954 do 28 października 1955 był więziony kardynał Stefan Wyszyński. Znajduje się tam sala pamięci upamiętniająca to uwięzienie. Po skierowaniu prymasa do Komańczy postanowiono zamienić budynki klasztorne na prewentorium dla dzieci wojskowych. Prace były już zaawansowane, ale wskutek oporu mieszkańców Prudnika postanowiono oddać franciszkanom (Prowincji św. Jadwigi Zakonu Braci Mniejszych) ich własność. W 1996 roku biskup opolski, abp Alfons Nossol, podniósł kościół do rangi sanktuarium św. Józefa. Obecnie jest to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc w Górach Opawskich, czemu sprzyja istniejąca na Koziej Górze (316 m n.p.m.) od 2009 wieża widokowa[12]
  • kolumna maryjna, ufundowana w 1694 roku przez notariusza miejskiego Piotra Ortmana i jego żonę dla uczczenia ofiar dżumy w 1624 roku. Usytuowana w północno-zachodniej części Rynku
  • figura św. Jana Nepomucena w Rynku, barokowa z 1733 r.
  • fontanna, barokowa z 1695 r., także w Rynku.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Kultura[edytuj | edytuj kod]

  • Prudnicki Ośrodek Kultury
  • Muzeum Ziemi Prudnickiej
  • Prudnicka Grupa Fotograficzna
  • Teatr Bez Garderoby
  • Grupa plastyczna "Bo Po Co"

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

  • Tygodnik Prudnicki
  • Gazeta Prudnik24
  • Portal Prudnik24.pl
  • Telewizja Kablowa Prudnik
  • Portal Prudnicka.pl

Sport[edytuj | edytuj kod]

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej. Mieszkańcy Prudnika wybierają do swojej Rady Miejskiej 16 radnych (16 z 21). Pozostałych 5 radnych wybierają mieszkańcy terenów wiejskich gminy Prudnik. Organem wykonawczym jest burmistrz. Siedzibą władz jest Urząd Miejski przy ul. Kościuszki. W mieście znajduje się starostwo powiatu prudnickiego.

Burmistrzowie Prudnika[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Engel[15](1876–1899, ?–1903) (z przerwami) - 21 marca 1903 przyznano mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta.
  • Jan Roszkowski (1990-1998)
  • Zenon Kowalczyk (1998–2006)
  • Franciszek Fejdych (PO) (od 2006)

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie
Miasto Kraj Data podpisania umowy
  Northeim  Niemcy 1990
  Bogumin (Bohumín)  Czechy 2000
  Nadwórna (Nadwirna)  Ukraina 2000
  Karniów / Krnów (Krnov)  Czechy 2002
  San Giustino  Włochy 2002

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo RolneStadnina Koni Prudnik[16]. Od 1994 działa jako Stadnina Koni Prudnik Sp. z o.o.[17].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez Prudnik przechodzą droga krajowa nr 40 (Pyskowice - granica czeska) i droga krajowa nr 41 (Nysa - granica czeska). Chociaż w ostatnich latach zbudowano obwodnicę, nie obejmuje ona ruchu do Czech, który prowadzi przez miasto.

Z Prudnika można dojechać pociągiem do Nysy i Kędzierzyna-Koźla. Przez miasto przebiega linia kolejowa nr 137 (Katowice-Legnica) i kończy się nieużywana linia kolejowa nr 306 (Gogolin-Prudnik), stacja Prudnik.

Osoby urodzone w Prudniku[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Główny Urząd Statystyczny (GUS) (pol.). [dostęp 2012-07-26].
  2. Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"
  3. Na czeskiej mapie Moraw i Śląska z 1888 roku wydanej przez dr. Karela Schobera jest nazwa Brudník, choć jest to raczej błąd literowy niż prawdziwa nazwa, gdyż mapy niemieckie z tego okresu nie podają takiej nazwy. Mapa Moraw i Śląska z 1888 roku
  4. 4,0 4,1 4,2 Prądnik w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX (Pożajście – Ruksze) z 1888 r.
  5. "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750".
  6. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.11.
  7. Dz.U. 1945 nr 33 poz. 196
  8. Augustyn Bogusław Weltzel: Historia miasta Prudnika na Górnym Śląsku. Opole: Wydawnictwo MS, 2005. ISBN 83-8894-560-2.
  9. Vok, jedno z rodowych imion Panów z Rożmberka, był zapewne starym zdrobnieniem imienia Vojtěch (tak, jak starą czeską formą imienia Petr był Pek). Możliwe jednak, że imię to ma związek z germańskimi imionami Ulf, Wolf, Wolcan, Woco. http://www.infernaldreams.com/names/Europe/Western/Germ_Names.htm
  10. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 10.1.2013]. s. 110-113.
  11. Antoni Kazimierz Dudek: Prudnik - Las : przewodnik : sanktuarium św. Józefa i miejsce uwięzienia Księdza Prymasa Stefana Wyszyńskiego. Wrocław: Franciszkańskie Wydawnictwo św. Antoniego, 2007. ISBN 9788360791578.
  12. "Cudze chwalimy, swego nie znamy... czyli wieże widokowe koło Prudnika" http://www.skps.wroclaw.pl/index.php?function=show_all&no=2124
  13. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  14. Strona Internetowa Klubu (pol.). [dostęp 2009-07-11].
  15. Andrzej Wanderer, Piotr Kulczyk: Podzwonne dla Seppa Scholza (pol.). Tygodnik Prudnicki (wydanie internetowe), 2008-06-04. [dostęp 2008-12-21].
  16. Internetowy System Aktów Prawnych
  17. Internetowy System Aktów Prawnych

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Prądnik w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX (Pożajście – Ruksze) z 1888 r.
  2. Augustyn Bogusław Weltzel: Historia miasta Prudnika na Górnym Śląsku. Opole: Wydawnictwo MS, 2005. ISBN 83-8894-560-2.
  3. Stanisław Sławomir Nicieja: Prudnik dawniej i dziś 1896-2006. Opole: Wydawnictwo MS, 2006. ISBN 83-8894-566-1.
  4. Antoni Kazimierz Dudek: Prudnik - Las : przewodnik : sanktuarium św. Józefa i miejsce uwięzienia Księdza Prymasa Stefana Wyszyńskiego. Wrocław: Franciszkańskie Wydawnictwo św. Antoniego, 2007. ISBN 9788360791578.
  5. Józef Michałek: Góry Opawskie. Katowice: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1979.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]