Kosmonauta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Astronauta Bruce McCandless podczas spaceru kosmicznego, 11 lutego 1984

Kosmonauta, także astronauta oraz tajkonauta lub yuhangyuan (chiń. kosmiczny nawigator, podróżnik) – osoba odbywająca loty kosmiczne lub przygotowywana do odbywania takich lotów.

Kryteria uznania lotów za kosmiczne różnią się na świecie. W USA astronautami nazywane są osoby, które odbyły lot na wysokości 50 mil (ok. 79 km), jednakże Międzynarodowa Federacja Lotnicza (FAI) definiuje loty kosmiczne jako sięgające wysokości 100 km nad ziemią. Do 14 października 2004, 437 ludzi podróżowało w przestrzeń kosmiczną (443 według definicji amerykańskiej), z co najmniej 32 krajów.

Terminologia[edytuj | edytuj kod]

Mirosław Hermaszewski, polski kosmonauta (1978)

Nazwy kosmonauta i astronautasynonimami. Pochodzą one od greckich słów: naútēs (ναύτης), oznaczającego żeglarza i odpowiednio kosmos (κόσμος), czyli przestrzeń kosmiczna, oraz ástron (ἄστρον), czyli gwiazda. Wybór używanej nazwy miał dawniej podłoże polityczne: w ZSRR, Polsce i innych państwach bloku wschodniego, których obywatele odbywali loty kosmiczne, nazywano ich kosmonautami, podczas gdy w USA i państwach tzw. Pierwszego Świata – astronautami. Są to obecnie dwie najpopularniejsze nazwy używane na świecie. Termin astronauta jest spójny z większością terminów związanych z badaniem przestrzeni kosmicznej z przedrostkiem astro, z kolei określenie kosmonauta oddaje cel podróży.

Po pierwszym chińskim orbitalnym locie załogowym, prasa zachodnia zaczęła wobec chińskich astronautów używać czasem żartobliwego określenia tajkonauta (ang. taikonaut; zbitka chińsko-grecka, od chiń. taikong (太空) – przestrzeń kosmiczna, analogicznie do ang. space; dosł. „największa pustka”), ukutego na internetowej grupie dyskusyjnej w 1998 r. przez Malezyjczyka chińskiej narodowości nazwiskiem Chiew Lee Yih (赵里昱)[1][2]. Oficjalne chińskie media używają terminu yǔhángyuán (宇航员) – kosmiczny nawigator (podróżnik)[a]. W kolokwialnym chińskim istnieje jednak podobny zwrot – taikong ren (太空人), czyli „człowiek kosmosu”.

Chińskie media anglojęzyczne, np. serwis angielski agencji Xinhua długo używały terminu astronaut (astronauta) na określenie Chińczyków wyruszających w podróże kosmiczne. Od misji Shenzhou 7 zaczęto jednak używać terminu taikonaut (tajkonauta), podkreślając, że trafił on m.in. do Oxford English Dictionary. Według rządowej chińskiej agencji Xinhua symbolizuje to „rosnące wpływy Chin na świecie”[3].

Historia astronautyki[edytuj | edytuj kod]

Piers Sellers podczas misji STS-121

Pierwszym kosmonautą był Rosjanin Jurij Gagarin (lot 12 kwietnia 1961 statkiem kosmicznym Wostok 1), który wykonał lot orbitalny. Za pierwszego amerykańskiego astronautę uważany jest Alan Shepard (maj 1961), który wykonał lot balistyczny, jednak pierwszy lot orbitalny wykonał John Glenn (luty 1962). Pierwszą kobietą w kosmosie była Walentina Tierieszkowa (czerwiec 1963). Pierwszym człowiekiem, który wyszedł w otwartą przestrzeń kosmiczną był Aleksiej Leonow (marzec 1965). Pierwszym człowiekiem na Księżycu i zarazem pierwszym człowiekiem na innym globie był Neil Armstrong (lipiec 1969). Spośród obywateli innych państw, pierwszym (i jedynym – stan na 13 kwietnia 2011) polskim kosmonautą jest Mirosław Hermaszewski (5 lipca 1978); Polska była przy tym czwartym państwem po ZSRR, USA i Czechosłowacji, którego obywatel odbył lot kosmiczny. Pierwszym chińskim astronautą wystrzelonym w Chinach był Yang Liwei (15 października 2003, wcześniej Chińczycy odbywali podróże na statkach innych państw, a pierwszym Azjatą w kosmosie był Wietnamczyk Phạm Tuân – 23 lipca 1980). Pierwszym astronautą spoza organizacji rządowych była nauczycielka Christa McAuliffe (poniosła śmierć podczas startu Challengera 28 stycznia 1986). Pierwszym kosmicznym turystą (człowiekiem, który zapłacił za lot w Kosmos) był biznesmen Dennis Tito (28 kwietnia 2001).

Najmłodszym kosmonautą w chwili lotu w kosmos był Herman Titow (26 lat), najstarszym – John Glenn (77 lat podczas misji STS-95). Najdłużej podczas jednego lotu w kosmosie przebywał Walerij Poljakow (438 dni). Największą liczbę lotów – siedem, odbyli Jerry Ross i Franklin Chang-Díaz (stan na 2003). Najdalszy dystans od Ziemi to 401 056 km (podczas misji Apollo 13).

Pierwsi kosmonauci wywodzili się głównie spośród wojskowych pilotów odrzutowców. Do tej pory (2012), 18 kosmonautów poniosło śmierć w trakcie odbywania lotu kosmicznego (Sojuz 1, Sojuz 11, STS-51-L, STS-107), z czego trzech (załoga Sojuza 11) w przestrzeni kosmicznej[b][4]. Co najmniej 11 dalszych poniosło śmierć w wypadkach na ziemi związanych z programem kosmicznym[5][6]. Istnieją teorie spiskowe na temat „zaginionych kosmonautów”, którzy mieli zostać wysłani w kosmos przed Gagarinem, ale misje te zakończyły się niepowodzeniem i zostały utajnione; nie znajdują one potwierdzenia.

Międzynarodowe loty kosmiczne[edytuj | edytuj kod]

Jedynie agencje rządowe Rosji (dawniej ZSRR), USA i od 2003 Chin są w stanie samodzielnie wysyłać kosmonautów, pozostałe kraje muszą korzystać z pomocy tych państw. Trwają próby prywatnego suborbitalnego samolotu kosmicznego SpaceShipTwo, którego poprzednik SpaceShipOne osiągnął w 2004 granicę przestrzeni kosmicznej 100 km.

Do końca lat 70 XX w. USA i ZSRR wysyłały jedynie własnych kosmonautów. W 1976 ZSRR rozpoczął program Interkosmos z pierwszą grupą 6 kosmonautów z krajów socjalistycznych, kolejna rozpoczęła trening w 1978. Również w 1978 Europejska Agencja Kosmiczna (ESA) wybrała 4 astronautów do misji Spacelab na pokładzie amerykańskiego promu kosmicznego Space Shuttle. Następnie poszczególne kraje rozpoczęły treningi własnych astronautów (Francja – 1980, nazywani spationautami, RFN – 1982, Kanada – 1983, Japonia – 1985, Włochy – 1988). Kilku astronautów zagranicznych zostało zabranych w misje amerykańskich wahadłowców Space Shuttle, a następnie również rosyjskich statków Sojuz. W 1998 ESA przejęła europejski trening astronautów, po rozwiązaniu narodowych programów Francji, Niemiec i Włoch.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Złożenie to oznacza osobę, która nawiguje/podróżuje przez kosmos. Inne złożenie to hangtianyuan (航天员), oznaczające osobę nawigującą (podróżującą) przez niebo. Występujący w chińskim zwrot hangtian (航天) oznaczający podróż kosmiczną jest utworzony analogicznie do hangkong (航空; lotnictwo, dosł. „nawigowanie w powietrzu”) oraz hanghai (航海; żegluga lub nawigacja morska).
  2. Powyżej umownej granicy kosmosu wyznaczonej linią Kármána.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Lee Yih Chiew: Google search of "taikonaut" sort by date. W: Usenet posting [on-line]. Chiew Lee Yih, 1998-03-19. [dostęp 2008-09-27].
  2. Lee Yih Chiew: Chiew Lee Yih misspelled "taikonaut" 2 years before it first appear. W: Usenet posting [on-line]. Chiew Lee Yih, 1996-03-10. [dostęp 2008-09-27].
  3. Depesza agencji Xinhua z 25 września 2008
  4. Sojuz 11 Salut-1 OE-1 Jantar (pol.). Loty kosmiczne. [dostęp 2012-01-29].
  5. Greg Alexander: Astronaut / Cosmonaut Deaths (ang.). aerospaceweb.org, 2003-03-09. [dostęp 2012-01-29].
  6. Vozovikov (ang.). Encyclopedia Astronautica. [dostęp 2012-01-29].