Tabela stratygraficzna

Trójwymiarowa tabela stratygraficzna. Schemat pokazuje upływ czasu zgodnie z ruchem wskazówek zegara

Tabela stratygraficzna – schemat obrazujący przebieg historii Ziemi na podstawie następstwa procesów i warstw skalnych. Obecnie przyjęta tabela stratygraficzna została ustalona przez Międzynarodową Komisję Stratygrafii (ICS).

Tabela ta jest podstawowym narzędziem pracy geologów i paleontologów. Tabela ta jednoznacznie definiuje oficjalną terminologię okresów geologicznych w historii Ziemi, dzięki czemu unika się stosowania tych samych nazw w różnych znaczeniach w publikacjach naukowych i podręcznikach z zakresu geologii i paleontologii.

W różnych opracowaniach można spotkać różne podziały stratygraficzne, z powodu ciągle trwających badań i typowania nowych profili wzorcowych (stratotypów). W obecnej oficjalnej wersji tabeli nie istnieje już okres zwany trzeciorzędem, zastąpiony przez paleogen i neogen (będące wcześniej podokresami trzeciorzędu), a niektóre powszechnie używane jednostki nie są jeszcze zatwierdzone. W tabeli ICS występują również jednostki nieobecne we wcześniejszej literaturze. Wersja ta nie definiuje również początku eoarchaiku, podczas gdy w niektórych opracowaniach spotykamy się z datą 3800 mln i wcześniejszą erą – hadeikiem (priskoikiem), podzielonym na 4 jednostki (wczesny imbryk, nektaryk, "grupy basenowe" i kryptyk) na bazie historii geologicznej Księżyca, sięgające powstania Ziemi.

Kolejne okresy, wydzielone na podstawie szczątków organicznych mają różne długości. Najdokładniej podzielony eon, fanerozoik, stanowi zaledwie około 15% historii planety. Poszczególnym jednostkom przyporządkowane są kolory, którymi oznaczane są na mapach geologicznych.

Rys historyczny

Pierwsze podwaliny pod stratygrafię położył pod koniec XVII w. Niels Stensen. Stwierdził on, że warstwy skał ułożone są w określonej kolejności i reprezentują konkretne odcinki czasu. Sformułował również zasadę superpozycji mówiącą, że każda warstwa jest najprawdopodobniej starsza od warstwy leżącej na niej i młodsza od warstwy leżącej pod nią. Jego zasady były bardzo proste, jednak zastosowanie ich do prawdziwych skał niosło ze sobą pewne komplikacje. Osiemnastowieczni geologowie zdali sobie sprawę, że:

1. sekwencja warstw jest często zerodowana, zaburzona, pochylona, lub nawet odwrócona;
2. warstwy, które powstały w tym samym czasie w różnych miejscach mogą być zupełnie różne;
3. warstwa na danym obszarze reprezentuje zaledwie drobną część historii Ziemi.

Pierwsze poważne próby uporządkowania stratygrafii, które mogłyby być używane na całej Ziemi miały miejsce pod koniec XVIII w. Jednym z najważniejszych badaczy tamtego okresu był Abraham Werner. Najpopularniejsze z tych wczesnych prób dzieliły skały skorupy ziemskiej na cztery typy: pierwszorzęd, drugorzęd, trzeciorzęd i czwartorzęd. Według tej teorii każdy z tych typów skał powstał w konkretnym okresie historii ziemi. Nazwy trzeciorzęd i czwartorzęd używane były w oficjalnej nomenklaturze jeszcze pod koniec XX w.

Pionierami identyfikacji warstw na podstawie skamieniałości, które zawierają, byli na początku XIX w. William Smith, Georges Cuvier i Alexandre Brogniart. Metoda ta pozwoliła geologom na lepszy i bardziej precyzyjny podział historii Ziemi; mogli również porównywać warstwy w różnych krajach, a nawet na różnych kontynentach. Jeśli w dwóch warstwach (niezależnie od odległości między nimi i różnic w składzie) występowały te same skamieniałości, istniały duże szanse, że powstały one w tym samym czasie. Szczegółowe badania warstw i skamieniałości prowadzone w Europie latach 1820-1850 zaowocowały periodyzacją, która używana jest do chwili obecnej.

Większość geologów zajmujących się w tych czasach stratygrafią stanowili Brytyjczycy, stąd na przykład nazwy kambr, ordowik i sylur pochodzą od nazw starożytnych brytyjskich plemion (i zdefiniowane są na podstawie stratygrafii Walii). Brytyjscy geologowie są również odpowiedzialni za pogrupowanie okresów w ery oraz za podział trzeciorzędu i czwartorzędu na epoki.

Kiedy William Smith i Charles Lyell rozpoznali w kolejnych warstwach okresy, nie było jeszcze sposobu nakreślenia ich skali czasu. Kreacjoniści proponowali ograniczenie się zaledwie do kilku tysięcy lat, podczas gdy inni sugerowali bardzo długie (lub nawet nieskończone) epoki. Przez ponad 100 lat trwały na ten temat ciągłe dyskusje, dopiero w XX wieku metody datowania na podstawie radioaktywnych izotopów pozwoliły na ustalenie konkretnych dat.

W 1977 Globalna Komisja Stratygrafii (przemianowana później na Międzynarodową Komisję Stratygrafii) podjęła wysiłki mające na celu zdefiniowanie globalnych odniesień dla jednostek geologicznych. Jej najaktualniejszym osiągnięciem jest tabela stratygraficzna, wydana w 2010 roku.

Tabela stratygraficzna (według ICS, 2010)

jednostki nieformalne	eon / eonotem	era / eratem	okres / system	epoka / oddział		wiek / piętro	faza górotwórcza	opis
	fanerozoik	kenozoik	czwartorzęd	holocen 11,7 tys.				Koniec ostatniego zlodowacenia, powstanie i rozwój Bałtyku, rozwój ludzkiej cywilizacji.
				plejstocen		późny 126 tys.	pasadeńska walachijska	Następujące po sobie zlodowacenia i ocieplenia, wzmożone opady w strefie międzyzwrotnikowej. Obszary tundry porasta karłowata roślinność, w świecie zwierząt królują wielkie ssaki, które wymierają pod koniec epoki. Trwa ewolucja człowieka, na terenie Europy żyją obok siebie Homo neandertalensis i Homo sapiens; wykształcają się główne rasy ludzkie. Plejstocen w antropologii przypada na okres zwany paleolitem.
						"ionian" 781 tys.
						kalabr 1,806 mln
						gelas 2,588 mln
			neogen	pliocen		piacent 3,600 mln	rodańska	Antarktydę, część Ameryki Południowej i częściowo kontynenty północnej półkuli pokrywa Lądolód, Morze Śródziemne odzyskuje połączenie z Oceanem Atlantyckim, powstaje Przesmyk Panamski. Klimat ciągle się ochładza i staje bardziej suchy, trwa stepowienie dużych obszarów, rozprzestrzeniają się trawożerne kopytne.
						zankl 5,332 mln
				miocen		messyn 7,246 mln	attycka             styryjska	Powstają Alpy i Himalaje – według teorii tektoniki płyt Afryka zderza się z Europą, a Indie zderzają się z Azją; kolejne zderzenia płyt kontynentalnych prowadzą do wypiętrzenia Gór Skalistych i Andów; Morze Tetydy zostaje zamknięte połączeniem lądowym między Afryką i Eurazją. Powstaje Morze Śródziemne. Antarktydę pokrywa lądolód. Kurczą się obszary mórz śródlądowych. W oceanach powstają prądy, które powodują wymieszanie składników odżywczych. Klimat ochładza się, w związku z czym trwa stepowienie dużych obszarów. Istnieje już większość obecnych rodzin ptaków i ssaków.
						torton 11,608 mln
						serrawal 13,82 mln
						lang 15,97 mln
						burdygał 20,43 mln
						akwitan 23,03 mln
			paleogen	oligocen		szat 28,4 (± 0,1) mln	sawska	Klimat pozostaje ciepły przez większość okresu, pod koniec zaczyna się powoli ochładzać; wypiętrzają się Alpy. Pojawiają się pierwsze naczelne.
						rupel 33,9 (± 0,1) mln
				eocen		priabon 37,2 (± 0,1) mln	helwecka   pirenejska	Okres rozpoczął się największym w historii Ziemi ociepleniem klimatu (paleoceńsko-eoceńskie maksimum termiczne). Przez cały czas trwania okresu klimat jest łagodny (klimat tropikalny panuje do 45 stopni szerokości geograficznej). Pojawia się wiele występujących do dziś rzędów i rodzin ssaków, takich jak nietoperze, walenie i syreny. Parzystokopytne reprezentowane są m.in. przez maleńkiego "jelenia" Diacodexis, a ku pojawieniu się nieparzystokopytnych zmierza ewolucja koniowatych.
						barton 40,4 (± 0,2) mln
						lutet 48,6 (± 0,2) mln
						iprez 55,8 (± 0,2) mln
				paleocen		tanet 58,7 (± 0,2) mln		Niszę pozostałą po wymarciu dinozaurów zaczynają wypełniać archaiczne ssaki. Pojawiają się kaktusy i palmy. Klimat jest ciepły, a pod koniec paleocenu następuje paleoceńsko-eoceńskie maksimum termiczne, które spowodowało zwrot w rozwoju ssaków. Ameryka Północna, Europa i Azja nadal stanowią jeden kontynent – Laurazję, zaczyna się jednak proces oddzielania Ameryki Północnej; trwa podział Gondwany na Afrykę, Amerykę Południową, Antarktydę i Australię. Z terytorium Europy i Ameryki Północnej wycofuje się morze.
						zeland ~61,1 mln
						dan 65,5 (± 0,3) mln
		mezozoik	kreda	późna kreda		mastrycht 70,6 (± 0,6) mln	laramijska             subhercyńska	Wielka transgresja morza. osadzają się wapienie, margle, opoki i kreda pisząca. Wśród roślin zaczynają przeważać okrytonasienne. pod koniec kredy następuje jedno z największych masowych wymierań gatunków – wymieranie kredowe. Według jedynej liczącej się obecnie teorii było ono spowodowane zderzeniem z meteorytem o średnicy ok. 10km. Wyginęły wszystkie dinozaury, belemnity, amonity, wiele grup gadów morskich oraz roślin lądowych.
						kampan 83,5 (± 0,7) mln
						santon 85,8 (± 0,7) mln
						koniak ~88,6 mln
						turon 93,6 (± 0,8) mln
						cenoman 99,6 (± 0,9) mln
				wczesna kreda		alb 112,0 (± 1,0) mln	austryjska	Pojawia się coraz więcej roślin okrytonasiennych, lecz dalej ilościowo przeważają rośliny nagozalążkowe. Występują prymitywne ptaki, z tego okresu pochodzą znalezione w Chinach najstarsze szczątki ssaka łożyskowego – Eomai.
						apt 125,0 (± 1,0) mln
						barrem 130,0 (± 1,5) mln
						hoteryw ~133,9 mln
						walanżyn 140,2 (± 3,0) mln
						berrias 145,5 (± 4,0) mln
			jura	jura późna		tyton 150,8 (± 4,0) mln	neokimeryjska	Na początku jury Pangea rozpada się na Laurazję i Gondwanę, pod koniec okresu również Gondwana zaczyna ulegać podziałowi. Często zmienia się biegunowość magnetyczna. Na początku jury następuje transgresja morza, duże obszary współczesnej Europy pokrywa morze epikontynentalne; pod koniec jury morza zaczynają się wycofywać. W jurze dolnej tworzyły się czarne iły, wapienie i margle, w środkowej piaszczyste i oolitowe rudy żelaza, a w górnej wapienie, np. oolitowe i rafowe, oraz margle. W Europie tworzą się złoża bokstytów – rudy glinu powstającej w tropikalnym klimacie z wietrzenia skaleni. W morzach trwa najbujniejszy rozwój amonitów (wydzielono opartych na nich ponad 100 poziomów stratygraficznych) i belemnitów, na lądzie dominacja wielkich gadów, pod koniec jury pojawia się archeopteryks – pierwszy ptak. Klimat jury jest ciepły, w osadach nie znaleziono dowodów żadnego zlodowacenia. Podobnie jak w triasie, żaden ląd nie leży na tyle blisko któregoś z biegunów, aby powstała polarna czapa lodowa. W Polsce najbardziej znanym utworem jurajskim jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, zbudowana z górnojurajskich wapieni.
						kimeryd ~155,6 mln
						oksford 161,2 (± 4,0) mln
				jura środkowa		kelowej 164,7 (± 4,0) mln
						baton 167,7 (± 3,5) mln
						bajos 171,6 (± 3,0) mln
						aalen 175,6 (± 2,0)mln
				jura wczesna		toark 183,0 (± 1,5) mln
						pliensbach 189,6 (± 1,5) mln
						synemur 196,5 (± 1,0) mln
						hettang 199,6 (± 0,6) mln
			Trias	późny trias		retyk 203,6 (± 1,5) mln	starokimeryjska               labińska	Na obszarze środkowej Europy osady triasowe to głównie facja pstrego piaskowca (dolnotriasowe piaskowce i zlepieńce), facja wapienia muszlowego (środkowotriasowe wapienie i dolomity), facja kajpru (górnotriasowe osady słodkowodne takie jak łupki ilaste, margle i piaskowce). Początek rozpadu Pangei, zaczynają powstawać oceany Altlantycki i Indyjski. Na przełomie triasu i jury trwa starokimeryjska faza orogenezy alpejskiej. Flora jest zdominowana przez rośliny nagonasienne. Pojawiają się pierwsze dinozaury, a pod koniec okresu również pierwsze ssaki.
						noryk 216,5 (± 2,0) mln
						karnik ~228,7 mln
				środkowy trias		ladyn 237,0 (± 2,0) mln
						anizyk ~245,9 mln
				wczesny trias		olenek ~249,5 mln
						ind 251,0 (± 0,4) mln
		paleozoik	perm	loping		czangsing 253,8 (± 0,7) mln	palatynacka                       saalska	Kontynenty połączone są w jeden superkontynent – Pangeę. Powstaje wiele pustyń, na których powstają czerwone zlepieńce i piaskowce (stąd dawna nazwa wczesnego permu – "czerwony spągowiec"), trwa silna działalność wulkaniczna. W drugiej połowie permu następuje transgresja morza, później kilka następujących po sobie regresji i transgresji, dzięki którym powstają cechsztyńskie cyklotemy węglanowo-ewaporatowe. Pod koniec okresu następuje masowe wymieranie drzewiastych widłaków, skrzypów i paproci (zastępowanych przez rośliny iglaste, miłorzębowe i sagowce), oraz koralowców czteropromiennych, trylobitów a także częściowo płazów, gadów i owadów (wymieranie permskie). Z tego okresu pochodzą m.in. kłodawska sól kamienna, hydrotermalne złoża miedzi LGOMu, oraz liczne surowce skalne. W utworach permskich istnieją ślady wielkiego zlodowacenia
						wucziaping 260,4 (± 0,7) mln
				gwadalup		kapitan 265,8 (± 0,7) mln
						word 268,0 (± 0,7) mln
						road 270,6 (± 0,7)
				cisural		kungur 275,6 (± 0,7) mln
						artinsk 284,4 (± 0,7) mln
						sakmar 294,6 (± 0,8) mln
						assel 299,0 (± 0,8) mln
			karbon	pensylwan	późny pensylwan	gżel 303,4 (± 0,9) mln	asturyjska          kruszcogórska   sudecka       bretońska	Bujny rozkwit roślinności – lądy porastają drzewiaste widłaki, kalamity, i paprocie nasienne. W okresie tym powstają największe złoża węgla kamiennego, od którego (łac. carbo) karbon wziął nazwę. Pojawiają się pierwsze zwierzęta latające (owady), oraz pierwsze gady – kotylozaury. Na nowo rozpoczyna się proces łączenia kontynentów, trwa orogeneza waryscyjska (powstają między innymi góry Półwyspu Iberyjskiego, Kornwalii, Reńskie Góry Łupkowe, Ardeny, Harz, Wogezy, Schwarzwald, Masyw Czeski, oraz Sudety i Góry Świętokrzyskie), i związana z nią wielka regresja morza, osady tego okresu świadczą również o wielkim zlodowaceniu.
						kasimow 307,2 (± 1,0) mln
					środkowy pensylwan	moskow 311,7 (± 1,1) mln
wczesny pensylwan	baszkir 318,1 (± 1,3) mln
missisip	późny missisip			serpuchow 328,3 (± 1,6) mln
	środkowy missisip			wizen 354,3 (± 2,1) mln
	wczesny missisip			turnej 359,2 (± 2,5) mln
dewon	późny dewon		famen 374,5 (± 2,6) mln	liguryjska     eryjska       ardeńska	Trwa erozja wyniesionych wcześniej łańcuchów górskich na północnej półkuli, co owocuje wielkimi pokładami czerwonej barwy zlepieńców i piaskowców. Klimat jest ciepły i suchy. Flora lądowa to psylofity, pierwotne paprocie, widłaki i skrzypy. Pojawiają się pierwsze zwierzęta lądowe: stawonogi i płazy tarczogłowe. Na początku okresu trwa regresja morska, następnie transgresja. Teren obecnej Polski zalany jest przez morze, na powierzchni znajdują się jedynie góry. Osady dewonu odsłaniają się w Górach Świętokrzyskich. Pod koniec okresu rozpoczęły się wstępne ruchy górotwórcze orogenezy waryscyjskiej.
			fran 385,3 (± 2,6) mln
	środkowy dewon		żywet 391,8 (± 2,7) mln
			eifel 397,5 (± 2,7) mln
	wczesny dewon		ems 407,0 (± 2,8) mln
			prag 411,2 (± 2,8) mln
			lochkow 416,0 (± 2,8) mln
sylur	przydol 418,7 (± 2,7) mln			krakowska	Po zlodowaceniu na przełomie ordowiku i syluru poziom wód podnosi się, następnie wskutek orogenez znów opada, co doprowadza do wymierania wielu gatunków. Trwają ruchy górotwórcze (jedna z większych faz orogenezy kaledońskiej), którym towarzyszy silny wulkanizm. Powstaje Laurazja. Florę stanowią na lądzie widłaki i psylofity, a w morzach zielenice, krasnorosty i sinice, następuje rozkwit fauny morskiej. Większość obszaru Polski zalana jest przez płytkie morze, w którym powstają wapienie, łupki, iłowce, mułowce, szarogłazy i zlepieńce.
	ludlow		ludford 421,3 (± 2,6) mln
			gorst 422,9 (± 2,5) mln
	wenlok		homer 426,2 (± 2,4) mln
			szejnwud 428,2 (± 2,3) mln
	landower		telicz 436,0 (± 1,9) mln
			aeron 439,0 (± 1,8) mln
			ruddan 443,7 (± 1,5) mln
ordowik	ordowik późny		hirnant 445,6 (± 1,5) mln	takońska	Trwa transgresja morza, stąd większość osadów tego okresu to głównie morskie utwory piaszczysto-ilaste, takie jak łupki ilaste, piaskowce, wapienie czy margle. Na obszarze dzisiejszej Polski znajduje się płytkie morze. Większość kontynentów południowej półkuli tworzy Gondwanę, według teorii tektoniki płyt dryfującą od równika w kierunku bieguna południowego. Klimat jest ciepły. Na lądzie pojawiają się pierwsze paprotniki. Pod koniec tego okresu Gondwana osiągnęła szerokość polarną (wg teorii tektoniki płyt) i uległa częściowemu zlodowaceniu, nastąpiło również masowe wymieranie zwierząt (wymieranie ordowickie). W ordowiku miało miejsce nasilenie orogenezy kaledońskiej.
			kat 455,8 (± 1,6) mln
			sandb 460,9 (± 1,6) mln
	ordowik środkowy		darriwil 468,1 (± 1,6) mln
			daping 471,8 (± 1,6) mln
	ordowik wczesny		flo 478,6 (± 1,7) mln
			tremadok 488,3 (± 1,7) mln
kambr	furong		piętro 10 ~492 mln	sandomierska sardyjska	Dzięki zwiększeniu ilości tlenu nastąpiła kambryjska eksplozja ewolucyjna, która pozostawiła po sobie liczne skamieniałości i ślady organiczne – m.in. trylobity, które pojawiły się w środkowym kambrze. W kambrze pojawiły się też pierwsze strunowce (pikaia). Od dolnego kambru trwa wielka transgresja morza (maksymalna w środkowym kambrze), następnie wskutek ruchów górotwórczych następuje lekka regresja w górnym kambrze. Typowe dla tego okresu są skały osadowe pochodzenia morskiego. Teren dzisiejszej Polski leży w pobliżu równika. Utwory kambryjskie występują w Polsce na powierzchni w Górach Świętokrzyskich i Sudetach. Pod koniec kambru rozpoczyna się orogeneza kaledońska.
			piętro 9 ~496 mln
			paib ~499 mln
	oddział 3		gużang ~503 mln
			drum ~506,5 mln
			piętro 5 ~510 mln
	oddział 2		piętro 4 ~515 mln
			piętro 3 ~521 mln
	terenew		piętro 2 ~528 mln
			fortun 542,0 (± 1,0) mln
prekambr	proterozoik	neoproterozoik	ediakar ~635 mln				bajkalska assyntyjska kadomijska katangijska	W atmosferze znajduje się coraz więcej tlenu. Utlenia on związki żelaza, dzięki czemu w okresie między 2,5 a 2 mld lat temu powstaje ponad 90% światowych rud żelaza. Około 2 mld lat temu zaczyna wykształcać się warstwa ozonowa. W dolnym proterozoiku miało miejsce pierwsze w dziejach ziemi zlodowacenie; w ciągu całej ery miało miejsce ich kilka, a największe z nich w kriogenie (ziemia-śnieżka) – istnieje hipoteza, że cała planeta pokryta była lodowcem, niezamrożone były jedynie głębie oceaniczne (podgrzewane ciepłem Ziemi). W pozostałych okresach proterozoiku klimat był ciepły, o czym świadczą pochodzące z tamtego czasu wapienie i dolomity. Trwały potężne ruchy górotwórcze, wiele skał uległo metamorfizmowi. Ok. 1,5 mld lat temu pojawiły się pierwsze organizmy zawierające jądro (Acritarcha) i organizmy wielokomórkowe. Pod koniec proterozoiku w morzach rozwinęła się fauna ediakarańska.
			kriogen 850 mln
			ton 1 mld				dalslandzka
		mezoproterozoik	sten 1,2 mld				grenwilska (swekonorweska)
			ektas 1,4 mld
			kalim 1,6 mld				penakaen hudsońska karelska
		paleoproterozoik	stater 1,8 mld
			orosir 2,05 mld
			riak 2,3 mld
			sider 2,5 mld				algomijska
	archaik	neoarchaik 2,8 mld					kenorańska	Skorupa ziemska już zastygła, a jej temperatura spadła na tyle, by mogła występować woda w stanie ciekłym. Powstają kratony – zalążki przyszłych kontynentów, oraz pierwsze rudy metali. Około 3,8 mld lat liczą najstarsze pozostałości po beztlenowych i bezjądrowych organizmach. Z archaiku pochodzą pierwsze warstwy wapieni i dolomitów, na ok. 2,8 mld lat temu przypada rozpowszechnienie stromatolitów. Zawartość wolnego tlenu w atmosferze jest bardzo niska. Międzynarodowa Komisja Stratygrafii nie definiuje początku tej ery, nieoficjalnie przyjmuje się jednak za dolną granicę 4,0 mld i hadeik jako erę poprzedzającą.
		mezoarchaik 3,2 mld					białomorska saamijska
		paleoarchaik 3,6 mld
		eoarchaik 4,0 mld

Skala czasu geologicznego

Miliony lat

• Hadeik nie jest erą zatwierdzoną oficjalnie przez ICS, użyty tu został dla przedstawienia skali czasu od powstania Ziemi.
• Prekambr nie jest oficjalną jednostką geologiczną.

Pochodzenie nazw niektórych jednostek

• sider – od greckiego słowa sideros, oznaczającego żelazo – z powodu powstałych w tym czasie rud żelaza
• orosir – od greckiego słowa orosira, oznaczającego łańcuch górski
• riak – od greckiego słowa rhyax oznaczającego strumień lawy
• stater – od greckiego słowa statheros – stabilny
• ediakar – od australijskiego płaskowyżu Ediacara, gdzie znaleziono wiele skamieniałości (tzw. fauna ediakarańska).
• kambr – od prowincji rzymskiej Cambria – obecnej Walii
• ordowik – od brytyjskiego plemienia Ordowików
• sylur – od celtyckiego plemienia Sylurów
• dewon – od nazwy brytyjskiego hrabstwa Devonshire
• karbon – od słowa carbo – łac. węgiel
• perm – od wchodniorosyjskiego miasta, gdzie znajdują się wzorcowe osady tego okresu
• trias – od greckiego słowa trias, z powodu domniemanej trójdzielności okresu
• jura – od francusko-szwajcarskiego pasma górskiego
• kreda – od skał węglanowych występujących na wybrzeżu Anglii, powstałych w tamtym okresie
• eocen – w wolnym tłumaczeniu "świt nowych czasów"

Zobacz też

• Dawna tabela stratygraficzna

Bibliografia

• Tabela stratygraficzna w wersji z roku 2010, na stronie International Comission on Stratigraphy (ang.)
• Tabela stratygraficzna rekomendowana przez ICS („Przegląd Geologiczny”. 55 (9), 2007. Państwowy Instytut Geologiczny (pol.). )
• Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie: Geologic Time (ang.)
• Muzeum Państwowego Instytutu Geologicznego (pol.)
• NASA: Geologic Time (ang.)
• CHRONOS (ang.)