Eucharystia (sakrament)

Komunia Święta
Chrystus z Eucharystią, obraz Joana de Joanes
Podstawy Jezus Chrystus Ostatnia Wieczerza Nowe Przymierze Chrześcijaństwo Sakrament
Teologia Słowa ustanowienia Konsekracja Transsubstancjacja Konsubstancjacja Unia sakramentalna Obecność rzeczywista Obecność duchowa Memorializm Konkomitancja Impanacja
Teolodzy Apostoł Paweł Bazyli Wielki Jan Chryzostom Augustyn z Hippony Tomasz z Akwinu Marcin Luter Huldrych Zwingli Jan Kalwin
Tradycje Komunia otwarta Komunia zamknięta Boska liturgia Msza święta Nabożeństwo komunijne Adoracja Eucharystii Soli Deo gloria Komunia dzieci Pierwsza Komunia Święta Konfirmacja
Portal • Kategoria

Ikona przedstawiająca Chrystusa Eucharystycznego w zbiorach Muzeum Historycznego w Sanoku

Eucharystia /(gr.) εὐχαριστία (eucharistía) dziękczynienie / lub Wieczerza Pańska, Sakrament Ołtarza, Msza św., Komunia Święta, Najświętszy Sakrament, Najświętsza Ofiara – uroczysta celebracja Ostatniej Wieczerzy, uczty paschalnej, którą Jezus spożył przed swoją zbawczą męką, śmiercią i zmartwychwstaniem i którą chrześcijanie sprawują wypełniając polecenie Mistrza: To czyńcie na moją pamiątkę (Łk 22,19). Eucharystia jest antycypacją, zaczątkiem uczty zaślubin Baranka zapowiedzianej w Apokalipsie (Ap 19,9).

Biblia o Eucharystii

Jest faktem ogólnie uznanym przez historyków wczesnego chrześcijaństwa oraz teologów, zarówno egzegetów biblijnych jak i liturgistów, że opisy sprawowania i ustanowienia Ostatniej Wieczerzy-Eucharystii przez Jezusa, zachowane w pismach Nowego Testamentu, powstały całe lata po tym wydarzeniu. Ponieważ kościoły gromadziły się regularnie na sprawowanie Eucharystii, był to zwyczaj, który stał się ich drugą naturą. Dlatego opisy, które znajdujemy w Ewangeliach i u św. Pawła nie miały na celu odtworzenia historycznego przebiegu Ostatniej Wieczerzy. Celem ich była pomoc wszystkim następnym pokoleniom chrześcijan w głębszym zrozumieniu tej istotnej praktyki liturgicznej Kościoła. Przebieg Eucharystii opisany u Apostoła Pawła jest podobny do opisu znajdującego się u Ewangelisty Łukasza i prawdopodobnie ukazuje to, jak sprawowano Eucharystię w kościele w Antiochii syryjskiej. Opis Marka, z kolei jest podobny do opisu Mateusza i ukazuje prawdopodobnie tradycję sprawowania Pamiątki Pana w kościele w Jerozolimie. Opis Pawłowy z listu do Koryntian, napisanego w Efezie ok. 56 roku, jest najstarszy. Opis Ewangelii Marka powstał ok. ośmiu lat później.

Eucharystia u św. Pawła

W przeciwieństwie do chrztu, Apostoł Paweł w żadnym z listów nie dał doktrynalnego wytłumaczenia Eucharystii. Dzięki problemom kościoła w Koryncie mamy jednak dwa fragmenty Pierwszego Listu do Koryntian mające najwyższe znaczenie: 1 Kor 10,14-22 oraz 11, 17-34.

Nie można zbyt precyzyjnie określić jak przebiegała Wieczerza Pańska w Koryncie. Chrześcijanie zbierali się w domu poszczególnych wiernych na posiłek, na który składały się z pewnością nie sam chleb i wino. Nie można mówić o agapé, ponieważ ta nazwa pojawiła się dopiero od II w., gdy posiłek właściwy został już oddzielony od spożywania sakramentu Eucharystii, chleba i wina. Jedzenie nie było też jedynie swego rodzaju wstępem, aperitifem, lecz tworzyło z Pamiątką Pana jedną całość. Będąc na swój sposób typowym dla epoki posiłkiem religijnym - w owych czasach często po złożeniu ofiary ze zwierząt organizowano publiczne uczty - Wieczerza Pańska była czymś zupełnie odmiennym, była elementem chrześcijańskiego życia wspólnotowego. Stanowiła podstawę życia Kościoła-Ciała Chrystusa. Apostoł porównuje wieczerze eucharystyczne chrześcijan z ucztami pogańskimi oraz ze spożywaniem ofiar ze zwierząt przez Izrael według ciała. W rozdz. 8 zwraca uwagę, że ponieważ jest jeden Bóg i jeden Pan-Chrystus (1 Kor 8,6), ofiary pogańskie ku czci bożkom nie mają żadnego znaczenia. Nie można jednak tak samo nie przykładać znaczenia do Wieczerzy Pańskiej - nie można spożywać jej, nie zważając na Ciało (1 Kor 11,29). Wyrażenie kielich błogosławieństwa oraz chleb, który łamiemy (1 Kor 10,16) są z pewnością słownictwem eucharystycznym przed-Pawłowym, jako typowe wyrażenie semickie. Trzeci rytualny kielich żydowskiego sederu paschalnego jest tradycyjnie zwany kielichem błogosławieństwa /(hebr.) kôs šel b^erākāh/.

Uczniowie spożywali Eucharystię nie zważając na komunię /(gr.) koinonia/ z Ciałem i Krwią Chrystusa. Wersy 11, 27 oraz 29 wskazują realną obecność ciała i krwi Pańskiej w sakramencie chleba i wina:

(27) Dlatego też kto spożywa chleb lub pije kielich Pański niegodnie, winny będzie Ciała i Krwi Pańskiej. /.../ (29) Kto bowiem spożywa i pije nie zważając na Ciało [Pańskie], wyrok sobie spożywa i pije.

Według X. Léon-Dufoura, w zdaniach tych niektórzy egzegeci widzą poboczną tradycję sakramentalną, inni słusznie uznają to stwierdzenie za Pawłowe. Apostoł traktuje je jako wprowadzenie do stwierdzenia o jednym chlebie, który jest w centrum dyskursu. W następnych zdaniach Paweł widzi choroby i szerzącą się śmierć wśród uczniów jako karę za nadużycia w sprawowaniu Eucharystii:

Dlatego to właśnie wielu wśród was słabych i chorych i wielu też umarło. Jeżeli zaś sami siebie osądzimy, nie będziemy sądzeni. Lecz gdy jesteśmy sądzeni przez Pana, upomnienie otrzymujemy, abyśmy nie byli potępieni ze światem. (11, 30-32)

Uczniowie w Koryncie nie zważali także na siebie wzajemnie. Być może frakcja Apollosa (por. 1 Kor 3, 4) oddzielała się od innych uczniów, nie dzieląc z nimi posiłku. Słabość tego wspólnotowego praktykowania Wieczerzy Pańskiej wypominał Apostoł:

Przede wszystkim słyszę - i po części wierzę - że zdarzają się między wami spory /(gr.) schismata/, gdy schodzicie się razem jako Kościół. Zresztą nawet muszą być wśród was rozdarcia /(gr.) aireseis/, żeby się okazało, którzy są wypróbowani. Tak więc, gdy się zbieracie, nie ma u was spożywania Wieczerzy Pańskiej. Każdy bowiem już wcześniej zabiera się do własnego jedzenia, i tak się zdarza, że jeden jest głodny, podczas gdy drugi nietrzeźwy. Czyż nie macie domów, aby tam jeść i pić? Czy chcecie znieważać Boże zgromadzenie i zawstydzać tych, którzy nic nie mają? (1 Kor 11, 18-22)

Napomnienie Pawła jest skierowane przeciw pogańskim postawom uczniów w czasie Eucharystii: egoizmowi, frakcjom. W napomnieniu Pawła dominują słowa: uczestniczyć (metecho) i mieć wspólnotę (koinonia). Wspólnotę z Chrystusem ukrzyżowanym i zmartwychwstałym Paweł wyjaśniał w innych listach, np. w Ga 2,20: Żyję nie ja, lecz żyje we mnie Chrystus, także Rz 6, 8 orz 8,17n; Kol 2,20; 2 Kor 4,14; Flp 1,23; Kol 3,3n; 1 Tes 4,17. Celebrację Eucharystii w Koryncie Paweł konfrontuje z wydarzeniami paschalnymi Starego Testamentu, przedstawiając je jako sakramenty: chrzest w obłoku i w Morzu Czerwonym, wędrówka po pustyni pod wodzą Mojżesza, picie ze skały-Chrystusa, bunt przeciw Bogu i kara wężów (1 Kor 10, 1-9). Widoczna jest paralela do pełnego emocji kantyku Mojżesza z Księgi Powtórzonego Prawa 32:

[Jeszurun-Jakub] Boga, Stwórcę swego porzucił, zelżył Skałę, swoje ocalenie... Składają ofiary złym duchom, które nie są Bogiem, bogom, których oni nie znają... rozjątrzyli Mnie swymi czczymi bożkami... Ci, co zjadali tłuste ich żertwy i wino pili z ich płynnych ofiar... (Pwt 32, 15.17.21.38)

Słowa Pawła nie dają możliwości określenia, w którym momencie posiłku sprawowano właściwą Eucharystię-Pamiątkę Wieczerzy Pańskiej, którą Paweł przekazał założonemu przez siebie kościołowi: Ja bowiem otrzymałem od Pana to, co wam przekazałem (1 Kor 11, 23). Nawiązanie do samego wydarzenia Ostatniej Wieczerzy Jezusa w liście Pawła jest pierwszym chronologicznie świadectwem pisanym - opis Ewangelii Synoptycznych jest późniejszy - występowania ciągłości między Jezusową wieczerzą, którą odbył przed swą męką i zmartwychwstaniem, a chrześcijańską celebracją sakramentu, zasiadaniem za stołem razem ze Zmartwychwstałym. Apostoł wymienia jedynie Śmierć Pana, być może by przypomnieć wiernym, że w Eucharystii nie chodzi o celebrację samego życia, które otrzymują w Zmartwychwstałym, lecz także o jednoczenie się ze śmiercią Chrystusa. Używając imienia Pan - Kyrios a nie Jezus, ujmuje całość w paschalnym - a nie jedynie pasyjnym, skupionym na psychologicznych aspektach cierpienia - kontekście. Paschalny sens śmierci Apostoł wypracował przy interpretacji sakramentu, przez który wchodzi się w Nowe Przymierze: chrztu. Paweł mówi o chrzcie ze względu na, w odniesieniu do /(gr.) εις - eis / śmierci Chrystusa a nie w /(gr.) εν τη - en te/ niej - różnicę tę wyraźnie pokazuje 1 Kor 10,2: Izraelici byli zanurzeni ze względu na (eis) Mojżesza, w (en te) obłoku oraz w (en te) morzu. Chrześcijanin został zjednoczony (dosł. konsekrowany) z osobą Chrystusa, który umarł za nas, co ma skutek w naszym duchowym i moralnym zmartwychwstaniu:

Jeżeli bowiem przez śmierć, podobną do Jego śmierci, zostaliśmy z Nim złączeni w jedno, to tak samo będziemy z Nim złączeni w jedno przez podobne zmartwychwstanie. (Rz 6,5)

Paweł wiąże kielich z Nowym Przymierzem, we Krwi Jezusa-Pana. To przymierze w Duchu jest jednym z ulubionych tematów Pawła np. w 2 Kor 3,6; 5,17 oraz Rz 6,4; 7,6. Paweł przypomina koryntianom śmierć Chrystusa, gdyż w niej została przemieniona relacja ludzi do Boga i w posiłku wspólnotowym, który jest jej Pamiątką, celebruje się miłość bez granic i zawsze aktualną. Dwa wydarzenia dotyczące Jezusa: noc, w której był wydany (w. 23) oraz dzień, aż przyjdzie (w. 26) - wyznaczają ramy czasowe, okres, który Kościół ma do dyspozycji. Proklamowanie śmierci Chrystusa poprzez celebrację eucharystyczną (w. 26) - słowa Pawła nie są nakazem czynienia tego: proklamujcie lecz stwierdzeniem faktu: proklamujecie - jest ogłaszaniem nie tylko wiedzy o tej śmierci, ale też ukazywaniem działania jej zbawczej mocy w imieniu samego Pana. Celebracja staje się słowem samego Chrystusa. Ma to swoje przedłużenie w życiu chrześcijan, którzy noszą w sobie konanie Chrystusa (por. 2 Kor 4,10). Spożywanie Wieczerzy Pańskiej ma jednoznacznie charakter pneumatyczny, uczniowie są napełnieni Duchem Świętym. Wprost napisze o tym w następnym rozdziale: wszyscy zostaliśmy napojeni jednym Duchem (1 Kor 12,13).

Eucharystia u św. Jana Ewangelisty

Ewangelia Jana przekazuje tradycję o sprawowaniu Wieczerzy Pańskiej i łamaniu chleba w sposób całkowicie unikalny. Zachowuje pewien dystans wobec organizacji życia chrześcijańskiego, wysuwając na plan pierwszy przykazanie miłości braterskiej. Chociaż Jan Ewangelista powstrzymuje się od opisu słów ustanowienia sakramentu, jednak - przynajmniej według niektórych komentatorów - symbolika używana przez Apostoła pozwala w słowach i gestach Jezusa dostrzec sens głębszy, sakramentalny. Treści dotyczące Eucharystii przekazane są w Mowie pożegnalnej Jezusa, zawartej w rozdz. 13-16, oraz w mowie O Chlebie życia - rozdz. 6, 26-65.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Fragmenty biblijne

1. Ustanowienie Eucharystii: "A gdy oni jedli, wziął Jezus chleb i pobłogosławił, łamał i dawał uczniom, i rzekł: Bierzcie i jedzcie, to jest ciało moje. Potem wziął kielich i podziękował, dał im, mówiąc: Pijcie z niego wszyscy; albowiem to jest krew moja nowego i wiecznego przymierza, która się za was i za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów. Ale powiadam wam: Nie będę pił odtąd z tego owocu winorośli aż do owego dnia, gdy go będę pił z wami na nowo w Królestwie Ojca mego. A gdy odśpiewali hymn, wyszli ku Górze Oliwnej." – Mt 26, 26-30. porównaj: Mr14, 22-26, Łk 22, 14-20, a także Jan 17, 1-26.
2. Napomnienie Apostoła Pawła do godnego spożywania Eucharystii (Wieczerzy Pańskiej:"(20) Tak więc, gdy się zbieracie, nie ma u was spożywania Wieczerzy Pańskiej. (21) Każdy bowiem już wcześniej zabiera się do własnego jedzenia, i tak się zdarza, że jeden jest głodny, podczas gdy drugi jest nietrzeźwy. (22) Czyż nie macie domów, aby tam jeść i pić? Czy chcecie znieważać Boże zgromadzenie i zawstydzać tych, którzy nic nie mają? Cóż wam powiem? Czy będę was chwalił? Nie, za to was nie pochwalę. (23) Ja bowiem otrzymałem od Pana to, co wam przekazałem, że Pan Jezus tej nocy, kiedy został wydany, wziął chleb (24) i dzięki uczyniwszy połamał i rzekł: To jest Ciało moje które za was będzie [wydane]. Czyńcie to na moją pamiątkę! (25) Podobnie, skończywszy wieczerzę, wziął kielich, mówiąc: Ten kielich jest Nowym Przymierzem we Krwi mojej. Czyńcie to, ile razy pić będziecie, na moją pamiątkę! (26) Ilekroć bowiem spożywacie ten chleb albo pijecie kielich, śmierć Pańską głosicie, aż przyjdzie. (27) Dlatego też kto spożywa chleb lub pije kielich Pański niegodnie, winny będzie Ciała i Krwi Pańskiej. (28) Niech przeto człowiek baczy na siebie samego, spożywając ten chleb i pijąc z tego kielicha. (29) Kto bowiem spożywa i pije nie zważając na Ciało [Pańskie], wyrok sobie spożywa i pije. (30) Dlatego to właśnie wielu wśród was słabych i chorych i wielu też umarło. (31) Jeżeli zaś sami siebie osądzimy, nie będziemy sądzeni. (32) Lecz gdy jesteśmy sądzeni przez Pana, upomnienie otrzymujemy, abyśmy nie byli potępieni ze światem. (33) Tak więc, bracia moi, gdy zbieracie się by spożywać [wieczerzę], poczekajcie jedni na drugich! (34) Jeżeli ktoś jest głodny, niech zaspokoi głód u siebie w domu, abyście się nie zbierali ku potępieniu [waszemu]. Co do reszty, zarządzę, gdy do was przybędę. " – 1 Kor 11, 20-34.
3. Niepowtarzalność ofiary Jezusa: "Chrystus bowiem wszedł nie do świątyni, zbudowanej rękami ludzkimi, będącej odbiciem prawdziwej (świątyni), ale do samego nieba, aby teraz wstawiać się za nami przed obliczem Boga, nie po to, aby się często miał ofiarować jak arcykapłan, który co roku wchodzi do świątyni z krwią cudzą. Inaczej musiałby cierpieć wiele razy od stworzenia świata. A tymczasem raz jeden ukazał się teraz na końcu wieków na zgładzenie grzechów przez ofiarę z samego siebie. A jak postanowione ludziom raz umrzeć, a potem sąd, tak Chrystus raz jeden był ofiarowany dla zgładzenia grzechów wielu, drugi raz ukaże się nie w związku z grzechem, lecz dla zbawienia tych, którzy Go oczekują" – Hbr 9, 24-28
4. Niepowtarzalność ofiary Jezusa: "Na mocy tej woli uświęceni jesteśmy przez ofiarę ciała Jezusa Chrystusa raz na zawsze. Wprawdzie każdy kapłan staje codziennie do wykonywania swej służby, wiele razy te same składając ofiary, które żadną miarą nie mogą zgładzić grzechów. Ten przeciwnie, złożywszy raz na zawsze jedną ofiarę za grzechy, zasiadł po prawicy Boga, oczekując tylko, aż nieprzyjaciele Jego staną się podnóżkiem nóg Jego. Jedną bowiem ofiarą udoskonalił na wieki tych, którzy są uświęcani." – Hbr 10, 10-14
5. "Ilekroć bowiem spożywacie ten chleb albo pijecie kielich, śmierć Pańską głosicie, aż przyjdzie. Dlatego też kto spożywa chleb lub pije kielich Pański niegodnie, winny będzie Ciała i Krwi Pańskiej." - 1 Kor 11, 26-27
6. "Ciało moje jest prawdziwym pokarmem, a Krew moja jest prawdziwym napojem. Kto spożywa moje Ciało i Krew moją pije, trwa we Mnie, a Ja w nim. Jak Mnie posłał żyjący Ojciec, a Ja żyję przez Ojca, tak i ten, kto Mnie spożywa, będzie żył przeze Mnie. To jest chleb, który z nieba zstąpił – nie jest on taki jak ten, który jedli wasi przodkowie, a poumierali. Kto spożywa ten chleb, będzie żył na wieki." - J 6, 55-58
7. "A gdy jedli, wziął chleb, odmówił błogosławieństwo, połamał i dał im mówiąc: «Bierzcie, to jest Ciało moje». Potem wziął kielich i odmówiwszy dziękczynienie dał im, i pili z niego wszyscy. I rzekł do nich: «To jest moja Krew Przymierza, która za wielu będzie wylana. Zaprawdę, powiadam wam: Odtąd nie będę już pił z owocu winnego krzewu aż do owego dnia, kiedy pić go będę nowy w królestwie Bożym»." - Mk 14, 22-25

Historia Eucharystii

Przez pierwsze sto lat po zmartwychwstaniu Jezusa, jego uczniowie zbierali się na sprawowanie eucharystii w domach i mieszkaniach, a także w wynajętych salach publicznych. Jest prawdopodobne, że spotykali się także w grotach, jak np. w Betlejem i Getsemani, gdzie odnaleziono ślady liturgii chrześcijańskiej z okresu przed-bizantyjskiego.

Korzenie starotestamentalne

Trwają dyskusje uczonych czy Ostatnia Wieczerza Jezusa była celebrowana dokładnie zgodnie z obrzędami żydowskiej Paschy, czy nie. Faktem bezspornym, uznawanym przez wszystkich jest to, że Chrystus ustanowił Eucharystię posługując się symboliką paschalną i korzystając z unikalnych żydowskich modlitw błogosławienia Boga i dziękczynienia Mu, zwanymi po hebrajsku berakoth. Również Jego Pamiątka, którą polecił uczniom sprawować, była swego rodzaju technicznym pojęciem judaizmu.

Pamiątka

Pojęcie Pamiątki, znane w religijności judaizmu czasów Jezusa, daje odpowiedź na to, czy mistrz z Nazaretu zostawił jakąś konkretną ustaloną ceremonię, rytuał, zgodnie z którym jego uczniowie mieli wspominać Jego Mękę i Śmierć i Zmartwychwstanie: to czyńcie na Moją Pamiątkę (Łk 22,19). Seder Amram Gaon, jeden z najstarszych zbiorów modlitw żydowskich podaje następujący tekst świątecznego błogosławieństwa /(hebr.) berākāh/ przy trzecim kielichu - kielichu błogosławieństwa wypijanym po posiłku - w którym słowo pamiątka jest używane w obfitości:

Boże nasz i Boże naszych ojców, niech nasza pamiątka i naszych ojców, i pamiątka Jeruzalem, miasta, i pamiątka Mesjasza, syna Dawida, Twego sługi, i pamiątka Twojego ludu, całego domu Izraela, powstanie i nadejdzie, nadejdzie by przejść, by być widzianą, przyjętą i słyszaną, chowaną w pamięci, i wspominaną przed Tobą, dla wyzwolenia, dla dobra, dla łaski, dla pełnej miłości życzliwości i dla miłosierdzia w tym dniu. Pamiętaj o nas JHWH (czytaj: Adonaj), nasz Boże, poprzez nią, dla dobra, i nawiedź nas przez nią dla błogosławieństwa, i zbaw nas przez nią, abyśmy żyli, przez słowo zbawienia i miłosierdzia, i oszczędź nas, okaż łaskę i miłosierdzie, bo Ty jesteś łaskawym i miłosiernym Bogiem i Królem. (Traktat Berakoth III, 49 a)

Słowo pamiątka jest tu użyte w znaczeniu świętego znaku, który Bóg dał swemu ludowi, zachowującemu go jako swój największy duchowy skarb. Znak ten, celebrowany w dniu świątecznym, oznacza kontynuację wielkich dzieł Bożych w czasie, w którym się odprawia święto. Jezus w miejscu, które normalnie przysługuje temu świątecznemu błogosławieństwu przy trzecim kielich, najprawdopodobniej wypowiedział swoje własne słowa o pamiątce swej Krwi wylanej za Nowe Przymierze. Słowo pamiątka występowało w judaizmie zarówno w trzecim błogosławieństwie, jak i w modlitwach Abodah służących poświęcaniu ofiar ze zwierząt składanych w Świątyni, co wskazuje na ofiarniczy charakter tego terminu. W ten sposób, poprzez błogosławieństwo /berākāh/ chleba i wina jako Jego Ciała i Krwi, będącej odtąd na zawsze substancją Pamiątki, Jezus nadał znaczenie Ofiary swemu Krzyżowi i poprzez to usunął wszelkie wcześniejsze ofiary. Jak podkreślił L. Bouyer, w czasie Ostatniej Wieczerzy krzyż Chrystusa i chrześcijańska Eucharystia otrzymały od Jezusa w sposób nieodłączny charakter Ofiary. Jezus stał się nowym barankiem paschalnym, złożonym w ofierze dla nowego przymierza, zgodnie z planem Bożym. Proklamuje się to w Eucharystii poprzez błogosławienie Boga - czyni się to najpierw wobec Boga, a nie wobec świata, gdyż proklamacja jest odwołaniem do Jego działania. Bowiem przywoływanie śmierci Chrystusa jest Bożym gwarantem Jego wierności wobec dzieła zbawienia ludzkości. Realizacja tego błogosławieństwa-dziękczynienia /berākāh/ ma charakter eschatologiczny, dokona się bowiem w pełni, gdy Chrystus przyjdzie na końcu czasów (1 Kor 11,26).

Berakoth jako odpowiedź na słowo Boże

Błogosławieństwo-dziękczynienie, było odpowiedzią modlitewną na słowo Boże osoby posłusznej w wierze Bogu. Berakoth poświęcone są cały rozdział w Misznie i cała sekcja w Toseftah - dwóch częściach Talmudu. Wyróżnia się błogosławieństwa krótsze, wznoszone w ciągu dnia, by uświęcić go. Na przykład po obudzeniu, przy obmyciu wypowiada się następujące pierwsze błogosławieństwo:

Błogosławiony bądź Ty, JHWH (czytaj: Adonaj), nasz Boże, Królu wszechświata, który uświęciłeś nas swoimi przykazaniami, i dałeś nam przykazanie umywania rąk.

Inne poranne błogosławieństwo - przy pianiu koguta:

Błogosławiony bądź Ty, JHWH (czytaj: Adonaj), nasz Boże, Królu wszechświata, który uświęciłeś nas swoimi przykazaniami, który dałeś kogutowi inteligencję, by rozróżniał dzień od nocy.

Następnie przychodzą błogosławieństwa, w których pobożny Żyd błogosławi Boga za to, że nie został stworzony ani poganinem, ani niewolnikiem, ani kobietą. Z kolei kobieta zaś modli się:

Błogosławiony bądź Ty, JHWH (czytaj: Adonaj), nasz Boże, Królu wszechświata, który uświęciłeś nas swoimi przykazaniami, i stworzyłeś mnie zgodnie ze swą wolą.

Rabini komentują te dwa ostatnie błogosławieństwa, że jest łaską dla mężczyzny być powołanym do wypełnienia obowiązków modlitewnych, a dla kobiety łaską jest być wolną od nich, by zająć się pracami domowymi.

Oprócz tych codziennych błogosławieństw, są także błogosławieństwa bardziej uroczyste, dłuższe, wznoszone przy posiłkach w domu, a także w modlitwie synagogalnej, zwłaszcza te poprzedzające śpiew Szema Izrael. Te synagogalne oraz berakoth domowe, z okazji posiłków, stały się prototypem chrześcijańskich dziękczynnych modlitw eucharystycznych.

Pierwsze sto lat

W tym okresie, Eucharystia była prywatnym posiłkiem chrześcijan, poprzez który dopełniali publiczną liturgię synagogalną, w której w dalszym ciągu uczestniczyli jako Żydzi. Dialog, bez wątpienia pochodzenia semickiego, na początku prefacji rozpoczynającej Kanon rzymski jest najstarszą formułą liturgiczną, zachowaną jeszcze tylko w liturgii eucharystii egipskiej. Trzeci wers jest zapisem pierwotnego dziękczynienia /dosł. (gr.) eucharistía/:

Pan z wami.
–I z duchem twoim.
W górę serca.
- Wznosimy je do Pana.
Dzięki składajmy Panu Bogu naszemu.
– Zaprawdę godne to i sprawiedliwe.

Jednym ze pierwszych świadectw apostolskiej liturgii Eucharystii jest Didache, w której berakoth judaizmu zostały przejęte prawie w całości i uzupełnione wstawkami chrześcijańskimi, dotyczącymi Jezusa. Innym podobnym starożytnym świadkiem takiej liturgii są Konstytucje apostolskie.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

W Kościele starożytnym (IV-VI w.)

Akta starożytnych synodów ukazują, że w Eucharystii uczestniczyli jedynie ci, którzy nie zgrzeszyli grzechami ciężkimi, zgodnie ze słowami 1 Listu Jana 3,6: Każdy, kto trwa w Nim, nie grzeszy, żaden zaś z tych, którzy grzeszą, nie widział Go ani Go nie poznał. Do komunii nie był dopuszczony nikt, kto należał do stanu pokutników – aż do dnia, w którym biskup pojednał go ze wspólnotą Kościoła. Kanon 29 synodu w Epaone (517 r.) w Galii mówi o tym, że jedynie apostaci mają opuścić zgromadzenie razem z katechumenami przed rozpoczęciem Eucharystii. Świadczy to prawdopodobnie o tym, że w Kościele starożytnym jedynie ta grupa pokutników nie mogła być obecna podczas sprawowania liturgii Eucharystii. Pozostali pokutnicy uczestniczyli w liturgii, ale nie byli dopuszczeni do Stołu Pańskiego. Synod precyzował także zasady odbywania pokuty po grzechu śmiertelnym. Np. w kanonie 22 synod polecił, by kapłana lub diakona, który popełnił grzech śmiertelny zwolnić z jego obowiązków i zamknąć w klasztorze, gdzie mógł uczestniczyć w Eucharystii jedynie jako świecki. Kanon 3 ustalił, że ci, którzy w przeszłości byli w stanie pokutnym nie mogli być dopuszczeni do stanu duchownego.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Ekumeniczne określenie Eucharystii

Według ekumenicznej deklaracji Światowej Rady Kościołów:

Eucharystia jest pamiątką ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Chrystusa, czyli żywym i skutecznym znakiem Jego ofiary, złożonej raz na zawsze na krzyżu i działającej do tej pory dla całej ludzkości.

Eucharystia wywodzi się od dziękczynienia złożonego Bogu Ojcu przez Jezusa podczas ostatniej wieczerzy. Jest to jeden z dwóch najważniejszych sakramentów. Obok Chrztu stanowi tzw. sacramenta maiora - sakrament większy, w przeciwieństwie do pozostałych pięciu, zwanych sacramenta minora, sakrament mniejszy, na których wspiera się całe chrześcijaństwo; celebrowana w liturgii praktycznie wszystkich wyznań chrześcijańskich. Liturgia eucharystii nie zawsze wyglądała tak jak obecnie. Zawsze jednak polegała na wypowiadaniu przepisanych modlitw i spożywaniu konsekrowanego Chleba i Wina. Około X wieku wprowadzono podniesienie, jako ukazanie wiernym konsekrowanych świętych postaci.

Materią sakramentu jest chleb pszenny i wino z owocu krzewu winnego (winogron), a źródłem obrzędu są słowa Jezusa zapisane w Nowym Testamencie: Bierzcie i jedzcie z tego wszyscy, to jest bowiem ciało Moje, które za was będzie wydane. Bierzcie i pijcie to jest bowiem kielich krwi Mojej, która za was i za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów, to czyńcie na Moją pamiątkę!

W Kościele prawosławnym i w katolickim obrządku bizantyjskiego wierni otrzymują komunię pod obiema postaciami, przy czym chleb przeznaczony do konsekracji jest kwaszony (a nie przaśny jak w Kościele katolickim). Przyjmowanie tylko postaci chleba jako komunii jest starą praktyką, która w czasach soboru w Konstancji wywoływało duże spory: był to ważny punkt kontrowersji z Janem Husem i jego zwolennikami. Jeżeli wierni są odpowiednio przygotowani formacyjnie, komunia pod dwiema postaciami jest udzielana również w Kościele rzymskokatolickim – zwykle pod dwiema postaciami komunikuje tylko celebrans. W Kościołach starokatolickich eucharystia udzielana jest zwykle pod obiema postaciami, zaś w mariawickich zawsze.

Teologia i praktyka poszczególnych Wspólnot

Wszystkim wyznaniom chrześcijańskim chodzi o ten sam sakrament (tajemnicę według terminologii prawosławnej), jednak rozumienie eucharystii oraz jej forma liturgiczna (Komunia w jednej lub dwóch postaciach) różnią się między sobą zależnie od Kościoła.

Główny punkt sporny w interpretacji znaczenia eucharystii między wyznaniami chrześcijańskimi dotyczy prawdziwej obecności Chrystusa w chlebie i winie i jej natury, spożywania eucharystii pod dwiema postaciami (chleb i wino) lub pod jedną (chleb) oraz pojmowania jej jako ofiary.

Kościoły prawosławne

Prawosławni wyznają prawdziwą obecność Chrystusa pod postaciami chleba i wina, jednak nie definiują dogmatycznie natury tej obecności. Chleb i wino stają się rzeczywiście ciałem i krwią Chrystusa (gr. termin metabole ma oznaczać rzeczywistą przemianę). Komunia wiernych udzielana jest pod obiema postaciami.

Wierni Cerkwi Prawosławnej przyjmują komunię świętą od momentu włączenia do Cerkwi, tzw. wocerkowlenija, już jako niemowlęta. Utrwalony, zwłaszcza w starszym pokoleniu, jest pogląd o rzadkim przyjmowaniu tego sakramentu (najczęściej cztery razy do roku), ale coraz częściej w ramach dążenia do zachowania praktyk pierwszych chrześcijan nalega się na częste przyjmowanie komunii w czasie każdej boskiej liturgii. Obowiązującym jest post eucharystyczny od północy, trwający co najmniej 8 godzin. Zwolnione są od niego małe dzieci oraz osoby chore i w zagrożeniu życia.

Kościół katolicki

Eucharystia katolicka w Brazylii

Według określenia katolickiego posoborowego Katechizmu:

Eucharystia jest pamiątką Paschy Chrystusa, to znaczy dzieła zbawienia wypełnionego przez Jego życie, śmierć i zmartwychwstanie. Dzieło to uobecnia się w czynności liturgicznej (KKK 1407).

Oficjalne watykańskie wprowadzenie do Mszału Rzymskiego stwierdza, że wszystkie miejsca, obrzędy i teksty, które składają się na celebrację Eucharystii w katolicyzmie, są wypełnieniem polecenia samego Chrystusa, który mając sprawować z uczniami ucztę paschalną, na której ustanowił Ofiarę swego Ciała i Krwi, polecił przygotować przestronną komnatę, usłaną /Łk 22,12/ (OWMR 1).

Kościół rozumie sprawowanie Eucharystii jako wyrażanie i urzeczywistnianie więzi, komunii z Bogiem i wzajemnej więzi wiernych chrześcijan. Ponieważ Kościół jest sakramentem zbawienia i jedności całej ludzkości, Eucharystia jest uznana za najważniejszy przejaw działania Bożego, które dokonuje się przez Chrystusa i Kościół w świecie (por. KKK 1325).

W okresie po Soborze Trydenckim, podkreślano szczególnie wymiar ofiarny śmierci Chrystusa na krzyżu i to, że eucharystia jest jej uobecnieniem, a więc ofiarą mającą przez łaskę zbawczy wpływ na wszechświat. Podkreślanie wymiaru ofiarnego było reakcją Magisterium Kościoła na poglądy ojców protestantyzmu, którzy widzieli w eucharystii jedynie ucztę braterską. Z tego czasu w praktyce duszpasterskiej pozostało mówienie o składaniu ofiary mszy św. w różnych intencjach, także za zmarłych, będących w czyśćcu. Ofiara mszy nie jest jednak rozumiana przez Magisterium Kościoła jako osobna, odrębna od ofiary Chrystusa dokonanej raz na ołtarzu krzyża, lecz jest uobecnieniem i uczestnictwem w tej ostatniej: "Ofiara Chrystusa i ofiara eucharystii są jedną ofiarą" (KKK 1367).

Eucharystia celebrowana jest przez cały Kościół, tzn. biskupa lub prezbitera i zgromadzonych wiernych, którzy razem uobecniają zmartwychwstałe Ciało Chrystusa. Przewodniczący celebracji na mocy święceń jest znakiem-sakramentem Chrystusa-głowy wobec zgromadzenia. Sprawuje on Eucharystię in persona Christi - uosabiając Chrystusa. Stąd sam Chrystus, kryjąc się pod tym znakiem-sakramentem, którym jest biskup lub prezbiter, sprawuje Eucharystię.

Inna popularna nazwa Eucharystii to msza święta. Jest to spolszczone łacińskie słowo missa, pochodzące od ostatnich słów rozesłania: (łac.) Ite missa est - idźcie, jesteście rozesłani, (dosł. Idźcie /wspólnota kościoła/ została rozesłana).

Sobór Trydencki o Eucharystii

Sobór Trydencki, jako Sobór kontr-reformacyjny, przypomniał na nowo katolicką naukę o Eucharystii, podkreślając te aspekty, które w nauczaniu reformatorów w ocenie Magisterium Kościoła były herezją, czyli zanegowaniem wiary chrześcijańskiej i Tradycji apostolskiej. Sobór podkreślił szczególnie:

1. Rzeczywistą i substancjalną i trwałą obecność całego Jezusa Chrystusa w Najświętszym Sakramencie Eucharystii (kanon 1)
2. Doktrynę o przeistoczeniu (transubstancjacja) i wynikającą z tego praktykę adoracji i przechowywania w tabernakulum sakramentu Eucharystii.
3. Konieczność bycia pojednanym z Chrystusem. W wypadku grzechu ciężkiego - poprzez sakramentalną spowiedź (por. Kanon 11).

Nauka Soboru na temat Eucharystii otrzymała klauzulę, która była typowa dla sformułowań soborów powszechnych - każdy, kto nie zgadza się z tymi stwierdzeniami dogmatycznymi, podpada pod anatemę, czyli wyłączenie ze społeczności wierzących.

Sobór trydencki dał początek tzw. erze rubrycystów, czyli okresowi, w którym podkreślano w Eucharystii aspekty ceremonialne i prawne, podczas gdy aspekty teologiczne i symboliczne pozostawały w cieniu. Było to swego rodzaju odwrócenie porządku, gdyż prawo kościelne może być tylko następstwem sensu teologicznego i (w dalszej kolejności) rozwoju historycznego służby Bożej w Kościele, a także troski duszpasterskiej Kościoła.

Odnowa Eucharystii na Soborze watykańskim II

Według J. Ratzingera, w okresie potrydenckim rozpowszechniło się w Kościele katolickim zbyt scholastyczne, abstrakcyjne podejście do liturgii Eucharystii. Scholastyczna teologia sakramentalna nie rozumiała liturgii jako żywej tkanki Tradycji, która w historii przybrała konkretną postać, i którą należy przeżywać w jej całokształcie, nie rozczłonkowując na kawałki. Doszło do oderwania definicji Eucharystii od żywej celebracji liturgicznej:

Na tej podstawie, ludzie mogą zredukować "substancję" do materii i formy sakramentu i powiedzieć: chleb i wino są materią sakramentu; słowa instytucji są jej formą. Tylko te dwie rzeczy są naprawdę konieczne; wszystko inne można zmieniać. W tym punkcie moderniści i tradycjonaliści się zgadzają: jak długo obecna jest materia darów i wypowiadane są słowa ustanowienia, wtedy wszystko inne jest otwarte na dowolne zmiany.

Według kardynała Ratzingera Ruch Liturgiczny w dobie Soboru watykańskiego próbował zaradzić tej redukcjonistycznej postawie. Niestety wielu księży a także liturgistów katolickich, mimo reformy Soborowej, kontynuuje scholastyczne podejście do liturgii, wprowadzając dowolne zmiany do Eucharystii, motywując to względami duszpasterskimi. Eucharystia - według Ratzingera - sprowadzana jest tym sposobem do rzeczywistości magicznej lub traci jakikolwiek sens.

Sobór watykański II przypomniał, że msza św. jest sakramentem paschalnym – Chrystus pozostawił "sakrament miłosierdzia, znak jedności, węzeł miłości, ucztę paschalną, w której pożywamy Chrystusa, w której dusza napełnia się łaską i otrzymuje zadatek przyszłej chwały" (KL 47). A więc Eucharystia nie jest sprawowaniem samej tylko zbawczej śmierci Chrystusa, ale także Jego przejścia (gr. pascha) ze śmierci do życia w zmartwychwstaniu, gdzie Chrystus jest Barankiem paschalnym, sprawiającym wyzwolenie duchowe wiernych uczestniczących w celebracji. Wyzwoleni z niewoli grzechu, wierni stają się wolni, aby kochać. To jest najważniejsze przykazanie Chrystusa (por. Ewangelia Jana 15,13-15), przekazane właśnie w trakcie pierwszej Eucharystii – Wieczerzy Pańskiej. Figurą i zapowiedzią wyzwolenia, które sprawia łaska Eucharystii, było wyjście Izraela z domu niewoli – z Egiptu, obchodzone w Judaizmie po dziś dzień w święcie Paschy poprzez wieczerzę sederową.

Zagadnienia szczegółowe

Przeistoczenie

W trakcie sprawowania Eucharystii dokonuje się przeistoczenie (transsubstancjacja) chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. Termin ten wszedł do użycia w teologii katolickiej w średniowieczu, wraz z potrzebą uściślenia rozumienia Eucharystii jako sakramentu, poprzez użycie pojęć wziętych z języka filozofii, zwłaszcza metafizyki.

Spory dotyczące rozumienia sakramentalnej obecności Chrystusa w postaciach eucharystycznych rozpoczęły się stosunkowo późno, w IX i X wieku - w czasach renesansu karolińskiego. Wiążą się z pracami takich autorów jak Paschazjusz Radbert (zm. ok 860), opat klasztoru w Corbie w Galii. Napisał on w latach 831-833 rozprawę O Ciele i Krwi Pańskiej. W 844 r. przejrzał ją i wysłał do przeczytania królowi Karolowi Łysemu. Pisał na ten temat także inny mnich z Corbie, Ratramnus (zm. 868). Berengariusz z Tours (zm. 1080) w rozprawie O Wieczerzy Pańskiej sprzeciwił się ujęciom Paschazujsza, który, podobnie jak Piotr Damiani (zm. 1072) i wielu uczonych tego okresu, uważał, że historyczne i eucharystyczne ciało Jezusa były tożsame.

Poglądy Berengariusza wywołały wiele sporów, zorganizowano kilka synodów. Autorytatywnie, jak od strony metafizycznej należy ująć realną obecność Chrystusa pod postaciami chleba i wina sformułował dogmatycznie Sobór laterański IV (1215 r.).

Przepisy prawne

W Kościele rzymskokatolickim obrządku łacińskiego komunia wiernych udzielana jest z reguły pod jedną postacią – chleba, chociaż dozwolona jest komunia pod dwiema postaciami w małych grupach oraz, w pewnych okolicznościach, w celebracjach parafialnych:

Wiedziony tym samym duchem i pasterską gorliwością, Sobór Watykański II mógł w nowy sposób rozważyć przepis trydencki o Komunii pod obiema postaciami. Ponieważ dziś bynajmniej nie podaje się w wątpliwość teologicznych zasad o pełnej mocy Komunii, gdy przyjmuje się Eucharystię pod jedną postacią chleba, Sobór pozwolił przyjmować niekiedy Komunię pod obiema postaciami, gdy przez bardziej wymowną formę sakramentalnego znaku nadarza się szczególnie dogodna sposobność głębszego zrozumienia sakramentu, w którym wierni uczestniczą /por. KL 55/ (OWMR 14).

Katolickie prawo kościelne zobowiązuje wiernych do przyjęcia eucharystii co najmniej raz w roku w okresie Wielkanocy, która, jako tajemnica paschalna, jest jej źródłem. Przy czym do przystąpienia, podobnie jak w Cerkwi, wymagane jest wyznanie grzechów śmiertelnych w sakramencie pojednania (Por. KPK, Kan. 916).

Kościoły starokatolickie

Kościoły nurtu starokatolickiego w większości zachowały katolickie nauczanie o eucharystii. W Kościele Starokatolickim Mariawitów komunia święta udzielana jest zawsze pod dwiema postaciami.

W Kościele Katolickim Mariawitów (w Polsce) komunia święta jest udzielana już niemowlętom (bezpośrednio po chrzcie). Zgodnie z teologią tego Kościoła, w eucharystii są obecne wszystkie trzy Osoby Boskie.

Luteranie

Według Louis Bouyera, Luteranizm zachował wiele z katolickiego rozumienia Eucharystii, razem z indywidualistyczną postawą wobec liturgii, powszechnie panującą w tamtym okresie. W krajach o długich tradycjach luterańskich Eucharystię nadal nazywa się mszą. Luteranie wierzą w realną obecność Chrystusa w eucharystii w momencie przyjmowania Ciała i Krwi Pańskiej przez wiernego. Nie uznają natomiast transsubstancjacji rzymskokatolickiej, której zasada głosi, że chleb i wino stają się Ciałem i Krwią Pańską w momencie wypowiedzenia słów konsekracji przez duchownego i takimi pozostają po zakończeniu mszy świętej. Wg luteran Chrystus jest rzeczywiście obecny w eucharystii; postacie eucharystyczne nie zmieniają swej istoty (pozostają rzeczywistym chlebem i winem, jednak równocześnie stają się prawdziwym Ciałem i Krwią Chrystusa – konsubstancjacja (niektórzy teologowie uznają ten termin za niepoprawny, za właściwy uznając termin unia sakramentalna; istnieje również pogląd, że uznanie istnienia unii sakramentalnej jest elementem nauki o konsubstancjacji). Komunia zawsze udzielana jest pod dwiema postaciami (chleb i wino). Duchowni przyjmują komunię razem z wiernymi, wspólnie klęcząc przy ołtarzu. Duchowny odprawiający nabożeństwo w pojedynkę najczęściej wcale nie przystępuje do komunii, lub przyjmuje chleb i wino jako ostatni, po tym jak pozostali wierni powrócą do ławek.

Wierni Kościołów luterańskich do komunii dopuszczani są po konfirmacji. Kościoły luterańskie propagują gościnność eucharystyczną i zapraszają do Stołu Pańskiego każdego chrześcijanina, o ile w swoim macierzystym Kościele spełnił wymagania dopuszczające go do komunii (w przypadku wiernych Kościoła rzymskokatolickiego takim wymogiem jest przyjęcie Pierwszej Komunii św.). Kościół ewangelicko-augsburski w RP stawia dla chrześcijan innych wyznań warunek wiary w rzeczywistą obecność Chrystusa w Wieczerzy Pańskiej. Częstotliwość udzielania komunii zależy od liczebności parafii i lokalnych tradycji. Najczęściej komunia udzielana jest albo co niedzielę, albo dwa razy w miesiącu, lub raz na miesiąc.

Inne wyznania protestanckie

Pozostali protestanci uznają przeważnie tylko symboliczne upamiętnienie ofiary Chrystusa (memorializm).

Urlich Zwingli z Zurychu, przeciwstawiając się podejściu Lutra, zaprzeczył jakiejkolwiek realnej obecności Chrystusa w sakramencie ołtarza. Przeciwstawił się też indywidualistycznej interpretacji Eucharystii, uznając Wieczerzę eucharystyczną za świąteczną celebrację Kościoła zebranego we wspólnej wierze w zmartwychwstanie Chrystusa, który był martwy a teraz żyje na wieki.

Według większości protestantów (np. ewangelików reformowanych i ewangelicznych chrześcijan) eucharystia, biblijna Wieczerza Pańska (1 Kor 11, 23-26), od początku chrześcijaństwa ma znaczenie symboliczne i oznacza pamiątkę, czyli wspomnienie doskonałej ofiary Chrystusa, która obmyła ludzkość z grzechu i ucztę, celebrowaną przez Kościół i ogół chrześcijan uczestniczących w komunii (wspólnocie). Zdaniem protestantów, którzy pogląd ten opierają na Liście do Hebrajczyków, śmierć Jezusa była wystarczającą ofiarą, dokonała się raz i nie może zostać powtórzona czy też kontynuowana. W myśl tej zasady, chleb i wino nie zmieniają swojej substancji (transsubstancjacja), ani też, jak nauczał Luter, prawdziwe Ciało i Krew Chrystusa nie przenika materii chleba i wina (konsubstancjacja). Używane emblematy chleba i wina zmieniają jedynie swoje znaczenie (transfiguracja) i przestają być odtąd zwykłym chlebem przez fakt odłączenia od profanum w celu wskazywania na prawdziwe Ciało i Krew Chrystusa. Kościoły, bazujące na teologii reformowanej, dodają, że Wieczerza Pańska jest duchowym spożywaniem Ciała i Krwi Chrystusa, i łączy wierzących z obecnym podczas Wieczerzy Chrystusem.

Kościoły protestanckie tzw. drugiej reformacji, dopuszczają do udziału w Stole Pańskim wyłącznie osoby, które przystąpiły do chrztu na podstawie osobistej i świadomej wiary. Wiele kościołów ewangelicznych pozostawia tę regulację lokalnym zborom, które w wielu przypadkach dopuszczają do Wieczerzy osoby wierzące, które nie dokonały jeszcze zapieczętowania swojej wiary poprzez świadomy chrzest. Wieczerza Pańska odbywa się podczas nabożeństwa niedzielnego raz w tygodniu lub raz w miesiącu (w przypadku adwentystów: w sobotę), względnie wg częstotliwości, ustalanej przez lokalne zbory.

Bibliografia

• Bouyer L.: Eucharist. Theology and Spirituality of the Eucharistic Prayer. Notre Dame, Indiana: 1968, s. 484. 
• Bouyer L.: False Conceptions of the Liturgy - Products of the Baroque Period. W: Tenże: Life and Liturgy. Londyn: Sheed & Ward, 1956, s. 1-9. 
• Bouyer L.: Od liturgii żydowskiej do liturgii chrześcijańskiej. W: Praca zbiorowa: Eucharystia. A. Janik (przekład). Poznań: 1986, s. 127-139, seria: Kolekcja Communio 1. 
• Bouyer L.: The Sacraments. W: Tenże: The Word, Church and Sacraments in Protestantism and Catholicism. Wyd. 2. San Francisco: Ignatius Press, 2004, s. 65-92. ISBN 0-58617-023-6. 
• Bradshaw P. F.: Eucharistic Origins. Londyn: SPCK, 2004, s. 166, seria: Alcuin Club Collections 80. ISBN 0-281-05615-3. 
• Cabié R.: History of the Mass. L. J. Johnson (tłum. z j. franc.). Portland, Oregon: Pastoral Press, 1992, s. 151. ISBN 0-912405-97-X. 
• Denzinger H., Schönmetzer A.: Enchiridion symbolorum : definitionum et declarationum de rebus fidei et morum, n.125. Wyd. 36. Freiburg/B: 1976. 
• Dix, Dom G.: The Shape of the Liturgy. Londyn: 1945, s. 764. 
• Foley E.: From Age to Age. How Christians Have Celebrated the Eucharist. Wyd. 2 (poprawione i uzupełnione. Collegeville, Minnesota: Liturgical Press, 2008, s. 405. ISBN 978-0-8146-3078-5. 
• Hedergard D.: Seder R. Amram Gaon. T. 1. Lund: 1951. 
• Koch G.: Eucharystia. W: Tenże: Sakramentologia - zbawienie przez sakramenty. Kraków: Wydawnictwo "M", 1999, s. 195-280. ISBN 83-7221-125-6. 
• Kugelmann R. CP: The First Letter to the Corinthians. W: The Jerome Biblical Commentary. R. E. Brown SS, J. Fitzmyer SJ, R. E. Murphy O. Carm. (red.). Londyn - Dublin: G. Chapman, 1976, s. 254-275. ISBN 0225-48812-4. 
• Léon-Dufour, X.: L'Eucharistia secondo Giovanni. W: Tenże: Condividere il pane eucaristico secondo il Nuovo Testamento. M. Carè (przekł. z franc.). Turyn: Editirice Elle di Ci, 1983, s. 237-263. ISBN 88-01-10974-1. 
• Léon-Dufour, X.: Paolo e la Cena del Signore. W: Tenże: Condividere il pane eucaristico secondo il Nuovo Testamento. M. Carè (przekł. z franc.). Turyn: Editirice Elle di Ci, 1983, s. 196-217. ISBN 88-01-10974-1. 
• Ojcowie Kościoła Wschodniego o Eucharystii. Marek Starowieyski (oprac. ). Katowice - Ząbki: Księgarnia św. Jacka; Apostolicum - Wydawnictwo Księży Pallotynów Prowincji Chrystusa Króla, 2005, s. 85. ISBN 8370314945. 
• Ojcowie Kościoła Zachodniego o Eucharystii. Marek Starowieyski (oprac. ). Katowice - Ząbki: Księgarnia św. Jacka; Apostolicum - Wydawnictwo Księży Pallotynów Prowincji Chrystusa Króla, 2005, s. 83. ISBN 8370314953. 
• Ratzinger J.: Wstęp. W: Dom Alcuin Reid OSB: The Organic Development of the Liturgy. San Francisco: Ignatius Press, 2005, s. 9-13.  (ang.)
• Ryrie C. C., Podstawy Teologii. Wrocław 1994 s. 483-486.
• Tronina A.: "Kielich błogosławieństwa" (1 Kor 10,16) u źródeł liturgii eucharystycznej. W: Praca zbiorowa: Biblia o Eucharystii. S. Szymik (red.). Lublin: RW KUL - Wydział Teologiczny, 1997, s. 173-180. ISBN 83-228-0571-3. 
• Vogel C.: Le pécheur et la pénitence dans l'Église ancienne. Paryż: Cerf, 1982, s. 213. ISBN 2-204-01949-6. 

Zobacz też

• Postacie eucharystyczne
• Cud eucharystyczny
• Msza

Linki zewnętrzne

• Teologia.pl (o Eucharystii)
• Eucharystia – dar Miłości
• "Przyjdźcie, zostańcie przemienieni". Artykuł współczesnego amerykańskiego teologa metodystycznego o Eucharystii