Diakon

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o diakonie

Diakonat (gr. διάκονος diákonos ‘sługa’) – pierwszy z trzech stopni święceń sakramentalnych w katolicyzmie i prawosławiu oraz trzecia posługa urzędu duchownego w Kościołach protestanckich.

Diakonat w starożytności chrześcijańskiej[edytuj | edytuj kod]

Diakoni w początkach Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Diakonat wykształcił się w początkach chrześcijaństwa jako urząd osób odpowiedzialnych za funkcje charytatywne we wspólnocie chrześcijańskiej.

Według Dziejów Apostolskich (Dz 6, 1 – 6) apostołowie wybrali w Jerozolimie siedmiu mężczyzn, mających odciążyć ich od spraw stołu:

(1) Wówczas, gdy liczba uczniów wzrastała, zaczęli helleniści szemrać przeciwko Hebrajczykom, że przy codziennym rozdawaniu jałmużny zaniedbywano ich wdowy. (2) Nie jest rzeczą słuszną, abyśmy zaniedbywali słowo Boże, a obsługiwali stoły – powiedziało Dwunastu, zwoławszy wszystkich uczniów. (3) Upatrzcie zatem, bracia, siedmiu mężów spośród siebie, cieszących się dobrą sławą, pełnych Ducha i mądrości. Im zlecimy to zadanie. (4) My zaś oddamy się wyłącznie modlitwie i posłudze słowa. (5) Spodobały się te słowa wszystkim zebranym i wybrali Szczepana, męża pełnego wiary i Ducha Świętego, Filipa, Prochora, Nikanora, Tymona, Parmenasa i Mikołaja, prozelitę z Antiochii. (6) Przedstawili ich Apostołom, którzy modląc się włożyli na nich ręce[1].

Początkowo, zgodnie z tradycją, powoływano przy siedzibach biskupich po siedmiu diakonów. Z czasem przestano przestrzegać tej zasady.

Diakoni pełnili również szczególne funkcje liturgiczne. Odczytywali Ewangelię, podawali intencje modlitw, rozdzielali wiernym Eucharystię, a także pomagali biskupowi w udzielaniu sakramentu chrztu.

Diakonisy w początkach Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Święta Olimpia – diakonisa

We wczesnych wiekach istniała w Kościele katolickim funkcja diakonisy. Kobiety nie były jednak wyświęcane, a udzielano im specjalnego błogosławieństwa. Ich posługa była zwykle związana z funkcjami pomocniczymi w liturgii, duszpasterstwem wśród kobiet, przygotowaniem katechumenów i działalnością charytatywną[2][3]. W Kościołach wschodnich instytucja diakonisy przetrwała do XIII wieku.

Obecnie w Kościołach protestanckich mianem diakonis określa się siostry żyjące w instytutach diakonijnych i pracujące jako pielęgniarki lub nauczycielki[4].

Kościoły protestanckie, Kościoły starokatolickie i Kościoły niezależne (tzw. feministyczne) postrzegają kapłaństwo chrzcielne (powszechne) i urząd duchownego inaczej niż Kościół katolicki. Z tych też powodów niektóre z nich praktykują ordynowanie diakonek, czyli kobiet-diakonów.

Diakonat w Kościele katolickim[edytuj | edytuj kod]

Święcenia diakonatu w Kościele rzymskokatolickim

Zadania diakonów katolickich[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z teologią katolicką diakonat jest pierwszym z trzech stopni sakramentu święceń (są to kolejno: diakonat, prezbiterat i episkopat). W obrzędzie święceń biskup nakłada na kandydata ręce, ale nie dla kapłaństwa, lecz dla posługi[5]. Diakoni nie są powoływani, by zastępować kapłanów, ale po to, aby ich wspierać. Dlatego tez nie wykonują funkcji typowo kapłańskich, jak celebrowanie mszy świętej, rozgrzeszanie i namaszczanie chorych (które też jest czasem formą rozgrzeszenia), ale wsparci łaską sakramentalną, mają za zadanie służyć Kościołowi w posłudze liturgii, słowa i miłości[6].

Posługa liturgii[edytuj | edytuj kod]

Zadaniem diakona w celebracjach liturgicznych jest zasadniczo asystowanie i posługiwanie przewodniczącemu. W czasie mszy świętej jest to także służba przy ołtarzu (przy księdze i kielichu), kierowanie zgromadzeniem wiernych poprzez odpowiednie polecenia oraz wypowiadanie intencji modlitwy powszechnej[7].

Niektóre ceremonie diakon może sprawować samodzielnie, w zastępstwie kapłana. Jest zwyczajnym szafarzem komunii świętej. Może uroczyście udzielać chrztu, asystować przy zawieraniu małżeństwa przez narzeczonych, przewodniczyć liturgii pogrzebu i nabożeństwom (np. Gorzkie żale), a także sprawować te sakramentalia, które nie są zastrzeżone kapłanom (jak np. poświęcenie kielicha i pateny).

W świetle prawa kanonicznego Kościoła łacińskiego, święcenia diakonatu wprowadzają do stanu duchownego. Wiąże się to z obowiązkiem regularnej celebracji Liturgii Godzin.

Posługa słowa[edytuj | edytuj kod]

W ramach liturgii święceń diakonatu, biskup wręcza nowo wyświęconemu Ewangeliarz, jako znak specjalnej posługi głoszenia Ewangelii. Podczas każdej celebracji, w której uczestniczy diakon, zawsze on sam odczytuje tekst Ewangelii, nawet, jeżeli obecny jest biskup czy nawet papież. Diakon może także, z upoważnienia celebransa, wygłosić homilię lub kazanie, czego nie może nigdy czynić osoba świecka.

Posługa miłości[edytuj | edytuj kod]

Diakon jest szczególnym orędownikiem miłości, sprawiedliwości i pokoju. Jest wezwany do niesienia pomocy i pociechy chorym, ubogim i cierpiącym. Oprócz świeckiej pracy zawodowej, która zapewnia mu utrzymanie, jest tez wezwany, by wspierać duchowo i sakramentalnie tych, którzy tego najbardziej potrzebują. Święty Polikarp zachęca, by diakoni byli pełni współczucia, gorliwi, żyjący według prawdy naszego Pana, który stał się sługą wszystkich[8].

Specyficzna funkcja diakona w Kościele ma też odbicie w jego zadaniach w liturgii. Z zasady to on, w ramach swojego urzędu diakońskiego, kieruje do wiernych takie zachęty, jak Przekażcie sobie znak pokoju czy też Idźcie w pokoju Chrystusa.

Diakoni stali i przejściowi[edytuj | edytuj kod]

Diakonów w Kościele rzymskokatolickim można podzielić na dwie grupy: żonatych oraz celibatariuszy, którzy decydują się pozostać w stanie bezżennym.

Diakoni żonaci są wyświęcani na stałe[9] (w Kościele łacińskim wymaga się od nich zgody małżonki, pięciu lat stażu małżeńskiego, ukończenia 35. roku życia, wykształcenia teologicznego oraz odpowiedniego przygotowania).

Kościół zachęca, by urzędowi diakońskiemu na stałe oddawali się także młodzieńcy, którzy dla pełnego poświęcenia się swoim obowiązkom, nie wstąpią w związek małżeński, ale podejmą życie w celibacie[10]. Przewidziana jest dla nich formacja zbliżona do seminaryjnej, a wymagany wiek obniżony jest do 25 lat.

W Polsce najczęściej diakonat jest tylko stopniem przejściowym na drodze do kapłaństwa. Około roku przed ukończeniem studiów seminaryjnych alumni składają przysięgę celibatu i otrzymują święcenia diakonatu.

Diakonat stały[edytuj | edytuj kod]

Katolickie Kościoły wschodnie przez wiele wieków zachowały instytucję diakonatu stałego, lecz w Kościele łacińskim praktyka święcenia stałych diakonów zanikła bardzo wcześnie. Pierwsza decyzja przywrócenia diakonatu jako stałego stopnia hierarchii, została podjęta na Soborze Trydenckim[11], lecz nie została zrealizowana. Wypełnienia doczekały się dopiero postanowienia biskupów zebranych na Soborze Watykańskim II. Ojcowie soborowi zarządzili w Konstytucji dogmatycznej o Kościele "Lumen Gentium", by zachować diakonat jako właściwy i trwały stopień hierarchiczny[12]. Ponadto zdjęto z diakonów obowiązek bezżenności.

Soborowy Dekret o misyjnej działalności Kościoła stwierdza, że wskazane jest, aby ludzi, którzy spełniają prawdziwie diakońską posługę, głosząc słowo Boże jako katechiści, kierując w imieniu proboszcza i biskupa rozproszonymi wspólnotami chrześcijańskimi albo praktykując miłosierdzie w działalności społecznej czy charytatywnej, wzmocnić przez przekazane w tradycji od Apostołów nałożenie rąk i ściślej połączyć z ołtarzem, aby skuteczniej wypełniali oni swoją posługę dzięki sakramentalnej łasce diakonatu[13].

Diakonat stały jest w polskim katolicyzmie nowością. Zanikł bowiem w Kościele łacińskim jeszcze przed przybyciem pierwszych misjonarzy do Polski. Natomiast tuż po Soborze Watykańskim II biskupi polscy byli bardzo ostrożni z wprowadzaniem tej instytucji.

Pierwszym z Kościołów lokalnych w Polsce, gdzie przywrócono stały diakonat, była diecezja przemyska (obecnie archidiecezja przemysko-warszawska) obrządku bizantyjsko-ukraińskiego. Pierwszy diakon nieprzeznaczony do kapłaństwa po Soborze Watykańskim II, dk. Andrzej Chita, został wyświęcony 17 marca 1993 roku[14].

W 2001 roku Konferencja Episkopatu Polski zwróciła się do Stolicy Apostolskiej z prośbą o pozwolenie na wprowadzenie w Polsce diakonatu stałego. 22 stycznia 2004 roku watykańska Kongregacja ds. Wychowania Katolickiego zatwierdziła na okres sześciu lat dokument dotyczący formacji i posługi diakonów stałych w Polsce[15]. W 2005 roku w Przysieku powstał Ośrodek Formacji Diakonów Stałych. W chwili powstania tej placówki do posługi przygotowywało się w niej dziesięciu żonatych alumnów. Pierwszy rzymskokatolicki diakon stały w Polsce, dk. Tomasz Chmielewski, został wyświęcony 6 czerwca 2008 roku w Toruniu przez biskupa toruńskiego Andrzeja Suskiego[16].

Do tej pory wyświęcono w Polsce ośmiu stałych diakonów rzymskokatolickich (wszyscy są żonaci) oraz czterech greckokatolickich (3 żonatych i 1 zakonnik - bazylianin)[17]. 30 czerwca 2013 r. biskup opolski Andrzej Czaja wyświęcił na Górze Św. Anny trzech diakonów stałych.

Diakonat przejściowy[edytuj | edytuj kod]

Prawo kanoniczne Kościoła łacińskiego oraz kościołów wschodnich wymaga, by kandydaci do kapłaństwa wypełniali przez pewien czas urząd diakona[18]. Sprawowanie posługi diakońskiej jest formą praktycznego przygotowania do przyszłej działalności duszpasterskiej, dlatego święcenia te udzielane są seminarzystom po ukończeniu piątego (przedostatniego) roku studiów[19].

Szaty diakona katolickiego[edytuj | edytuj kod]

Diakon katolicki (ubrany w albę, stułę i dalmatykę)

W Kościele Rzymskokatolickim szatami liturgicznymi diakona są: humerał, alba, cingulum, stuła przewieszona z lewego ramienia i spięta na prawym boku, oraz dalmatyka[20]. W nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego diakon używa także manipularza. Strojem chórowym jest komża włożona na sutannę[21] oraz czarny biret.

31 października 2003 r. ks. bp Stefan Cichy, jako Przewodniczący Komisji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Episkopatu Polski, zwrócił się do Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z zapytaniem, czy diakoni, którzy przewodniczą czynnościom liturgicznym (np. Liturgii Godzin) lub wystawieniu i błogosławieństwu Najświętszym Sakramentem, mogą ubrać na ten czas kapę[22]. Odpowiedzią z dnia 23 lutego 2004 r. Kongregacja uznała, że diakoni mogą używać kapy w czasie wykonywania tych czynności, o ile wyrazi na to zgodę Konferencja Episkopatu Polski[23]. Tydzień później Konferencja Episkopatu Polski udzieliła wymaganego pozwolenia[24].

W Katolickich Kościołach Wschodnich diakoni noszą szaty takie, jak w Prawosławiu (sticharion, narękawniki (poruczy) oraz orarion).

Diakonat w Kościołach prawosławnych[edytuj | edytuj kod]

Zadania diakonów prawosławnych[edytuj | edytuj kod]

W Kościołach prawosławnych od czasów wczesnochrześcijańskich diakoni pełnili funkcje służebne wobec przełożonych oraz wobec całej społeczności wiernych. Zakres ich działalności pozostał ten sam. Są pomocnikami prezbiterów i biskupów podczas odprawiania nabożeństw, wygłaszają ektenie, czytają fragmenty z Dziejów Apostolskich, Listów Apostolskich i Ewangelię, asystują podczas sprawowania sakramentów i obrzędów. Samodzielnie diakoni nie odprawiają żadnego nabożeństwa. W wyjątkowych wypadkach diakon prawosławny może, podobnie jak każdy chrześcijanin, dokonać chrztu w przypadku braku prezbitera. Za pozwoleniem księdza lub biskupa diakon może nauczać zarówno w cerkwi jak i poza nią. Diakon, który przyjął stan zakonny nazywany jest w prawosławiu hierodiakonem. Starsi spośród diakonów, zwłaszcza przy katedrach biskupich noszą w prawosławiu miano protodiakonów (spośród kleru diecezjalnego) oraz archidiakonów (spośród kleru zakonnego). Mianowanie, powierzanie funkcji lub zwalnianie z jej pełnienia należy do biskupa[25].

Szaty diakona prawosławnego[edytuj | edytuj kod]

Diakon prawosławny (ubrany w sticharion, narękawniki i podwójny orarion)

W obrządku bizantyjskim szatami diakona są: sticharion[26], narękawniki (poruczy), oraz specjalna stuła diakońska, zwana orarionem, zwieszona z lewego ramienia. Niektórzy z diakonów tradycji wschodniej posiadają przywilej używania specjalnego, dłuższego orarionu podwójnego, którym dodatkowo przewiązują się z lewego ramienia na prawe biodro.

Diakonat w Kościołach starokatolickich[edytuj | edytuj kod]

Kościoły starokatolickie pojmują sakrament kapłaństwa podobnie jak rzymskokatolicy i prawosławni. Diakoni starokatoliccy nie są zobowiązani do przestrzegania celibatu. Obecnie część Kościołów starokatolickich dopuściła możliwość święcenia diakonis. W niektórych z nich istnieje również diakonat stały zarówno kobiet jak i mężczyzn.

W Kościołach starokatolickich diakon może w pewnych sytuacjach przewodniczyć mszy świętej, ale z pominięciem konsekracji (jest to praktyka podobna do katolickich celebracji niedzielnych w oczekiwaniu na kapłana). Z upoważnienia biskupa diakon starokatolicki może też namaszczać chorych.

W Unii Scrantońskiej ordynuje się stałych diakonów i siostry diakonise. Ich zadaniem jest praca w ośrodkach terapeutycznych, wszelka pomoc biskupom, kapelanom i proboszczom oraz praca charytatywna np. kierowanie wolontariatem.

W Unii Utrecht Kobiety mogą być diakonkami.

Diakonat w Kościołach protestanckich[edytuj | edytuj kod]

Diakon anglikański (ubrany w albę i stułę)

Diakonat istnieje obecnie w większości kościołów protestanckich. Jest on posługą duchowną pełnioną zarówno przez mężczyzn (diakoni) jak i kobiety (diakonki).

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP ordynuje stałych diakonów, diakonki i siostry diakonise. Ich zadaniem jest zajmowanie się pracą charytatywną, diakonijną, dydaktyczną, liturgiczną, oraz wszelką pomocą biskupom i proboszczom. Diakoni muszą ukończyć odpowiednie studia o profilu teologiczno - pedagogicznym, zdać egzamin przed Kościelną Komisją Egzaminacyjną, otrzymać przydział pracy i być wyświęconymi (ordynowanymi) do tej służby przez Biskupa Diecezjalnego.

W Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP ordynacja diakonacka nie uprawnia jednak do:

Diakoni mogą wraz księżmi i biskupami udzielać Sakramentu Ołtarza, czyli brać udział w tzw. dystrybucji Sakramentu Ołtarza, zarządzania parafią lub filiałem.

Od 1836 roku w niektórych kościołach protestanckich istnieją także diakonise. Są to niezamężne kobiety, które podobnie jak zakonnice żyją we wspólnotach (stowarzyszeniach) i poświęcają się pracy społecznej i charytatywnej[27]. W Polsce posługa diakonisy istnieje od 1923 roku w Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP. Polskie diakonisy zrzeszone są w diakonacie Eben-Ezer.

W prezbiterianizmie diakoni rozdają komunię, odwiedzają chorych, rozdzielają dary. W protestanckich kościołach Niemiec i Skandynawii istnieją specjalne instytuty diakonalne (od I połowy XIX wieku), które przygotowują diakonów do pracy z młodzieżą i służby społecznej. W wielu kościołach protestanckich diakonat jest obieralną przez wiernych funkcją, a wybrani diakoni tworzą ciało odpowiedzialne za finanse i administrację wspólnoty.

W niektórych Kościołach luterańskich w od XVI do XIX wieku diakonami (kaznodziejami) nazywano duchownych pomocniczych (wikariuszy).

Kardynał diakon[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Stopnie kardynalskie, w sekcji Kardynał diakon.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Biblia Tysiąclecia. Pallotinum, s. Dzieje Apostolskie.
  2. Francja: czy potrzebna jest debata wokół diakonatu kobiet? (pol.). 2006-03-08. [dostęp 2011-03-19].
  3. Diaconissae, Encyklopedia kościelna. Tom IV.
  4. Diakonisa - Wiem, darmowa encyklopedia (pol.). KAI. [dostęp 2011-03-23].
  5. Sobór Watykański II, Lumen Gentium, 29; Constitutiones Ecclesiae Aegyptiacae, III, 2: wyd. Funk, Didascalia, II, s. 103; Statua Ecclesiae, Antique 37-41: Mansi 3, 954.
  6. Sobór Watykański II, Lumen Gentium, 29.
  7. por. Caeremoniale episcoporum (1984), część I, rozdział I, pkt. 25.
  8. Św. Polikarp, Ad Phil., 5, 2: wyd. Funk, I, s. 300.
  9. węzeł małżeński jest w Kościele łacińskim przeszkodą do przyjęcia święceń prezbiteriatu
  10. por. Sobór Watykański II, Lumen Gentium, 29.
  11. Sobór Trydencki, Sesja XIII, 15 lipca 1563 roku, rozdz. 17: [Święty Sobór] zachęca i nakazuje w Panu, aby wszyscy poszczególni biskupi, tam gdzie tylko możliwe, przywrócili te zadania [stopnie święceń od ostiariatu do diakonatu] w kościołach katedralnych, kolegiackich i parafialnych.
  12. Konstytucja dogmatyczna o Kościele "Lumen Gentium", rozdz. III, pkt. 29.
  13. Sobór Watykański II, Ad gentes divinitus, 16.
  14. Diakonat stały w Polsce - historia i stan aktualny
  15. Diakonat stały w Kościele w Polsce
  16. Ksiądz diakon, jego żona i jego dzieci
  17. Stan na dzień 30 czerwca 2013 r.; por. Diakonat stały w Polsce - historia i stan aktualny
  18. Minimum pół roku; por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1031, paragraf 1.
  19. Józef Glemp, Bronisław Dąbrowski: Zmodyfikowana instrukcja w sprawie posług oraz święceń udzielanych w seminariach duchownych (32) (pol.). W: Liturgia sakramentów świętych [on-line]. KKBiDS, 1982-05-04. [dostęp 2012-02-29].
  20. por. Caeremoniale episcoporum (1984), część I, rozdział IV, pkt. 67.
  21. por. Caeremoniale episcoporum (1984), część I, rozdział IV, pkt. 81.
  22. Bp S. Cichy, List do Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z dnia 31.10.2003 r., w: "Anamnesis" nr 38, t. 10 (2004), s. 27.
  23. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, List do Bp S. Cichego z dnia 23.02.2004, w: "Anamnesis" nr 38, t. 10 (2004), s. 28.
  24. Nota Bpa S. Cichego, w: "Anamnesis" nr 38, t. 10 (2004), s. 29.
  25. Hierarchia cerkiewna
  26. Sticharion jest odpowiednikiem alby w Kościele łacińskim
  27. Diakonisy jak zakonnice?

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]