Piąta kolumna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Piąta kolumna, V kolumna, potocznie – dywersanci, sabotażyści, prowokatorzy, szpiedzy, wrogowie wewnętrzni.

Piąta kolumna w Hiszpanii[edytuj | edytuj kod]

Określenie „piąta kolumna” pochodzi z czasów hiszpańskiej wojny domowej (1936-1939). Użył go po raz pierwszy frankistowski generał Emilio Mola, który w 1936 r. w przemówieniu radiowym powiedział, że oprócz czterech kolumn wojsk generała Francisco Franco, maszerujących na Madryt, w mieście jest jeszcze piąta kolumna, czyli zwolennicy nacjonalistów w stolicy. Za tę wypowiedź gen. Mola został zresztą skrytykowany przez innych dowódców frankistowskich uważających, że republikanie wykorzystali ją jako usprawiedliwienie dokonywanych represji.

Piąta kolumna w Czechosłowacji[edytuj | edytuj kod]

Zbiórka Henleinowców z Sudetendeutsches Freikorps
Information icon.svg Osobny artykuł: Sudetendeutsches Freikorps.

Terminu „V kolumna” używa się zwykle jako określenia grup dywersantów rekrutowanych spośród nacjonalistycznych środowisk w obrębie mniejszości niemieckiej w Czechosłowacji i Polsce w okresie hitlerowskiej agresji na te dwa kraje, a także wobec różnego rodzaju zagranicznych agentur wywiadowczych III Rzeszy współdziałających z wojskami regularnymi.

Piąta kolumna w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Volksdeutscher Selbstschutz.

Mniejszość niemiecka w Polsce od początku utworzenia II Rzeczypospolitej wspierała wysiłki Niemiec w polityce wymierzonej przeciw państwu polskiemu oraz kwestionowaniu jej granic państwowych. Przedstawiciele mniejszości niemieckiej z polskiego Pomorza dnia 20 grudnia 1930 roku uzyskali w Berlinie zapewnienie od ówczesnego kanclerza Niemiec Heinricha Brüninga[1], że „Rzesza podziwia szczerze ofiarność Niemców na Pomorzu, którzy znajdują się na pierwszej linii frontu polityki rewizji granic”[2]. Kanclerz zapewnił ich również, że Niemcy nigdy nie zrezygnują z tej polityki.

W okresie przed II wojną światową na terenie Polski działało wiele organizacji niemieckich uznawanych za piątą kolumnę:

Wraz z kilkoma pomniejszymi organizacjami stowarzyszenia te skupiały w swoich szeregach ok. 25% ludności niemieckiej zamieszkującej terytorium II Rzeczypospolitej i utrzymywały stały, tajny kontakt z organami partyjnymi i wywiadu Niemiec – NSDAP, Auslandsorganisation, Gestapo, Abwehrą oraz SD.

W 1937 roku z ok. 800 tys. Niemców zamieszkałych w Polsce ok. 200 tys. było członkami organizacji hitlerowskich[5].

W 1939 r. powstał przy SS Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle (VoMi) tzw. „Komitet Sześciu”, tajna komórka koordynująca działania mniejszości niemieckiej w Polsce. Polacy pozostawali w złudnym przeświadczeniu o dalszym rozbiciu organizacyjnym mniejszości niemieckiej[6]. Organizacji tej podlegały m.in. organizacje narodowo-socjalistyczne w przedwojennej Polsce jak Zjednoczenie Niemieckie (niem. Deutsche Vereinigung DtV) i Partia Młodoniemiecka w Polsce (niem. Jungdeutsche Partei in Polen skrót JDP)[7].

W okresie międzywojennym kontrwywiad RP wykrył kilka nielegalnych niemieckich organizacji np. Volksbundjugendgruppe w Katowicach w 1933, Narodowo-Socjalistyczny Niemiecki Ruch Robotniczy w skrócie NSDAB na polskiej części Górnego Śląska w 1934 (celem NSDAB było oderwanie Górnego Śląska od Polski i przyłączenie go do Niemiec), Schwarze Hand (pol. Czarna Ręka) w Chorzowie[8], Die Schwarze Schaar (pol. Czarna Drużyna). W latach 1936/37 szereg tych organizacji zostało zdelegalizowanych, a ich członkowie stanęli przed sądem. Aresztowani zostali m.in. Rudolf Wiesner, którego faszystowska Partia Młodoniemiecka kreowała na führera mniejszości niemieckiej w Polsce oraz pierwszy przywódca rywalizującej z nią Dtv Erik von Witzleben[7].

Z członków nazistowskich organizacji mniejszości niemieckiej rekrutowały się bojówki Selbstschutzu prowadzące akcje sabotażowe na ziemiach polskich przed 1 września. Wraz z agresją III Rzeszy na Polskę 1 września 1939, jednostki „Selbstschutzu” rozpoczęły działania zbrojne przeciwko ludności polskiej i polskim siłom zbrojnym, jednocześnie podejmując działania sabotażowe, mające na celu wspomożenie niemieckiej inwazji[9]. W czasie kampanii wrześniowej, 3 września oddziały niemieckiej piątej kolumny, zorganizowane w formacje Selbstschutz, Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle i Hitlerjugend, dokonały akcji dywersyjnej w Bydgoszczy[10], w wyniku której zginęła polska ludność cywilna i 240 żołnierzy Wojska Polskiego z przegrupowującej się Armii „Pomorze”.

Wprawdzie działania V kolumny mają zwykle drugorzędne znaczenie, ale termin ten doskonale wpisuje się w stereotyp wroga wewnętrznego, co w warunkach wojennych bywa uzasadnieniem oraz przyczyną pogromów, represji wojska lub administracji rządowej przeciwko mniejszościom narodowym itp. zjawisk.

Inne kraje[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie „piątej kolumny” przywołuje się m.in. w kontekście internowania obywateli USA pochodzenia japońskiego po ataku na Pearl Harbor (7 grudnia 1941 r.) oraz w odniesieniu do radykalnych środowisk muzułmańskich w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych po zamachu na World Trade Center (11 września 2001 r.). W czasie przemówienia (19 czerwca 1967 r.) Władysław Gomułka, nawiązując do wojny sześciodniowej – gdzie Izrael zwyciężył koalicję państw arabskich, wspieraną przez ZSRR – nazwał Żydów mieszkających w Polsce „piątą kolumną”.

Na Ukrainie "piątą kolumną" określany jest ruch prorosyjski[11][12][13], zwlaszcza partie polityczne «Blok Rosyjski» і «Komunistyczna Partia Ukrainy», oraz Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego[11][12].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło piąta kolumna w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Edmund Męclewski, „Spadkobiercy III Rzeszy”, KAW, Katowice 1978.
  2. Martin Broszat, 200 Jahre deutche Polenpolitik, München 1963.
  3. Historia – Encyklopedia Multimedialna PWN, Warszawa 1999, ISBN 83-88756-29-X.
  4. Christian Raitz von Frentz (1999). „Deutscher Volksverband”. A Lesson Forgotten: Minority Protection Under the League of Nations: the Case of the German Minority in Poland, 1920-1934. LIT Verlag Münster. s. 250–251. ISBN 3825844722.
  5. Słownik Wiedzy Obywatelskiej PWN, Warszawa 1970.
  6. Eugeniusz Guz, Winni szukają winnych, 1984, s. 232-233, ISBN 83-216-0351-3.
  7. 7,0 7,1 Julitta Mikulska Bernaś, Franciszek Bernaś, V kolumna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1977.
  8. Eugeniusz Guz, Winni szukają winnych, 1984, rozdz. „A jednak Piąta kolumna”, s. 284-285, ISBN 83-216-0351-3.
  9. Praca zbiorowa, Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej. Polski ruch oporu 1939-1945, MON, Warszawa 1988.
  10. Praca zbiorowa, „Polacy, Niemcy”, wyd Unia, Katowice 1995, ISBN 838625002X, Karol Marian Pospieszalski „Dzień 3 września w Bydgoszczy w świetle niemieckich źródeł”, s. 231.
  11. 11,0 11,1 «П'ята колона в Україні: загроза державності»
  12. 12,0 12,1 Богдан Червак. «П'ята колона» крокує Україною.— Українське слово, № 5, 1 — 7 лютого 2006 року.
  13. Олександр Крамар. Російська п’ята колона на пострадянському просторі: історія нічого не навчила.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Florence S. Hellman, „Nazi Fifth Column Activities: A List of References”, Library of Congress, Uniwersytet Michigan 1943.
  • „The German fifth column in Poland”, Polish ministry of information by Hutchinson & co. ltd., London 1941.
  • Luther, Tammo „Volkstumspolitik des Deutschen Reiches 1933-1938. Die Auslanddeutschen im Spannungsfeld zwischen Traditionalisten und Nationalsozialisten”. Franz Steiner, Stuttgart 2004.
  • Louis De Jong, C. M. Geyl, „The German fifth column in the Second World War”, University of Chicago Press 1956 [1] wersja cyfrowa książki.
  • Mirosław Cygański, „Hitlerowskie organizacje dywersyjne w województwie śląskim 1931-1936”, Śląsk, 1971.
  • Grünberg Karol, „Nazi-Front Schlesien; niemieckie organizacje polityczne w województwie śląskim w latach 1933-1939”, Katowice, Śląsk, 1963.
  • Seweryn Osiński, „V kolumna na Pomorzu Gdańskim”, Książka i Wiedza, 1965.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]