Bydgoszcz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Bydgoszcz – osada w woj. pomorskim.
Bydgoszcz
Opera Nova,Brda w centrum miasta,pomnik Łuczniczki, ulica Jagiellońska
Opera Nova,
Brda w centrum miasta,
pomnik Łuczniczki, ulica Jagiellońska
Herb Flaga
Herb Bydgoszczy Flaga Bydgoszczy
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja bydgosko-toruńska
Data założenia 1038 (gród)
Prawa miejskie 19 kwietnia 1346
Prezydent Rafał Bruski
Powierzchnia 175,98[1] km²
Wysokość 28-97 m n.p.m.
Populacja (31.12.2011)
• liczba ludności
• gęstość

363 020[2]
2063 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 52
Kod pocztowy od 85-001 do 85-950
Tablice rejestracyjne CB
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bydgoszcz
Bydgoszcz
Ziemia 53°07′N 18°00′E/53,116667 18,000000Na mapach: 53°07′N 18°00′E/53,116667 18,000000
TERC
(TERYT)
0461011
SIMC 0928363
Hasło promocyjne: Tu życie nabiera barw;
Bądź moim gościem
Urząd miejski
ul. Jezuicka 1
85-102 Bydgoszcz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Bydgoszcz w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Bydgoszcz w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP
Ten artykuł jest częścią cyklu artykułów o Bydgoszczy
POL Bydgoszcz COA.svg

Bydgoszcz (łac. Bidgostia, niem. Bromberg) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, historycznie leży na Kujawach, nad rzeką Brdą i Kanałem Bydgoskim, którego wschodni fragment graniczy na Wiśle, największe miasto województwa kujawsko-pomorskiego[3]. Jest siedzibą Wojewody Kujawsko-Pomorskiego.

Bydgoszcz jest jednym z największych miast w Polsce. Stanowi duży ośrodek gospodarczy, kulturalny, akademicki, medyczny, wojskowy i sportowy. Jest węzłem drogowym, kolejowym i żeglugi śródlądowej w kraju, posiada Międzynarodowy Port Lotniczy im. Ignacego Jana Paderewskiego oraz port rzeczny. W Bydgoskim Węźle Wodnym łączą się dwie międzynarodowe śródlądowe drogi wodne, spinając dorzecza Europy Zachodniej i Wschodniej.

Bydgoszcz jest wielobranżowym ośrodkiem przemysłowym i usługowym, w którym obecnych jest wiele koncernów krajowych i zagranicznych. W 2005 r. powstał Bydgoski Park Przemysłowo-Technologiczny, w którym w 2009 r. 30 ha znalazło się w Pomorskiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej.

Znajdują się tu cztery uczelnie publiczne: Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy im. J.J. Śniadeckich, Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Akademia Muzyczna oraz 6 niepublicznych szkół wyższych[4].

Miasto jest ośrodkiem kultury muzycznej. Posiada znaną z akustyki filharmonię oraz nowoczesną operę. Oprócz tego sztuki wystawia Teatr Polski oraz teatry niepubliczne. Istnieją Ośrodki Kultury: Miejski i Wojewódzki oraz liczne galerie sztuki z Galerią Miejską bwa i Galerią Sztuki Nowoczesnej.

Bydgoszcz jest również ośrodkiem turystycznym. Na uwagę zasługuje Stare Miasto położone w meandrach rzeki Brdy (drugim obszarem staromiejskim jest Stary Fordon nad Wisłą), Wyspa Młyńska, Wenecja Bydgoska oraz Śródmieście z wielkomiejską zabudową secesyjną. Unikatowym zabytkiem jest najstarsza, czynna w Polsce sztuczna droga wodna – Kanał Bydgoski (1774 r.) z systemem śluz.

Wśród wielu polskich miast Bydgoszcz wyróżnia się jako ośrodek wojskowy (m.in. siedziba Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych oraz ośrodka szkoleniowego NATO), medyczny (10 szpitali, czołowe pozycje Centrum Onkologii w rankingach polskich szpitali), kulturalny (kultura muzyczna) oraz sportowy (liczne imprezy międzynarodowe).

Spis treści

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Bydgoszcz, pierwotnie Bydgoszcza (rodzaj żeński), nazwy dzierżawcze zawierające drugi człon -goszcz od *gost-jь ewentualnie *gost-ja dowodzą słowiańskiego osadnictwa grodowego i podmiejskiego targowego (nazwy miejscowe na -goszcz*gost-jь: *Trěbigost-jь, niemieckie Trebgast w Bawarii, wymienianie w 1028 r. jako Trebegast, *Radogost-jь, niemieckie Raabs w Austrii, wymieniane w 1112 r. jako Ratgoz, *Ogost-jь wymieniany pod rokiem 630 w kronice Fredegara jako Wogatisburg przy okazji bitwy Samona z Frankami, porównaj też inne polskie nazwy miejscowe na -goszcz: Małogoszcz, Skorogoszcz). Bardzo bogata dokumentacja historyczna:

  • 1239 r., Bidgosciam
  • 1242 r., castrum quod Budegosta vulgariter nuncupatur („gród, który potocznie nazywa się Bydgoszcza”)
  • 1279 r., Bidgoscha
  • 1280 r., Bidgostia, wymieniona w łacińskim dokumencie wydanym w Gnieźnie sygnowanym przez księcia polskiego Przemysła II[5].
  • 1281 r., Bydgost, wymieniona w łacińskim dokumencie wydanym w Lubiniu w 1281 roku sygnowanym przez księcia pomorskiego Mściwoja II[6].
  • 1558 r., Bydgoszcza, czyli do XVI w. Bydgoszcza „osada rybacka ewentualnie stanica przynależna do Bydgosta”

Imię Byd-gost zawiera archaiczny człon byd jako wariant bud- (budzić) oraz prasłowiańskie *bъd- (staroruskie vъzbydati = pobudzać, prasłowiańskie bъděti/bъd'ǫ = nie spać, czuwać[7]) oraz popularny słowiański człon goszcz/gost.

Niektórzy identyfikują nazwę miejscowości z Ptolemeuszowskim BUDOrgis z II w., wyszczególnionym obok miejscowości Calisia, na szlaku bursztynowym[8].

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Warunki naturalne w Bydgoszczy.
Bydgoszcz z lotu ptaka
Posąg Łuczniczki – jeden z symboli miasta
Kolejny z symboli Stare Spichrze przypominające o handlowych tradycjach okresu staropolskiego

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Bydgoszcz znajduje się w północnej części Polski w charakterystycznym miejscu, gdzie Wisła wykonuje gwałtowny zwrot na północ.

Jest jednym z nielicznych miast, w obrębie którego występują cztery makroregiony fizycznogeograficzne: Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, Pojezierze Południowopomorskie, Dolina Dolnej Wisły i Pojezierze Chełmińsko-Dobrzyńskie wraz z licznymi mezoregionami (6) i mikroregionami (ok. 20). W związku z tym widoczne jest znaczne zróżnicowanie geomorfologiczne na terenie miasta i jego najbliższej okolicy. Przemieszczenie się z Bydgoszczy w którymkolwiek z kierunków świata przynosi ze sobą odmienne krajobrazy, a także regiony geobotaniczne i etnograficzne.

Na południu od miasta rozciągają się pola wydmowe, porośnięte Puszczą Bydgoską, na północy wysoczyzny pomorskie z jeziorami, na wschodzie zakole Wisły oraz Dolina Dolnej Wisły, na zachodzie pradolina bydgosko-nakielska z rozległymi łąkami. Terytorium miasta leży w obrębie trzech wielkich dolin rzecznych (Brdy, Wisły i pradoliny Noteci-Warty), co jest przyczyną występowania licznych poziomów tarasowych, obszarów wysoczyznowych oraz szczególnie eksponowanych w krajobrazie miasta – stref krawędziowych wysoczyzn (do 62 m wysokości względnej), rozczłonowanych przez dolinki i parowy denudacyjne. Do głównych stref krawędziowych w rejonie Bydgoszczy należą Zbocza: Fordońskie, Bydgoskie, Kruszyńskie, Mariańskie i Łęgnowskie.

Według podziału S. Jarosza (1956) Bydgoszcz leży na obszarze siedmiu krain geobotaniczno-krajobrazowych[9]. Natomiast według podziału fizycznogeograficznego J. Kondrackiego (1978) Bydgoszcz leży na następujących mezoregionach:

Region obejmujący Bydgoszcz i okolicę nazywany bywa Kujawami Północnymi, a historycznie związany jest z Kujawami oraz Wielkopolską, co nie wyklucza oczywiście bogatych w przeszłości i teraźniejszości kontaktów z Pomorzem i Gdańskiem.

Pod względem etnograficznym znajduje się na granicy:

W latach 1945-1998 miasto administracyjnie było stolicą województwa bydgoskiego.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimatogram dla Bydgoszczy
St Lu Ma Kw Ma Cz Li Si Wr Pa Li Gr
 
 
29
 
1
-4
 
 
25
 
3
-3
 
 
30
 
7
-1
 
 
36
 
13
5
 
 
49
 
18
8
 
 
56
 
22
12
 
 
72
 
24
14
 
 
63
 
23
14
 
 
43
 
18
9
 
 
37
 
14
6
 
 
35
 
7
2
 
 
34
 
2
-2
Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Warunki meteorologiczne w Bydgoszczy i okolic. [w:] Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca pod red. Józefa Banaszaka. Wydawnictwo TANNAN. Bydgoszcz 1996[10]
Information icon.svg Osobny artykuł: Klimat w Bydgoszczy.

Średnia roczna temperatura powietrza wynosi +8,4 °C[11]. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, ze średnią temperatur +18,3 °C, najzimniejszym styczeń –2,3 °C. Absolutne rekordy temperatury w Bydgoszczy to: –26,9 °C (1 lutego 1956 r.) i +38,0 °C (31 lipca 1994 r.) Dominują wiatry o kierunku zachodnim (18%) i południowo-zachodnim (15%). W 24% dni występuje cisza, co jest efektem położenia miasta w dolinie otoczonej lasami. Średnia roczna suma opadów jest niska i wynosi 512 mm[12], przy czym jest silnie zróżnicowana rocznie: od 269 mm (1989 r.) do 719 mm (1912 r.) Opad w sezonie wegetacyjnym wynosi średnio 318 mm, z maksimum w lipcu (72 mm), sierpniu (63 mm) i czerwcu (56 mm). W latach średnich i suchych występuje niedobór wody opadowej dla roślinności, co pogłębia na ogół lekki charakter gleb w okolicy. Usłonecznienie w rejonie Bydgoszczy wynosi 1509 godzin i jest wyższe od średniej w kraju, zwłaszcza w miesiącach wiosennych (marzec-maj). W ciągu roku notuje się 35 dni z mrozem, 100 dni z przymrozkami, ok. 50 dni z pokrywą śnieżną i 26-30 dni gorących z temperaturą maksymalną powyżej 25 °C.[13]

Bydgoski Węzeł Wodny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Bydgoski Węzeł Wodny.
Bydgoski Węzeł Wodny

Najcenniejszym zasobem środowiska Bydgoszczy jest Węzeł Wodny[14] na który składają się trzy główne cieki wodne o łącznej długości nabrzeży 100 km[15].

Przez miasto, na odcinku 28 km, przepływa rzeka Brda, która uchodzi do Wisły w Brdyujściu. Wody tej rzeki na części miejskiego odcinka mają II klasę czystości. Wschodnia granica miasta na odcinku 14 km przebiega na Wiśle (w dzielnicach Fordon i Brdyujście). Przez zachodnią część miasta na odcinku 6,5 km przepływa Kanał Bydgoski, którym dotrzeć można do Noteci i dalej poprzez Wartę – do Odry.

Godna odnotowania jest obecność na terenie miasta licznych budowli hydrotechnicznych związanych z Kanałem oraz drogą wodną Wisła-Odra: sześć czynnych śluz i cztery nieczynne (zabytkowe), trzy jazy. W wyniku spiętrzenia Brdy w centrum miasta istnieje Wyspa Młyńska, którą opływa rzeka Młynówka, a przecina urządzony w formie wodnej kaskady kanał Międzywodzie.

Na obszarze miasta znajdują się także mniejsze cieki wodne, m.in. Flis, Struga Młyńska, czy też Struga Prądy. Na Skarpie Południowej i Zboczu Fordońskim znajduje się kilkanaście strumieni oraz źródło zwane „Mieczysław”. W wyniku zabudowania Brdy stopniami piętrzącymi, śluzami i obiektami hydroenergetycznymi, powstały w Bydgoszczy dwa zalewy:

  • Tor Regatowy (60 ha, podniesienie poziomu wody względem stanu naturalnego sięga os. Kapuściska) zbud. w 1879 r., powiększony w 1906 r., odbywają się na nim krajowe i międzynarodowe zawody wioślarskie i kajakowe.
  • Zalew Smukalski (96 ha) – powstał po budowie tamy na Brdzie w 1906 r., odbudowanej w 1952 r. po zniszczeniu w czasie II wojny światowej.

W 2009 r. działały na obszarze miasta trzy elektrownie wodne na Brdzie, które wytwarzały łącznie 4,5 MW energii elektrycznej[16].

Na terenie Bydgoszczy znajduje się ponadto około 50 zbiorników wodnych. Większość z nich to niewielkie stawy i starorzecza. Największe obiekty to jezioro zwane Balaton, położone na os. Bartodzieje, dwa rozległe stawy w Fordonie, na Okolu oraz staw parkowy w Myślęcinku.

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ochrona przyrody w Bydgoszczy.
Lasy otaczające Bydgoszcz

Z uwagi na uwarunkowania przyrodnicze, 35% terytorium Bydgoszczy znajduje się w strefie krajobrazu chronionego, zaś 9% zajmuje Park Krajobrazowy Doliny Dolnej Wisły (na północy i północnym wschodzie miasta).

Z miastem graniczą trzy rezerwaty przyrody (Wielka Kępa Ostromecka, Las Mariański, Mała Kępa), zaś w promieniu 20 km znajduje się kolejnych 16 rezerwatów należących do czterech różnych jednostek przyrodniczo-geograficznych: (nadwiślańskie, nadnoteckie, Puszczy Bydgoskiej, wysoczyzny świeckiej).

W okolicy Bydgoszczy znajduje się osiem obszarów krajobrazu chronionego, które obejmują zarówno pola wydmowe (porośnięte lasem), jak również strefy krawędziowe dolin rzecznych, jeziora oraz łąki nadnoteckie. Północna część Bydgoszczy objęta jest strefą krajobrazu chronionego pod nazwą Północny Pas Rekreacyjny Bydgoszczy (2640 ha) oraz Krajobrazu Zalewu Koronowskiego (890 ha), natomiast południowe krańce miasta – strefą Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej. Około 6% powierzchni maista zajmują cztery obszary Natura 2000[17].

Na obszarze miasta znajduje się 103 pomników przyrody[18], zaś w dzielnicy Osowa Góraużytek ekologiczny w celu ochrony torfowiska mszarnego.

Z uwagi na położenie Bydgoszczy na styku krain fizycznogeograficznych i geobotanicznych, krzyżują się tu trzy korytarze ekologiczne, w tym dwa o znaczeniu międzynarodowym (Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, Dolina Dolnej Wisły oraz Sandr Brdy łączący ww. węzły z Borami Tucholskimi). Dolina Dolnej Wisły wraz z „bydgoskim” zakolem tej rzeki znajduje się w sieci Natura 2000. Drugim obszarem w sieci jest graniczący z miastem od zachodu obszar pod nazwą: Dolina Środkowej Noteci i Kanału Bydgoskiego.

Parki[edytuj | edytuj kod]

Bydgoszcz należy do miast o największej liczbie (31 parków o powierzchni powyżej 2 ha) i powierzchni parków w Polsce (874 ha, drugie miejsce po Warszawie). W północnej części miasta znajduje się największy park miejski w Polsce – Leśny Park Kultury i Wypoczynku „Myślęcinek” – o powierzchni 830 ha. W centrum miasta znajduje się słynąca z „zielonego klimatu” Wyspa Młyńska, zaś Śródmieście w części zostało zbudowane na założeniach urbanistycznych miasta-ogrodu, w związku z czym istnieją tam liczne parki, skwery i kwietniki.

Dużym obszarem zieleni jest obszar nadrzeczny Brdy (Planty nad Brdą, park centralny), Kanału Bydgoskiego (tzw. Planty nad Kanałem Bydgoskim), Wisły oraz Skarpa Południowa (Dolina Pięciu Stawów, park im. H. Dąbrowskiego, Aleja Górska, park na Wzgórzu Wolności) i inne.

Na terenie miasta znajdują się trzy ogrody botaniczne. Najstarszy z nich (zał. 1930 r.) jest w całości uznany na pomnik przyrody – arboretum, zaś nowszy założony w latach 1979-1983 jest drugim co do obszaru w Polsce (60 ha), malowniczo położony wśród dolin i wzgórz Zbocza Myślęcińskiego. Dodatkowo na północ od niego znajduje się Ogród Botaniczny Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, w którym prowadzone są badania naukowe. Od 1978 r. w Bydgoszczy znajduje się Ogród Fauny Polskiej Zoo o pow. 14 ha.

Lasy[edytuj | edytuj kod]

Bydgoszcz jest jednym z nielicznych dużych miast w Polsce otoczonych ze wszystkich stron lasami. Na dodatek zajmują one 32% powierzchni miasta. W większości są to lasy ochronne. Dominują bory sosnowe i mieszane, ale na północnych wysoczyznach znajdują się lasy mieszane oraz enklawy lasów liściastych, np. w okolicy Miedzynia, Osowej Góry, Opławca, Rynkowa, Fordonu.

W dolinach Wisły i Brdy występują lasy łęgowe. Największy kompleks bogatych przyrodniczo lasów tego typu na obszarze całej dolnej Wisły znajduje się w bydgoskim zakolu Wisły graniczącym z miastem od wschodu.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Szachulcowy Biały Spichrz na Wyspie Młyńskiej
XIX-wieczna wieża ciśnień
Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Bydgoszczy.

Bydgoszcz liczy 363 926 mieszkańców (dane z 31 marca 2011 r.) (GUS) – dane te obejmują wyłącznie osoby zameldowane na pobyt stały. Dane o ludności miasta na koniec grudnia 2009 (GUS) podają liczbę 357 650 osób (w tym kobiet – 190 394). Ludność w wieku produkcyjnym to 231 304 osoby, w wieku przedprodukcyjnym 58 591 osób, a w wieku poprodukcyjnym 67 755 osób. W 2009 odnotowano niewielki, ujemny przyrost naturalny (-196 osób) wynikający z nadwyżki zgonów (3 740) nad urodzeniami (3 544).

W ostatnich kilkunastu latach występuje stała tendencja wyludniania się miasta, spowodowana starzeniem się społeczeństwa i wyprowadzaniem się poza miasto do gmin ościennych (Osielsko, Białe Błota, Kruszyn, Trzciniec, Osówiec) oraz rzadziej poza region. Znaczną liczbę migracji mieszkańców stanowi emigracja zarobkowa do Wielkiej Brytanii i Irlandii.

Rozwój demograficzny miasta[edytuj | edytuj kod]

  • Liczba ludności miasta Bydgoszcz na przestrzeni 4 ostatnich stuleci

Największą populację Bydgoszcz odnotowała w 1998 r. – według danych GUS 386 855 mieszkańców[19].

Osiedla i dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Rozwój terytorialny Bydgoszczy w ujęciu historycznym
Podział na jednostki urbanistyczne według Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Miasta Bydgoszczy – 2009

Specyficzne położenie Bydgoszczy, nad dwiema rzekami, Brdą i Wisłą czy też Kanałem Bydgoskim oraz na dwóch poziomach, tarasie północnym i południowym, sprawia, iż jednoznaczny podział na dzielnice pozostał do dziś nierozstrzygnięty. Stan ten ma miejsce również ze względu na ogromną różnorodność i zawiłą historię bydgoskich osiedli, mających swe korzenie w istniejących na ich terenie folwarkach, majątkach itp.

Do początku XIX w. Bydgoszcz obejmowała miasto lokacyjne w obrębie murów miejskich oraz trzy przedmieścia: Gdańskie, Kujawskie i Poznańskie. Od czasów Księstwa Warszawskiego (pocz. XIX w.) zaludniło się kolejne przedmieście: Okole, gdzie zbudowano Kanał Bydgoski. Pierwsze administracyjne poszerzenie granic miasta nastąpiło w 1851 r. i związane było z urbanizacją terenów przylegających do dworca kolejowego[20]. Kolejnego poszerzenia dokonano w 1867 r., a na włączonym wówczas terenie powstało nowe centrum administracyjno-oświatowo-kulturalne miasta. Do 1907 r. obszar miasta wzrósł pięciokrotnie (względem stanu z 1800 r.), obejmując głównie obszary położone na północ od Starego Miasta. Na obszarze tym rozbudowało się dzisiejsze eklektyczne Śródmieście. Kolejne, ośmiokrotne powiększenie terytorium miasta nastąpiło w 1920 r., kiedy włączono większość ówczesnych gmin podmiejskich. Granice miasta oparły się wówczas, a nawet przekroczyły Wisłę (tzw. Zawiśle w latach 1920-1954)[20]. W okresie międzywojennym Bydgoszcz zaliczała się do siódemki miast o największej powierzchni[20]. Po II wojnie światowej w 1954 r. w obręb miasta włączono m.in. Prądy, Opławiec oraz położone w Puszczy Bydgoskiej tereny DAG Fabrik Bromberg (fabryki amunicji z czasów wojny). Kolejne korekty granic miały miejsce w latach: 1959 (Osowa Góra) i 1961 r. (Janowo, okolice ul. Grunwaldzkiej i Szubińskiej)[20]. W latach 60. XX w. wobec kurczących się obszarów budownictwa mieszkaniowego i ograniczeń stwarzanych przez sąsiadujące z Bydgoszczą lasy, zdecydowano o poszerzeniu miasta na wschód w kierunku Wisły[20]. W 1973 r. przyłączono ponad 800 ha terenów wraz z miastem Fordon, a cztery lata później większość terenów łączących macierzysty rdzeń miasta z Fordonem. Fordon z około 8-tysięcznego miasteczka rozwinął się w ciągu 35 lat w prawie 70-tysięczną dzielnicę mieszkaniową, charakteryzującą się pewną odrębnością przestrzenno-krajobrazową względem obszaru macierzystego miasta. W 1977 r. w obręb miasta wcielono również Łęgnowo i Wypaleniska w zamierzeniu ulokowania tamże miejskich obiektów komunalnych (oczyszczalnia ścieków, wysypisko śmieci).

Bydgoszcz podzielić można na następujące dzielnice:

Gminy podmiejskie[edytuj | edytuj kod]

Od początku lat 90. rośnie liczba mieszkańców zurbanizowanych gmin podmiejskich powiązanych z Bydgoszczą, zwłaszcza Osielska i Białych Błot, co jest wynikiem migracji ze ścisłych granic miasta. Od 1995 do 2005 liczba mieszkańców tych gmin wzrosła o 30 proc. Liczebność mieszkańców gmin wchodzących w skład tych dwóch gmin to ponad 20 tys. osób.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Commons in image icon.svg

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Idziego, rozebrany w 1873 r.

Znajdujące się w obrębie dzisiejszej Bydgoszczy osady były zasiedlone na stałe od epoki brązu. Znaczny rozwój osadnictwa nastąpił w okresie rzymskim, kiedy stwierdzono kontakty handlowe miejscowej ludności z cesarstwem. Dogodne położenie osad i łatwa przeprawa przez Brdę wykorzystywane były wówczas przez kupców podróżujących traktem bursztynowym. W tym miejscu omijano Wisłę, pokonując brodem Brdę. Według najnowszych badań, opartych o metodę dendrochronologiczną, gród bydgoski, którego relikty odkrywane są do dziś, zbudowano w roku 1038. Pierwsza wzmianka o kasztelanie bydgoskim Suzzlaus de Budegac pochodzi z 1238. Wcześniejszą genezę ma osada oraz kościoły: pw. św. Marii Magdaleny (przed 1198 r.) w Wyszogrodzie (warowni nad Wisłą w obrębie dzisiejszego terytorium Bydgoszczy) oraz romański kościół pw. św. Idziego. We wczesnym średniowieczu Bydgoszcz była grodem na północnych Kujawach. Książę Kazimierz Kujawski do połowy wieku XIII zbudował w Bydgoszczy stały most przez Brdę, gdzie pobierano cło od towarów przewożonych na Pomorze Gdańskie. Na początku XIV wieku w następstwie podziałów dzielnicowych na Kujawach powstało księstwo bydgosko-wyszogrodzkie.

W latach 1330-1337 bydgoski gród był przejściowo okupowany przez Krzyżaków. 19 kwietnia 1346 Kazimierz III Wielki lokował miasto Bydgoszcz na prawie magdeburskim oraz nadał je niemieckim zasadźcom, Johannowi Kiesselhuth i Konradowi. Na wschód od miasta oddzielony fosą (na miejscu dawnego grodu), król wzniósł okazały zamek, który stał się początkowo siedzibą królewskiego wnuka, księcia słupskiego Kazimierza, a następnie starostów bydgoskich.

Bydgoszcz, z racji swego położenia, uczestniczyła w wojnach polsko-krzyżackich. W sierpniu 1409 r. Krzyżacy zdobyli bydgoski zamek, który następnie odbił Władysław Jagiełło i zawarł tu rozejm obowiązujący do 24 czerwca 1410 r. W latach 1411-1454 Bydgoszcz była kilkukrotnie oblegana przez siły krzyżackie, a także kierowano stąd polskie działania zaczepne. Z kolei w czasie wojny trzynastoletniej król Kazimierz Jagiellończyk założył tutaj jedną ze swoich głównych kwater wojennych. Tutaj też w kwietniu 1457 r. dokonał wykupu z rąk zaciężnych krzyżackich m.in. twierdzy w Malborku – stolicy Zakonu, która nigdy nie została zdobyta militarnie. W listopadzie 1520 r., w czasie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej w Bydgoszczy obradował Sejm, w którym uczestniczyło zebrane na wojnę pospolite ruszenie oraz król Zygmunt Stary.

Rzeczpospolita Obojga Narodów[edytuj | edytuj kod]

Panorama Bydgoszczy z 1657 na sztychu Erika Dahlberga

W XV i XVI w. miasto znacznie wzbogaciło się na handlu spławnym zbożem, piwem i solą. Bydgoszcz w XVI wieku była jednym z największych miejskich ośrodków handlu zbożowego w Polsce. Wedle zachowanych rejestrów z komory wiślanej w Białej Górze, w 1579 r. co szósty statek zdążający do Gdańska miał port macierzysty w Bydgoszczy. Miejscowi szyprowie (zrzeszeni w cechu od 1484 r.) transportowali średnio rocznie 2030 łasztów zboża (według zachowanych rejestrów z lat 1564-1573) pochodzącego z Kujaw i Wielkopolski, a z powrotem przywozili towary zamorskie kupowane w Gdańsku. Miasto było również ośrodkiem rzemiosła (21 cechów, 80 zawodów) oraz siedzibą zakładów-manufaktur.

Na szczególną uwagę zasługuje czynna w latach 1594-1688 mennica, w której w 1621 r. wybito największe złote monety w Europie – 100 dukatów Zygmunta III Wazy. Mennica w latach 1627-1644 była jedyną, czynną na obszarze Korony.

Na początku XVII w. zabudowa objęła w całości miejski obszar lokacyjny i rozprzestrzeniła się na czterech przedmieściach. Bydgoszcz osiągnęła wówczas maksymalną liczbę mieszkańców w okresie staropolskim – ok. 5 tysięcy, plasując się w gronie średnich miast Rzeczypospolitej. Miasto otoczone było od południa murem obronnym z czterema basztami i trzema bramami, a z pozostałych stron ciekami wodnymi: fosą miejską, zamkową, rzeką Brdą i Młynówką. Na terenie miasta lokacyjnego zbudowano okazały ratusz, liczne kościoły diecezjalne, zakonne i szpitalne, zabudowania klasztorne oraz kamienice.

W Bydgoszczy istniała szkoła parafialna oraz szkoły klasztorne: karmelitów, klarysek i Bernardyńskie Studium Filozoficzne. Charakter szkoły średniej posiadało kolegium jezuickie (1647-1780). Najsłynniejszym uczonym Bydgoszczy doby staropolskiej był Bartłomiej z Bydgoszczy (1475-1548), który opracował w 1532 r. pierwszy słownik łacińsko-polski.

W 1620 roku Bydgoszcz liczyła około 5 tysięcy[21] mieszkańców wraz z przedmieściami. Potop szwedzki (1655-1660) przyniósł Bydgoszczy duże zniszczenia. Podczas zażartych walk (miasto kilkukrotnie przechodziło z rąk do rąk) wysadzony w powietrze został zamek oraz zginęła połowa mieszczan. 6 listopada 1657 roku na Starym Rynku król Jan Kazimierz i elektor Prus Książęcych Fryderyk Wilhelm Hohenzollern podpisali i zaprzysiężyli traktaty welawsko-bydgoskie, które stały się podstawą dla uniezależnienia od Polski Prus Książęcych.

Okres prób odbudowy miasta przerwała III wojna północna (1700-1721). W latach 1700-1760 w wyniku wojen, kontrybucji, zaraz i klęsk nastąpił głęboki upadek gospodarczy i demograficzny miasta. Poprawa koniunktury nadeszła podczas panowania ostatniego polskiego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, choć daleko było miastu do wizerunku dużego ośrodka miejskiego sprzed lat. W 1764 r. Bydgoszcz wyznaczono na siedzibę (na zmianę z Poznaniem) sądowniczego Trybunału Wielkopolskiego, zaś w 1766 r. powstał polski projekt Kanału Bydgoskiego.

Okres pruski (1772-1920)[edytuj | edytuj kod]

W 1772 r. Bydgoszcz została zaanektowana przez państwo Pruskie w ramach I rozbioru Polski. Król Prus Fryderyk II wyznaczył wówczas Bydgoszcz na stolicę nowo utworzonego okręgu administracyjnego – Obwodu Nadnoteckiego, który obejmował wcielone tereny wielkopolsko-kujawskie, nienależące uprzednio do Prus Królewskich. W latach 1773-1774 zrealizowano również budowę Kanału Bydgoskiego, który połączył Brdę z Notecią (a w konsekwencji Wisłę z Odrą). 2 października 1794 r. podczas insurekcji kościuszkowskiej rozegrała się bitwa o Bydgoszcz, którą stoczyło wojsko polskie pod dowództwem gen. Henryka Dąbrowskiego.

W latach 1807-1815 miasto należało do Księstwa Warszawskiego, ustanowione stolicą departamentu bydgoskiego. Po 1815 było z kolei stolicą rejencji bydgoskiej w obrębie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (od 1848 r. Prowincji Poznańskiej).

W XIX wieku miasto przeżyło znaczny rozwój gospodarczy związany z powstaniem Węzła Wodnego, doprowadzeniem linii kolejowych (Pruska Kolej Wschodnia – 1851 r., Kolej Warszawsko-Bydgoska – 1862 r. i inne), oraz rozwojem przemysłu metalowego, maszynowego, drzewnego i spożywczego. Bydgoszcz na początku XX wieku była uważana za miasto o charakterze niemieckim (m.in. dzięki sztucznemu administracyjnemu odseparowaniu Śródmieścia od polskich przedmieść), zwana „małym Berlinem” z uwagi na podobne do stolicy Cesarstwa Niemieckiego oblicze architektoniczne oraz wszechobecną zieleń.

Plac Teatralny w 1911 roku

Władze pruskie przeznaczyło na rozbiórkę wielu staropolskich budowli, w tym w 1834 roku gotycko-renesansowego starego ratusza, zaś w 1895 roku ostatecznego rozebrania bydgoskiego zamku, który już od XVIII wieku popadał w ruinę. W mieście pobudowano jednak szereg o pruskim charakterze reprezentacyjnych obiektów municypalnych, szkół, szpitali, kościołów, mostów, fabryk. W 1895 r. wybudowano monumentalny gmach teatru, a w 1904 r. powstała pierwsza placówka naukowa.

Do rozbudowy urbanistycznej miasta przyczyniła się mocno lokalizacja dworca kolejowego na terenie obecnego Bocianowa. Stara zabudowa była wymieniana i intensyfikowana, a obszar Śródmieścia nabierał wyglądu wielkomiejskiego. Dynamika rozwoju Bydgoszczy w latach 1850-1914 była bardzo duża, co doprowadziło do tego, że po włączeniu miasta w granice Polski w 1920 r. stało się ono siódmym co do wielkości ośrodkiem w kraju (88 tys. mieszkańców).

Powrót do Polski[edytuj | edytuj kod]

Stary Rynek w okresie międzywojennym z nieistniejącym Kościołem pojezuickim

W granice odrodzonej Polski Bydgoszcz wróciła 20 stycznia 1920 roku, przejęta przez wojska wielkopolskie na mocy traktatu wersalskiego. Obecność w mieście silnego garnizonu niemieckiego uniemożliwiła wcześniej wyzwolenie miasta przez powstanie wielkopolskie, którego zasięg w szczytowym okresie walk sięgnął wsi Brzoza Bydgoska, 7 km na południe od granic miasta. Po I wojnie światowej Bydgoszcz uległa bardzo szybkiej repolonizacji i stała się jednym z najbardziej polskich miast (około roku 1928/1929 Polacy stanowili 92% populacji miasta, natomiast przed repolonizacją, pod zaborami, w 1910 roku Polaków było według oficjalnego spisu 10,976, a więc około 19%, oraz 28% według korekty Eugeniusza Romera)[22]. W 1920 r. ośmiokrotnie powiększono obszar miasta, włączając w nie polskie przedmieścia, a jego granice oparły się na wschodzie o Wisłę. W dalszym ciągu rozwijał się przemysł, zwłaszcza jego nowoczesne branże: chemiczny i elektrotechniczny. W 1928 r. Bydgoszcz stała się węzłem oraz siedzibą dyrekcji nowo zbudowanej kolejowej magistrali węglowej Śląsk-Gdynia. W okresie II Rzeczypospolitej Bydgoszcz straciła władze rejencyjne, wchodząc jako miasto na prawach powiatu w skład województwa poznańskiego poprowadzonego według granic pruskiej Prowincji Poznańskiej. Fakt ten wywoływał frustrację miejscowego społeczeństwa i elit, gdyż Bydgoszcz została wówczas największym miastem powiatowym w Polsce, większym m.in. od Lublina i Katowic. W kwietniu 1938 r. znalazła się w województwie pomorskim, licząc na ulokowanie tu władz administracyjnych „Wielkiego Pomorza”, jako usankcjonowanie faktycznej roli gospodarczej i społecznej miasta w tym regionie (Toruń był od II połowy XIX wieku miastem dwukrotnie mniejszym od Bydgoszczy, ustanowionym stolicą administracji województwa pomorskiego w 1920 r., gdy stało się jasne, że Gdańsk nie zostanie włączony do Polski, a w dawnej dzielnicy Prusy Zachodnie jedynym konkurentem Torunia był Grudziądz; Bydgoszczy nie brano wówczas pod uwagę, gdyż znajdowała się w Prowincji Poznańskiej).

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Publiczne egzekucje na Starym Rynku po krwawej niedzieli

3 września 1939 doszło do walk jednostek polskich z niemieckimi dywersantami wspomaganymi przez miejscowych Niemców (m.in. członków Hitlerjugend). Część pojmanych Niemców rozstrzelano. Propaganda nazistowska uwypukliła te wydarzenia (aby udowodnić moralne prawo Niemców do napaści na Polskę) i nadała im nazwę „Bromberger Blutsonntag” – „krwawa niedziela”. Po wkroczeniu Wehrmachtu rozpoczęły się represje na ludności polskiej za udział w „krwawej niedzieli” – egzekucje (na Starym Rynku, w Tryszczynie, w „Dolinie Śmierci” k. Fordonu i in.) i wywózki do obozów koncentracyjnych.

W czasie II wojny światowej Bydgoszcz (jako Bromberg) włączona została do prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie jako siedziba rejencji, choć Ministerstwo Spraw Wewnętrznych III Rzeszy było bardziej przychylne koncepcji powiązania Bydgoszczy z Poznańskiem, według dawnego podziału prowincji i rejencji sprzed 1920 roku, w czasach zaboru pruskiego. W mniemaniu dyrektora ministerialnego Vollerta, ze względu na ważność dróg komunikacyjnych (Kanał Bydgoski, kolej Piła-Bydgoszcz-Toruń), byłoby korzystniej przyłączyć Bydgoszcz do okręgu Gdańskiego, lecz ze względu na czynniki kulturalne, powinna stać się częścią Kraju Warty. O ostatecznej przynależności Bydgoszczy do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie zadecydowała nieugięta postawa Alberta Forstera, który ok. 23 września 1939 r. interweniował u samego Hitlera. Mianował on własnego nadburmistrza miasta Wernera Kampe i nie dopuścił do obsadzenia urzędów w rejonie bydgoskim przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych III Rzeszy[23][24].

Inspekcja jednostki paramilitarnego Selbstschutzu jesienią 1939 roku

Nowy nadburmistrz Bydgoszczy, Werner Kampe zarządził przebudowę centrum miasta na modłę narodowosocjalistyczną. Doprowadził on do realizacji pomysłu wyburzenia zachodniej pierzei Starego Rynku, wschodniej pierzei ul. Mostowej oraz synagogi, by centrum miasta stało się „neue deutsche Bromberg”. Zlikwidowano stojący w pobliżu gmachu starostwa przy ul. Słowackiego pomnik Henryka Sienkiewicza oraz monument Nieznanego Powstańca Wielkopolskiego przy ul. Bernardyńskiej[23], zaś na cele wojenne w styczniu 1943 roku przetopiono fontannę Potop. W latach 1939-1945 śmierć poniosło 10 tysięcy mieszkańców miasta[25]. Podczas walk o wyzwolenie miasta został trafiony pociskami Teatr Miejski, rozebrany w 1946 roku.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

W marcu 1945 r., po zainicjowaniu tworzenia polskiej administracji państwowej, w Bydgoszczy ulokowano stolicę województwa pomorskiego, nie zaś w Toruniu, argumentując to przede wszystkim dwukrotnie większym potencjałem demograficznym, kluczowym dla nowej władzy ludowej[26]. Uwzględniono przy tym również argumenty o rodowodzie przedwojennym, tzn. potencjał gospodarczy i dostępność komunikacyjną. W 1946 roku w mieście gościła Pomorska Wystawa Rzemiosła, Przemysłu i Handlu w ramach obchodu 600-lecia miasta. Odziedziczony po poprzednich okresach wielobranżowy przemysł został przez nowe władze rozbudowany, nie wybudowano natomiast od podstaw żadnej wielkiej inwestycji przemysłowej. W latach 40. i 50. XX w. Bydgoszcz stała się dużym ośrodkiem wojskowym i garnizonowym, a później także kulturalnym (budowa Opery Novej oraz Filharmonii Pomorskiej) i naukowym (cztery publiczne uczelnie wyższe). W 1971 roku nastąpiła decyzja władz miejskich o zasypaniu części Starego Kanału Bydgoskiego wraz z dwoma śluzami i mostem[27] ze względu na poszerzenie arterii komunikacyjnej wschód-zachód. W 1973 r. włączono do Bydgoszczy pobliskie miasto Fordon, gdzie rozpoczęto budowę dużej dzielnicy mieszkaniowej. Zapoczątkowano także zagospodarowanie Leśnego Parku Kultury i Wypoczynku na podobieństwo parku śląskiego. Od 1 stycznia 1999 miasto jest siedzibą wojewody kujawsko-pomorskiego i rządowej administracji wojewódzkiej. W latach 2005-2012 zrealizowano plany rewitalizacji Wyspy Młyńskiej, dzięki której wyeksponowano jej wartości kulturowo-rekreacyjne. W 2009 roku Bydgoszcz wystartowała w konkursie o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury, lecz nie przeszła do następnego etapu. Obecnie kandyduje na miano Zielonej Stolicy Europy na rok 2015, a także będzie jednym z miast-gospodarzy Mistrzostw Świata w Piłce Siatkowej Mężczyzn 2014.

Widok na zabudowę nad rzeką Brdą w obszarze Starego Miasta
Widok na zabudowę nad rzeką Brdą w obszarze Starego Miasta

Status Bydgoszczy[edytuj | edytuj kod]

Przynależność polityczno-administracyjna miasta Bydgoszczy
Okres Państwo Zwierzchność Jednostka administracyjna Status miasta
1346-1569 Królestwo Polskie województwo inowrocławskie, powiat bydgoski Miasto Bydgoszcz
1569-1772 Rzeczpospolita Obojga Narodów województwo inowrocławskie, powiat bydgoski Miasto Bydgoszcz
1772-1807 Królestwo Prus obwód Nadnotecki, landratura bydgoska Miasto Bromberg
1807-1815 Księstwo Warszawskie Cesarstwo Francuskie departament bydgoski, powiat bydgoski Miasto Bydgoszcz
1815-1848 Królestwo Prus Wielkie Księstwo Poznańskie, rejencja bydgoska, powiat bydgoski Miasto Bromberg
1848-1887 Królestwo Prus Prowincja Poznańska, rejencja bydgoska, powiat bydgoski Miasto Bromberg
1887-1919 Królestwo Prus Prowincja Poznańska, rejencja bydgoska Bromberg (powiat miejski)
1918-1938 Rzeczpospolita Polska województwo poznańskie Bydgoszcz (powiat miejski)
1938-1939 Rzeczpospolita Polska województwo pomorskie Bydgoszcz (powiat miejski)
1939-1945 Rzesza Niemiecka Gdańsk-Prusy Zachodnie, rejencja bydgoska Bromberg (powiat miejski)
1945-1952 Rzeczpospolita Polska województwo pomorskie Bydgoszcz (powiat miejski)
1950-1975 Polska Rzeczpospolita Ludowa województwo bydgoskie Bydgoszcz (powiat miejski)
1975-1989 Polska Rzeczpospolita Ludowa województwo bydgoskie Bydgoszcz (powiat miejski)
1989-1998 Rzeczpospolita Polska
od 1999 Rzeczpospolita Polska województwo kujawsko-pomorskie Bydgoszcz (miasto na prawach powiatu)


Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Wybrane pomniki i rzeźby
Pochodząca z pierwszej połowy XVIII wieku rzeźba św. Jana Nepomucena przed katedrą. Najstarszy pomnik w mieście
Pochodząca z pierwszej połowy XVIII wieku rzeźba św. Jana Nepomucena przed katedrą. Najstarszy pomnik w mieście

Bydgoszcz jest miastem o historycznej metryce, której specyfika wyraża się przede wszystkim w symbiozie Starówki z rzeką oraz powszechności XIX-wiecznej zabudowy z okresu „belle epoque”. Spuściznę architektury staropolskiej stanowią trzy gotyckie kościoły oraz kilkanaście budynków i kamienic z XVII-XVIII w. Bogata jest natomiast zabudowa architektoniczna z okresu 1850-1914. Podstawowym i oryginalnym walorem Bydgoszczy jest jednak woda: rzeki, kanały, budowle hydrotechniczne, bulwary, nabrzeża, kaskady oraz elewacja zabudowy miasta od strony rzeki.

Produktem turystycznym jest Stare Miasto i Śródmieście ze swym historycznym rozplanowaniem i zabytkami architektury: kościołami, spichrzami, gmachami użyteczności publicznej, ulicami zabudowanymi zdobionymi kamienicami. W rejestrze zabytków Bydgoszczy znajduje się 226 obiektów[28], w tym przestrzenny zespół Starego Miasta, pozostałości murów miejskich, Wyspa Młyńska (w całości), Stary Kanał Bydgoski (w całości wraz ze śluzami i jazami), Śluza Miejska, 16 kościołów, synagoga, 7 cmentarzy, 10 starych spichlerzy, dawna wieża ciśnień, ok. 30 obiektów użyteczności publicznej, ponad 100 kamienic i willi.

W mieście warto zobaczyć zabytkowe kościoły, zwłaszcza katedrę – sanktuarium maryjne Matki Bożej Pięknej Miłości, bazylikę św. Wincentego à Paulo oraz pozostałe trzy miejskie sanktuaria. W mieście znajduje się kilkanaście muzeów oraz obiekty kulturalne, które przyciągają publiczność ze względu na swój repertuar, jak również z powodu imprez i festiwali.

Wielkim atutem Bydgoszczy jest również przyroda. Miasto rozczłonkowane jest dolinami trzech wielkich cieków wodnych. W związku z tym istnieje w Bydgoszczy wiele miejsc, skąd można zobaczyć panoramę miasta. Kolejne dzielnice, z zachodu na wschód można podziwiać idąc ścieżką spacerową wzdłuż Zbocza Bydgoskiego (krawędzi górnego tarasu Bydgoszczy o wysokości względnej 20–40 m).

W mieście nie brakuje parków, w tym wielu założonych w wieku XIX. Godne polecenia są przede wszystkim: Leśny Park Kultury i Wypoczynku, planty nad Kanałem Bydgoskim oraz szereg parków w obrębie Śródmieścia.

Waterfront Bydgoszczy[edytuj | edytuj kod]

W ciągu wieków w pobliżu rzeki budowano kościoły, spichlerze, kamienice, mosty. Nad Brdą i Kanałem Bydgoskim mają miejsce wszystkie ważniejsze wydarzenia miasta. Wokół niej tworzy się specyficzny „salon miasta” – z Wyspą Młyńską jako jego centrum.

Atrakcyjność Bydgoszczy związanej z wodą jest podkreślana przez iluminację zabytków, miejsc i zieleni oraz wzbogacana przez małe formy architektoniczne np. rzeźbę „Przechodzący przez rzekę”. Dodatkowego uroku dodają jazy oraz kaskady Międzywodzia. W gazetach opisujących miasto spotyka się stwierdzenia, że Bydgoszcz jest „polskim Amsterdamem[29].

Na obszarze staromiejskim w Brdzie odbijają swe wizerunki:

Unikalnym zabytkiem Bydgoszczy jest najstarszy w Polsce Kanał Bydgoski (1774) – śródlądowy łącznik pomiędzy Europą Zachodnią a Wschodnią. Na terenie miasta znajduje się dziesięć śluz i trzy jazy. Cztery śluzy są nieczynne, a trzy z nich odrestaurowane i udostępnione do zwiedzania w parku nad Kanałem. Centrum Bydgoskiego Węzła Wodnego na terenie staromiejskim jest Wyspa Młyńska wraz z Wenecją Bydgoską. Wobec zlokalizowania w jej obrębie szeregu obiektów wystawienniczych Muzeum Okręgowego, coraz częściej nazywana jest „wyspą muzealną”.

Jednym z podstawowych szlaków spacerowo-turystycznych Bydgoszczy są bulwary wzdłuż Brdy (5 km) oraz Kanału Bydgoskiego (3 km). Wzdłuż Kanału można podziwiać odrestaurowane, zabytkowe śluzy, natomiast wzdłuż Brdy oprócz budowli hydrotechnicznych – zabytkowe gmachy architektury. Niektóre z nadrzecznych budowli są traktowane jako symbol miasta: zespół spichrzy nad Brdą, „nowe spichrze”, czy też np. Opera Nova.

Na Brdzie kursują trzy tramwaje wodne (w tym 2 statki solarne), których kurs (8 przystanków) uwzględnia również śluzowanie na śluzie miejskiej i innych.

Starówka lokacyjna[edytuj | edytuj kod]

Stare Miasto w Bydgoszczy
Fragment południowej pierzei Starego Rynku
Fragment południowej pierzei Starego Rynku
Information icon.svg Osobny artykuł: Stare Miasto w Bydgoszczy.
Śródmieście Bydgoszczy

Bydgoskie Stare Miasto położone na zakolu Brdy zachowało średniowieczne rozplanowanie. Zachowały się tu relikty architektury sprzed 1800 r.:

Większość zabudowy Starówki pochodzi jednak z 1. i 2. połowy XIX wieku. Centralnym punktem miasta jest Stary Rynek. W jednej z kamienic wschodniej pierzei Rynku dwa razy dziennie ukazuje się postać Pana Twardowskiego, która prezentuje krótki spektakl widowiskowo-muzyczny.

Na terenie miasta lokacyjnego znajdują się historyczne ulice i place miejskie. Do nowszych obiektów zalicza się monumentalny pomnik Kazimierza Wielkiego – dawcy praw miejskich dla Bydgoszczy i budowniczego zamku.

Śródmieście[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Śródmieście (Bydgoszcz).

Śródmieście Bydgoszczy zostało niemal w całości zbudowane w latach 1850-1914 na fali korzystnej koniunktury z okresu pruskiego. Ówczesne powiązania gospodarcze i mentalne z Berlinem zdecydowały, że stolica Cesarstwa Niemieckiego stała się dla Bydgoszczy wzorcem, punktem odniesienia. W owym czasie nazywano Bydgoszcz „Małym Berlinem”, z uwagi na podobieństwo urbanistyczne: stawiania na pierwszym planie terenów zielonych: parków, skwerów, ogrodów, relacji do rzek i kanałów oraz autorstwo nowej zabudowy według projektów architektów berlińskich lub miejscowych, kształconych na berlińskich uczelniach.

Rozległe Śródmieście słynie przede wszystkim z XIX i XX-wiecznej zabudowy, w stylach historyzujących (eklektyzm, neorenesans, neobarok, neogotyk, historyzm malowniczy, secesja i modernizm). Wschodnia część Śródmieścia została zbudowana na założeniach miasta-ogrodu, wobec czego zabudowa przeplata się tutaj z zielenią parków. Właśnie w tym rejonie jest zlokalizowana dzielnica muzyczna, gdzie zbudowano szereg obiektów kulturalnych i oświatowych.

Na terenie Śródmieścia znajduje się większość zabytkowych gmachów użyteczności publicznej: administracyjnych, oświatowych, kulturalnych, neogotyckie i neobarokowe kościoły oraz pierzeje wielkomiejskich kamienic wzdłuż najważniejszych traktów miejskich: ul. Gdańskiej, Dworcowej, Cieszkowskiego, Alei Mickiewicza i innych. Bogate w detale, sztukaterie i ornamenty kamienice i wille są wielkim walorem zabytkowej i współczesnej architektury miasta. Kilka obiektów ze Śródmieścia jest traktowanych jako symbole miasta np. pomnik Łuczniczki z 1910 r., monumentalna Fontanna Potop z 1904 r. (odbudowywana), czy też neobarokowy hotel „Pod Orłem”. Istnieją także fontanny i nowe pomniki, m.in. „Ławeczka” z pogromcą Enigmy, bydgoszczaninem Marianem Rejewskim.

Zabytkowe kościoły[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Obiekty sakralne w Bydgoszczy.

Bydgoszcz posiada kilkanaście zabytkowych obiektów sakralnych, w tym cztery sanktuaria, późnogotyckie kościoły z okresu przełomu średniowiecza i renesansu oraz neogotyckie i neobarokowe z czasów historyzmu.

Warte zwiedzenia są przede wszystkim: katedra św. św. Marcina i Mikołaja z 1466 r. – sanktuarium Matki Bożej Pięknej Miłości, kościół pobernardyński zbudowany latach 1552-1557, kościół klarysek, z którego wieży codziennie w południe grany jest hejnał Bydgoszczy. Bazylika Mniejsza pw. św. Wincentego à Paulo jest jednym z najciekawszych w Polsce przykładów nawiązania do Panteonu w Rzymie.

Wśród kościołów architektury historyzującej najbardziej okazałe są: kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła, św. Andrzeja Boboli, Najświętszego Serca Pana Jezusa, Trójcy Świętej, św. Mikołaja.

Muzea, turystyka festiwalowa[edytuj | edytuj kod]

Pochodzący z XVI w. gmach Klasztoru sióstr Klarysek, obecnie siedziba Muzeum Okręgowego

W Bydgoszczy znajduje się regionalne Muzeum Okręgowe mieszczące się w kilku budynkach rozsianych po starówce (zwłaszcza na Wyspie Młyńskiej), Muzeum Wojsk Lądowych oraz jedyne w Polsce działające w czynnej aptece Muzeum Farmacji. Istnieje również Muzeum Kanału Bydgoskiego, Muzeum Dyplomacji i Uchodźstwa Polskiego, Muzeum Wolności i Solidarności, Muzeum Fotografii, Muzeum Oświaty, Izba Tradycji Bydgoskich Dróg Żelaznych, Muzeum Misyjne duchaczy i inne.

Bydgoszcz słynie również z kilkunastu festiwali, które przyciągają widzów także spoza miasta. Działają tu znane sceny muzyczne Filharmonii Pomorskiej, Opery Nova oraz scena Teatru Polskiego. Filharmonia organizuje festiwale: „Bydgoski Festiwal Muzyczny” i „Musica Antiqua Europae Orientalis”, opera „Bydgoski Festiwal Operowy”, zaś teatr „Festiwal Prapremier”. Sporą publiczność zyskują również koncerty: „Smooth Jazz Festiwal”, „Hity na czasie”, czy też imprezy plenerowe typu „Ster na Bydgoszcz”.

Oddzielną kwestią jest duża różnorodność imprez sportowych, w tym wielu klasy międzynarodowej, a wręcz światowej, które przyciągają kibiców z całej Polski (Grand Prix IMŚ na żużlu, Mistrzostwa świata juniorów w lekkoatletyce, mecze międzypaństwowe w piłce nożnej, siatkówce i koszykówce).

Turystyka kongresowa i biznesowa[edytuj | edytuj kod]

W Bydgoszczy znajduje się duże Centrum Kongresowe, które zajmuje jeden z kręgów Opery Nova (gmach ma formę trójlistnej koniczyny, dwa kręgi zajmuje opera).

W 2009 r. według Katalogu Usług Konferencyjnych, wydawanego przez Meetings Management bydgoskie centrum znalazło się w czołówce największych tego typu obiektów w kraju[30]. Miasto jako duży ośrodek gospodarczy jest poza tym miejscem szkoleń oraz turystyki biznesowej.

Stary Fordon[edytuj | edytuj kod]

Na terenie administracyjnym Bydgoszczy znajduje się dawne miasteczko Fordon, lokowane w średniowieczu, które posiada własny rynek staromiejski oraz kilka zabytków. Fordon posiada układ przestrzenny z XV wieku, natomiast obecna zabudowa pochodzi z XIX i XX wieku. Na uwagę zasługuje położenie Fordonu, którego rynek jest oddalony od Wisły zaledwie o 200 m., a z mostu przez Wisłę prezentuje się klasyczna nadwiślańska panorama byłego miasteczka.

Nad starym Fordonem dominują wieże trzech świątyń, które były niegdyś różnych wyznań: katolicka, ewangelicka i żydowska. W XVIII wieku Fordon zamieszkiwali w większości Żydzi, a nad Wisłą znajdowała się królewska komora celna ustanowiona tutaj przez króla Zygmunta III Wazę.

Zabytki militarne[edytuj | edytuj kod]

Dawny budynek DAG Fabrik Bromberg. Dzisiejsze Exploseum

II wojna światowa pozostawiła w Bydgoszczy i okolicy atrakcje dla miłośników militariów. W lasach na terenie Zakładów Chemicznych „Zachem” w południowo-wschodniej części miasta, znajdują się tajemnicze obiekty hitlerowskiej fabryki materiałów wybuchowych i elaboracji amunicji DAG Fabrik Bromberg, która zaliczała się do największych pod względem areału fabryk zbrojeniowych wzniesionych na obszarach okupowanych przez hitlerowskie Niemcy. Do dziś na tym obszarze pozostały kilkanaście kilometrów dróg-betonówek, bocznic kolejowych ikilkadziesiąt zamaskowanych w lesie budynków, a także kilka kilometrów tuneli. W 2011 r. w 8 obiektach strefy produkcji nitrogliceryny (1% powierzchni całej fabryki, która obejmowała obszar 23 km²) otwarto Eksploseum – skansen architektury przemysłowej III Rzeszy wraz z podziemną trasą turystyczną.

Poza tym w podbydgoskich lasach znajdują się liczne schrony i obiekty powojskowe. Strona polska pozostawiła po sobie linię obrony Wojska Polskiego (zwaną Przedmościem Bydgoskim) w Kruszynie-Osówcu, gdzie siłami członków i sympatyków Bydgoskiego Stowarzyszenia Miłośników Zabytków „Bunkier” urządzono skansen[31].

Szlaki turystyczne i otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg
Commons in image icon.svg
Commons in image icon.svg
Wikimedia Commons

Atrakcyjność krajobrazowo-przyrodnicza oraz silne zalesienie okolic Bydgoszczy sprawia, że wytyczono na obszarze podmiejskim kilkadziesiąt znakowanych szlaków turystycznych. Zagęszczenie szlaków w okolicy Bydgoszczy jest największe w regionie i większe niż w wielu innych dużych miastach. Spośród szlaków pieszych można wyróżnić:

Przez Bydgoszcz przebiega najdłuższa w Europie Międzynarodowa Trasa Rowerowa R-1 oraz kilka innych: po Dolinie Dolnej Wisły, dookoła Doliny Fordońskiej, Rowerowy Szlak Przyjaźni Bydgoszcz-Toruń i inne.

Na obszarze miasta i w najbliższym jego otoczeniu znajdują się cztery grodziska słowiańskie z VI-XI w.: Wyszogród, Zamczysko, Pawłówek i Strzelce Dolne.

Miasto słynie również z turystyki wodnej, za sprawą spływów kajakowych na Brdzie oraz żeglugi barkami turystycznymiu na szlakach żeglugowych: Wielkiej Pętli Wielkopolski, Pętli Toruńskiej, Pętli Kujawskiej, na Wiśle i Noteci. W dzielnicy Opławiec znajduje się ośrodek wypoczynkowy (Janowo) oraz sanatorium (wybudowane w 1904 r.)

W promieniu 20 km znajduje się ok. 10 kąpielisk nad jeziorami. Najbliższe są w Pieckach i Chmielnikach nad Jeziorem Jezuickim oraz w Borównie nad jeziorem Borówno. Stan czystości wody w Brdzie ((II klasa) umożliwia kąpiel w rzece na jej odcinku górnym (od granic miasta do Starego Miasta).

W najbliższym otoczeniu miasta znajduje się zespół pałacowo-parkowy w Ostromecku, zwany „bydgoskim Wilanowem”, Puszcza Bydgoska, zyskująca coraz bardziej na turystycznej marce Dolina Dolnej Wisły, a w odległości ok. 20 km dogodny dla żeglarzy i wodniaków – Zalew Koronowski. Miasto jest dobrym punktem wypadowym w Bory Tucholskie, na ziemię chełmińską (zabytki pokrzyżackie) oraz na Kujawy i Pałuki, gdzie wytyczono Szlak Piastowski. W 2008 r. w Solcu Kujawskim, 15 km od Bydgoszczy powstał park jurajski, zaś w 2012 r. podobny obiekt w Leśnym Parku Kultury i Wypoczynku.

Noclegi dla turystów[edytuj | edytuj kod]

W Bydgoszczy znajduje się jeden hotel 5-gwiazdkowy („Bohema”) oraz cztery 4-gwiazdkowe: „City”, „Holiday Inn”, „Pod Orłem” i „Słoneczny Młyn”. Oprócz nich znajduje się ok. 20 obiektów niższej klasy. Ogółem Bydgoszcz dysponuje 2,5 tys. miejsc w hotelach, 105 miejsc w schronisku młodzieżowym oraz kilkaset w obiektach oferujących pokoje gościnne.

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Madonna Bydgoska – arcydzieło malarskie gotyku, obraz cudami słynący, dwukrotnie koronowany
Commons in image icon.svg

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Bydgoszcz jest ważnym ośrodkiem religijnym Kościoła katolickiego w Polsce. W 2004 r. Jan Paweł II utworzył diecezję bydgoską w ramach metropolii gnieźnieńskiej.

Tradycje ośrodka religijnego w Bydgoszczy sięgają połowy XIII w., kiedy zbudowano kościół pw. św. Idziego, zaś najstarszą świątynię na obecnym terytorium miasta wzmiankowano w 1198 r.

W Bydgoszczy znajdują się cztery sanktuaria:

Do najważniejszych rzymskokatolickich kościołów w Bydgoszczy należą przede wszystkim Katedra oraz Bazylika Mniejsza.

Wśród kościołów wartych uwagi jest kilkanaście zabytkowych świątyń:

W Bydgoszczy znajduje się ponadto wiele kościołów wybudowanych w latach powojennych XX stulecia. Bryły kilku z nich to interesujące projekty architektoniczne.

Najstarszym patronem Bydgoszczy jest św. Mikołaj, zarówno Bydgoszczy, jak i Fordonu. Drugim patronem miasta jest również od 1502 św. Marcin. Obydwaj święci są również patronami najstarszego bydgoskiego kościoła tzw. fary. Patronką Bydgoszczy od początku XVI w. jest Matka Boża w słynącym z urody i łask wizerunku z kościoła farnego.

W 2008 r. znajdowało się w Bydgoszczy 40 parafii rzymskokatolickich w 6 dekanatach. Na terenie miasta pracuje 15 zgromadzeń zakonnych (6 męskich i 9 żeńskich) w 19 domach (8 męskich i 11 żeńskich), z czego duchacze posiadają tu od 1921 r. siedzibę polskiej prowincji. Istnieją dwa wyższe seminaria duchowne: diecezjalne (diecezji bydgoskiej) oraz duchaczy.

Prócz parafii rzymskokatolickich, działalność duszpasterską w mieście prowadzi również parafia polskokatolicka pw. Zmartwychwstania Pańskiego, należąca do diecezji warszawskiej.

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

W Bydgoszczy znajduje się parafialna cerkiew pw. św. Mikołaja należąca do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

W historii miasta obszerną kartę zapisali ewangelicy, którzy w latach 1815-1920 stanowili większość wśród mieszkańców miasta. Na początku XX wieku na terytorium dzisiejszej Bydgoszczy znajdowało się 12 świątyń ewangelickich, podczas gdy katolickich jedynie 6. Największą liczbę wyznawców skupiał kościół ewangelicko-unijny. W okresie międzywojennym Bydgoszcz stanowiła największą w Polsce placówkę tego kościoła i obok Poznania najbardziej dynamiczny ośrodek działalności ewangelików niemieckich. Od 1921 r. istniała polska parafia ewangelicko-augsburska oraz szereg zborów innych wyznań (baptyści, adwentyści, metodyści, staroluteranie, zielonoświątkowcy, irwingianie).

Po II wojnie światowej pozostawiono ewangelikom tylko trzy świątynie (luteranie otrzymali dwie świątynie i baptyści jedną), głównie z uwagi na znaczne skurczenie się zasięgu tych wyznań w mieście. Parafia Ewangelicko-Augsburska w Bydgoszczy użytkuje dziś kościół pw. Zbawiciela przy placu Zbawiciela, zbudowany w latach 1896-1897. Inne zbory protestanckie działające na terenie miasta to: parafia Ewangelicko-Metodystyczna, zbór Kościoła Zielonoświątkowego, zbór Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan, Wspólnota Chrześcijan Baptystów w Bydgoszczy, zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów, Centrum Chrześcijańskie „Dobra Nowina” Kościoła Bożego w Chrystusie, misja „Betezda” Centrum Chrześcijańskiego Kanaan, zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego, Kościoła Chrześcijan Dnia Sobotniego i inne.

Inne[edytuj | edytuj kod]

W mieście działają Świadkowie Jehowy, którzy posiadają 5 Sal Królestwa[32], Świecki Ruch Misyjny „Epifania”, Mormoni, związki buddyjskie (Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu, Szkoła Zen Kwan Um w Polsce) i inne.

Od średniowiecza żyli także w Bydgoszczy i Fordonie Żydzi, którzy zbudowali własne obiekty kultu religijnego (synagogi). Okazała (największa w prowincji poznańskiej) synagoga bydgoska została zburzona przez hitlerowców w 1940 r. Starsza synagoga w Fordonie przetrwała dlatego, że Niemcy urządzili w niej kino. Od 2007 r. jest ona adaptowana na centrum kultury. W mieście znajduje się cmentarz żydowski.

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Cmentarze w Bydgoszczy.

W Bydgoszczy znajduje się kilkanaście cmentarzy, zabytkowych, komunalnych, parafialnych, bądź innych wyznań. Najstarsze dwa cmentarze pochodzą: z końca XVIII wieku (cmentarz św. Jana) i z 1809 r. (cmentarz Starofarny), zaś większość założono w okresie międzywojennym.

W mieście znajdują się także cmentarze ofiar męczeństwa: powojenny (utworzony w 1946) cmentarz Bohaterów Bydgoszczy oraz ukryty w lesie w Smukale cmentarz Bohaterów II wojny światowej (0,2 ha). Najważniejszym ośrodkiem martyrologii bydgoskiej jest jednak fordońska Dolina Śmierci, miejsce masowego pochówku mieszkańców Bydgoszczy i okolic, wymordowanych przez Niemców podczas II wojny światowej. Na pięciu cmentarzach istnieją kwatery żołnierskie, w których spoczywa ok. 3,5 tys. żołnierzy: polskich, rosyjskich i francuskich, poległych w wyniku działań wojennych w okresie 1870-1945.

Oświata i nauka[edytuj | edytuj kod]

Szkolnictwo wyższe[edytuj | edytuj kod]

Budynek Wydziału Matematyki, Fizyki i Techniki UKW, dawniej siedziba Instytutu Rolniczego (1903-1906)

W 2011 r. w Bydgoszczy istniało 16 jednostek szkolnictwa wyższego, w tym 9 uczelni (4 publiczne i 5 niepublicznych), 3 uczelnie teologiczne, w tym dwie będące sekcjami Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz 4 wydziały zamiejscowe uczelni publicznych i niepublicznych z Poznania, Torunia i Łodzi. Dodatkowo funkcjonowały dwa Nauczycielskie Kolegia Języków Obcych, które oferowały dyplomy uczelni patronackich (Uniwersytet Poznański, Warszawski i Gdański). W Bydgoszczy znajdują się jedyne w województwie kujawsko-pomorskim publiczne uczelnie – techniczna, artystyczna i medyczna.

Uczelnie publiczne[edytuj | edytuj kod]

W Bydgoszczy działają cztery wyższe uczelnie publiczne, z których największą jest Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, na którym studiuje ponad 14 tys. studentów[33]. Oferuje on 30 kierunków i ok. 60 specjalności[34] na pięciu wydziałach: Humanistycznym, Pedagogiki i Psychologii, Matematyki, Fizyki i Techniki, Nauk Przyrodniczych oraz Administracji i Nauk Społecznych.

Drugą pod względem liczby studentów (ponad 9 tys. w 2010 roku), ale też i najstarszą (1951) jest Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich – największa i najbardziej utytułowana uczelnia techniczna w województwie. Oferuje 27 kierunków i ok. 100 specjalności na 7 wydziałach: Budownictwa i Inżynierii Środowiska, Inżynierii Mechanicznej, Rolnictwa i Biotechnologi, Technologii i Inżynierii Chemicznej, Telekomunikacji i Elektrotechniki, Biologii i Hodowli Zwierząt, Zarządzania oraz w Instytucie Matematyki i Fizyki.

Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego to państwowa uczelnia artystyczna. Kształci przyszłych artystów muzyków, kompozytorów, instrumentalistów, wokalistów, dyrygentów, na 4 wydziałach: Kompozycji, Teorii Muzyki i Reżyserii Dźwięku, Instrumentalnym, Wokalno-Aktorskim oraz Dyrygentury Chóralnej i Edukacji Muzycznej.

W Bydgoszczy znajduje się też Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika – wydzielona część toruńskiego Uniwersytetu, ukierunkowana na kształcenie studentów w naukach medycznych. Stanowi ona pod względem liczby kadry naukowej ok. jednej czwartej potencjału całego UMK. Uczelnia ta powstała w 1975 r. jako bydgoska filia Akademii Medycznej w Gdańsku, usamodzielniona w 1984 r. jako Akademia Medyczna im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, w 2004 r. włączona w struktury UMK z zachowaniem własnego patrona i siedziby w Bydgoszczy. Kształci się na niej 4,77 tys. studentów[35] na 3 wydziałach: Lekarskim, Farmaceutycznym i Nauk o Zdrowiu. Baza uczelni opiera się również o kliniki zlokalizowane w 7 szpitalach (w tym dwóch uniwersyteckich).

Budynek Wyższego Seminarium Duchownego przy ulicy Grodzkiej

W mieście działają również filie innych państwowych uczelni, m.in. Ośrodek Studiów Wyższych Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Sekcja Studiów Teologicznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz dwie uczelnie teologiczne: Wyższe Seminarium Duchowne Diecezji Bydgoskiej oraz Wyższe Misyjne Seminarium Duchowne Zgromadzenia Ducha Świętego.

Uczelnie niepubliczne[edytuj | edytuj kod]

Od 1998 r. nastąpił dynamiczny rozwój uczelni niepublicznych. Konsekwencją tego procesu jest ponad 35% udział studentów uczelni niepublicznych w ogólnej liczbie studiujących w Bydgoszczy w 2010 r. Spośród 6 niepublicznych szkół wyższych wyróżniają się trzy, zaliczane do czołówki w Polsce północnej: Wyższa Szkoła Gospodarki (zał. 1999 r., 3 wydziały, 17 kierunków studiów, 5,1 tys. studentów w 2010 r.)[36], Kujawsko-Pomorska Szkoła Wyższa (zał. 2000 r., 5 wydziałów, 11 kierunków studiów, 5,6 tys. studentów w 2010 r.)[36] oraz Wyższa Szkoła Bankowa w Toruniu Wydział Finansów i Zarządzania w Bydgoszczy (zał. 2007 r., 7 tys. studentów w Toruniu i Bydgoszczy)[36]. Pozostałe uczelnie niepaństwowe to: Wyższa Szkoła Środowiska (zał. 1998), Bydgoska Szkoła Wyższa (zał. 2004), Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu (zał. 2005) oraz Wydziały Zamiejscowe: Wyższej Szkoły Informatyki i Umiejętności w Łodzi (od 2001), Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi (od 2002), Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości w Poznaniu (od 2007).

Instytuty naukowe[edytuj | edytuj kod]

Bydgoszcz to również siedziba instututów naukowych oraz innych jednostek współpracujących z uczelniami. Do najważniejszych jednostek naukowych, które posiadają swoje oddziały w Bydgoszczy należą: Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, Instytut Melioracji i Użytków Zielonych, Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego i inne. Protoplastą większości z tych jednostek są założone w 1903 r. Instytuty Rolnicze w Bydgoszczy.

Niższe szkolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Budynek Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1

Edukacja na niższych szczeblach (dane w roku szkolnym 2007/2008):

Średnie szkoły artystyczne[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Rondo Jagiellonów – z prawej: siedziba Banku Pocztowego
Atos IT Services (Biznes Park Kraszewskiego 1)

Bydgoszcz jest ósmym miastem pod względem liczby mieszkańców w kraju i największym w regionie ośrodkiem gospodarczym. Jednym z większych miejscowych przedsiębiorstw są Pojazdy Szynowe Pesa Bydgoszcz S.A., produkujące tabor kolejowy i tramwajowy. W Bydgoszczy działa kilka znaczących na świecie firm elektronicznych oraz IT, między innymi: Atos, Jabil Global Services, Teleplan, Tyco Electronics czy Alcatel-Lucent.

Lokalne przedsiębiorstwa[edytuj | edytuj kod]

W 2004 uruchomiono Bydgoski Park Przemysłowo-Technologiczny (powierzchnia 283 ha), miejsce atrakcyjne dla prowadzenia działalności gospodarczej (ulgi w podatkach, ochrona, dostępne media i tereny, linia kolejowa Chorzów BatoryTczew (magistrala węglowa), DK5, DK10, przyszłe drogi ekspresowe S10 i S5, port lotniczy Bydgoszcz z rejsami do portów przesiadkowych).

Targi[edytuj | edytuj kod]

W Bydgoszczy odbywają się największe w Polsce targi branży wodociągowej WOD-KAN (400 wystawców z Polski i Europy) organizowane przez Izbę Gospodarczą Wodociągi Polskie. Dodatkowo regularnie odbywają się targi Interpiek-Polgastro – spożywcze i szereg innych imprez targowych – krajowych i międzynarodowych.

Centra biurowo-biznesowe[edytuj | edytuj kod]

W Bydgoszczy funkcjonują oraz powstają nowe centra biurowe, między innymi: Biznes Park Kraszewskiego 1, Bydgoskie Centrum Biznesu, SCANPARK Business Center, Your Office, ML Office, F262.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Bydgoszcz jako węzeł komunikacyjny – rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Rozwój historyczny Bydgoszczy ściśle związany jest z jej korzystnym położeniem na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych. W okresie prehistorycznym i staropolskim najważniejsze znaczenie miał kierunek południkowy. Rozwój osady umożliwiło położenie na szlaku bursztynowym, a później na lądowym szlaku śląsko-pomorskim. Wyrazem dużego znaczenia komunikacyjnego grodu bydgoskiego była budowa przed 1250 r. stałego mostu przez Brdę, gdzie pobierano opłaty celne. W wiekach XIV-XVII kluczowym czynnikiem miastotwórczym Bydgoszczy był rozwój handlu zbożem i drewnem na wodnym szlaku Wisły do Gdańska. Wiąże się z tym budowa licznych spichlerzy w mieście, powstanie najstarszego na terenie Korony cechu szyprów oraz wzrost liczby mieszkańców. Po zagarnięciu miasta przez Prusy w 1772 r. i budowie Kanału Bydgoskiego (1774 r.) większego znaczenia nabrał kierunek równoleżnikowy. Śródlądowa droga wodna Wisła-Odra stała się konkurencją dla transportu morskiego przez Gdańsk. Przez cały wiek XIX i początek XX w. przewóz towarów rzekami osiągał w Bydgoszczy swoje apogeum. Na początku XX w. przez Kanał Bydgoski przechodziła jedna trzecia całego dowozu drewna do Niemiec, a nad Brdą powstał port rzeczny ze stocznią oraz jeden z największych w Niemczech portów drzewnych.

Budynek dawnej Dyrekcji Kolei wybudowany dla Pruskiej Kolei Wschodniej – wejście główne (obecnie w gestii CMUMK)

Od 1851 r. nowym czynnikiem miastotwórczym stała się dla Bydgoszczy kolej, z uwagi na lokalizację węzła Pruskiej Kolei Wschodniej. W 1862 r. zbudowano Kolej Warszawsko-Bydgoską, która do 1877 r. (otwarcia Kolei Nadwiślańskiej) stanowiła jedyne połączenie północnych Niemiec z Rosją. Przez 20 lat do lat 70. XIX w. Bydgoszcz była między Poznaniem, a Gdańskiem jedynym tak dużym węzłem kolejowym, przez który przechodził w całości tranzyt z Królestwa Kongresowego, Rosji, Królewca i Gdańska do Berlina.

W 1849 r. zlokalizowano w mieście pierwszą w Europie i na świecie państwową Dyrekcję Kolei, która stała się najbardziej prestiżową instytucją, jaka została zlokalizowana w Bydgoszczy w XIX wieku. Do 1895 r. dyrekcja zarządzała Pruską Koleją Wschodnią, obejmując swym zasięgiem prowincje: Prusy Zachodnie, Prusy Wschodnie, Poznańskie i Pomorze Zachodnie (później ograniczyła się do części tego obszaru). Dodatni wpływ kolei dotyczył zarówno rozwoju przemysłu i handlu w Bydgoszczy w okresie rewolucji przemysłowej (m.in. powstały najstarsze w Polsce Warsztaty Naprawy Kolei, dziś holding Pesa), jak również rozwoju budownictwa mieszkaniowego (Śródmieście). Do 1914 r. wzniesiono w Bydgoszczy 10 mostów na Brdzie i Kanale Bydgoskim oraz najdłuższy w Niemczech kratownicowy most przez Wisłę o długości 1,35 km.

Po powrocie Bydgoszczy do Polski w 1920 r. ponownego znaczenia nabrał południkowy kierunek komunikacyjny. W 1933 r. Bydgoszcz stała się węzłem i siedzibą dyrekcji magistrali węglowej Śląsk-Gdynia – największej inwestycji komunikacyjnej II Rzeczypospolitej. Oprócz tego nadal duże znaczenie miał transport wodny, a także podjęto przewozy lotnicze (loty cywilne do Warszawy, Lwowa i Wilna).

W okresie powojennym korzystne położenie komunikacyjne nadal przyczyniało się do rozwoju miasta. Jednakże w nowym układzie granic Polski, osłabiona została rola Bydgoszczy jako bezpośredniego zaplecza komunikacyjnego Gdyni i Gdańska. W konsekwencji w latach 70. planowaną autostradę A1 odsunięto od Bydgoszczy na rzecz Torunia, mimo że wymagało to budowy dwóch przepraw przez Wisłę w odległości zaledwie 50 km. W latach 60. powstała południowa obwodnica drogowa miasta, zmodernizowano linie kolejowe oraz miejski układ komunikacyjny. Kolejowa magistrala węglowa nadal spełniała funkcję głównej tranzytowej linii towarowej służącej do zaopatrywania portów Trójmiasta. Mimo że spadło znaczenie gospodarcze drogi wodnej Wisła-Odra, w Bydgoszczy istniało jedno z większych w Polsce przedsiębiorstw żeglugowych „Żegluga Bydgoska”. Przez cały okres powojenny prowadzono połączenia lotnicze z Gdańskiem i Warszawą, a w 2000 r. wprowadzono połączenia międzynarodowe.

Tranzyt (drogi przebiegające przez miasto)[edytuj | edytuj kod]

Trasa Uniwersytecka – wjazd od strony górnego tarasu (Wzgórze Wolności) w kierunku tarasu dolnego (Śródmieście)
Droga ekspresowa S5 na odcinku Węzeł Lotnisko – Węzeł Bydgoszcz Południe, wjazd do Bydgoszczy od południa

Bydgoszcz położona jest na trasie paneuropejskiego korytarza transportowego VIa, którym przebiega trasa międzynarodowa E261 (droga krajowa nr 5).

W Rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie sieci autostrad i dróg ekspresowych przewiduje się poprowadzenie przez Bydgoszcz dwóch dróg ruchu szybkiego. Przez miasto przebiegają:

droga ekspresowa S5 – w budowie: Nowe MarzyWrocław
droga ekspresowa S10 – planowana: SzczecinPłońsk
droga krajowa nr 5 – ze Świecia do Lubawki, łączy Bydgoszcz z Poznaniem i Wrocławiem, oraz pośrednio z Gdańskiem poprzez autostradę A1, z którą łączy się w węźle „Nowe Marzy”, 45 km na północ od Bydgoszczy;
droga krajowa nr 10 – z Lubieszyna do Płońska, prowadzi południową obwodnicą miasta, łącząc się z autostradą A1 w węźle „Czerniewice” ok. 40 km na wschód od granic miasta; łączy Bydgoszcz ze Szczecinem, Toruniem i Warszawą;
droga krajowa nr 80 – z Pawłówka do Lubicza, wzdłuż północnego brzegu Wisły łączy Bydgoszcz z Toruniem;
droga krajowa nr 25 – z Bobolic do Oleśnicy, łączy Bydgoszcz z Koninem i Kaliszem, oraz pośrednio z Koszalinem i Słupskiem
droga wojewódzka nr 223 – 7-kilometrowy odcinek łączący drogę krajową nr 10 w Białych Błotach z drogą krajową nr 80 w Bydgoszczy,
droga wojewódzka nr 256 – 16-kilometrowy odcinek łączący drogę krajową nr 5 w Trzeciewcu z drogą krajową nr 80 w Bydgoszczy (Fordonie),
droga wojewódzka nr 244Kamieniec-Bożenkowo-Strzelce Dolne, część naturalnej północnej obwodnicy miasta (nie dochodzi do granic miasta),
droga wojewódzka nr 249Czarnowo-Solec Kujawski, obecnie brakuje stałej przeprawy przez Wisłę (nie dochodzi do granic miasta),
droga wojewódzka nr 394Przyłubie-Solec Kujawski-Bydgoszcz (Łęgnowo).

Natężenie ruchu na wjazdach i wyjazdach z miasta wynosi 98,6 tys. pojazdów na dobę (pomiar ruchu z 2005 r.), w tym 13,5% pojazdów ciężkich. Tranzyt na wylotach wynosi ok. 30% ruchu całkowitego, co znaczy że większość kierowców znajduje w Bydgoszczy punkt docelowy. Spośród 9 głównych dróg wylotowych z Bydgoszczy, największy ruch dobowy pojazdów stwierdzono na wylocie południowym i północnym (droga krajowa nr 5, 20 tys., pomiar ruchu z 2005 r.)

Przebudowy dróg[edytuj | edytuj kod]

W latach 2006-2007 dokonano przebudowy do parametrów drogi ekspresowej 5-km odcinka drogi krajowej nr 5 Bydgoszcz-Stryszek. Powstały dwa bezkolizyjne węzły: „Lotnisko” i „Stryszek”. W latach 2008-2010 powstał 11-km dwujezdniowy odcinek drogi ekspresowej na południowej obwodnicy miasta wraz z węzłem „Białe Błota”.

Od 2009 r. trwają prace projektowe, dotyczące budowy drogi ekspresowej S5, tzw. przejścia przez Bydgoszcz.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Dworzec kolejowy Bydgoszcz Główna

Bydgoski Węzeł Kolejowy tworzą trzy linie kolejowe znaczenia państwowego[37] oraz trzy linie lokalne. Wśród linii znaczenia państwowego znajdują się:

Linie lokalne w Bydgoszczy to:

Linie nr 131 i 201 znajdują się w VI paneuropejskim korytarzu transportowym oznaczonym numerem C-E65. Są one jedynymi liniami kolejowymi w regionie kujawsko-pomorskim o znaczeniu międzynarodowym, ponieważ ujęto je w umowie europejskiej AGTC o Ważniejszych Międzynarodowych Liniach Tranzytu Kombinowanego i Obiektach Towarzyszących. Koncentrują one ruch pasażerski (nr 131) i towarowy (nr 201) w kierunku północ-południe. Linia nr 18 umożliwia natomiast transport w kierunku wschód-zachód-południe. Wszystkie linie na terenie miasta są zelektryfikowane, z wyjątkiem linii nr 209 i 356.

W związku z Euro 2012 linia kolejowa z Bydgoszczy do Poznania przez Inowrocław oraz z Bydgoszczy do Gdańska przez Tczew została wyremontowana i obecnie pociągi poruszają się po tej linii z prędkością 120 km/h. Od czerwca 2013 część trasy Poznań – Gdańsk będzie przystosowana do prędkości 140–160 km/h (odcinki Laskowice Pomorskie – Tczew i Poznań – Gniezno). Do grudnia 2013 do prędkości tej zostaną przystosowane pozostałe fragmenty trasy o korzystnych parametrach geometrycznych. Docelowy czas jazdy dla najszybszych pociągów z Bydgoszczy do Gdańska będzie wynosił 1 h 21 min, a do Poznania 1 h 26 min.

W granicach administracyjnych miasta znajduje się pięć dworców kolejowych: Główna, Leśna, Wschód, Bydgoszcz Emilianowo (nieczynny) i Bydgoszcz Fordon, a także 9 przystanków kolejowych. Najbardziej obciążona przewozami pasażerskimi jest stacja Bydgoszcz Główna, odprawiająca ok. 90% podróżnych. Stacja ta jako jedyna w województwie kujawsko-pomorskim jest zaliczona, obok 14 innych dworców w Polsce do kategorii A, co oznacza roczną odprawę podróżnych powyżej 2 mln.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowy port lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Port lotniczy Bydgoszcz.

Międzynarodowy Port Lotniczy im. Ignacego Jana Paderewskiego Bydgoszcz-Szwederowo (kod ICAO: EPBY), zlokalizowany jest 3,5 km na południe od centrum Bydgoszczy. Jego zaletą oprócz bliskości do centrum, jest powiązanie z siecią dróg ruchu szybkiego (węzeł „Lotnisko” na drodze ekspresowej S5, na wylocie z miasta). Połączenie z miastem zapewnia autobusowa linia nr 80. W ramach projektu BiT-City planowane jest przedłużenie linii kolejowej do lotniska.

Lotnisko w Bydgoszczy zostało zbudowane w czasach I wojny światowej, a weszło do użytku cywilnego w 1929. Obecnie posiada ono utwardzoną drogę startową o wymiarach 2500 × 60 m i jest 10. najruchliwszym portem lotniczym kraju. Od 2004 r. posiada ono nowoczesny terminal pasażerski. W 2008 r. odprawiono w porcie ok. 280 tys. pasażerów. Zgodnie z planem rozbudowy na lata 2007-2013, przewidywane jest przedłużenie drogi startowej i drogi kołowania, modernizacja oświetlenia nawigacyjnego, oraz rozbudowa płyty postojowej samolotów i utworzenie miejsca do ich odlodzenia. Planowane jest włączenie portu do transeuropejskiej sieci TEN-T.

Port lotniczy obsługują loty rejsowe linii Ryanair, a od 26 listopada 2010 r. również Polskich Linii Lotniczych LOT (połączenie z Warszawą). Odprawiane są także letnie loty czarterowe, towarowe (ok. 500 t w 2008 r.) i loty lotnictwa ogólnego (ang.: general aviation).

Lotnisko aeroklubowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Lotnisko Bydgoszcz-Biedaszkowo.

Bydgoszcz posiada również drugie lotnisko, Bydgoszcz-Biedaszkowo (kod ICAO: EPBD), będące w posiadaniu Aeroklubu Bydgoskiego i funkcjonujące jako stacjonarna baza śmigłowca LPR-u i lotnisko lotnictwa ogólnego. Lotnisko znajduje się w tym samym kompleksie co Międzynarodowy Port Lotniczy, z oddzielnym dojazdem i wejściem głównym od strony Biedaszkowa. Lotnisko posiada nieczynną betonową drogę startową na kierunku 13/31 o wymiarach 1000 × 50 metrów. Używane są oboczne pasy trawiaste o wymiarach 650 × 100, 650 × 100 i 590 × 100 m. Współrzędne geograficzne lotniska (środek nieczynnego betonowego pasa): 53°06′11″N 17°57′20″E/53,103056 17,955556.

Lądowiska[edytuj | edytuj kod]

W 2012 otwarto dwa sanitarne lądowiska:

Drogi wodne[edytuj | edytuj kod]

Tramwaj wodny solarny

W Bydgoszczy krzyżują się korytarze wodne wschodnio- i zachodnioeuropejskiego systemu śródlądowych dróg wodnych. Są to drogi[38]:

Przez terytorium miasta przepływają trzy skanalizowane cieki wodne, którymi możliwy jest transport wodny – zarówno o charakterze gospodarczym, jak i turystycznym: Wisła (14,4 km), Brda (skanalizowane 14,4 km) oraz Kanał Bydgoski (6,5 km).

Obecne wykorzystanie transportowe dróg wodnych w obrębie Bydgoszczy jest niewielkie, natomiast co roku wzrasta ich znaczenie turystyczne. Od 2005 r. na Brdzie kursuje tramwaj wodny o charakterze środka komunikacji publicznej (z rozkładem jazdy i biletami ZDMiKP). Planowana jest budowa infrastruktury nabrzeżnej według nagrodzonego w konkursach krajowych Planu Rewitalizacji i Rozwoju Bydgoskiego Węzła Wodnego.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Tramwaj z bydgoskiej Pesy przy Stadionie Zawiszy

Obsługę komunikacji zbiorowej w Bydgoszczy, na zlecenie ZDMiKP, świadczy kilka firm. Wiodącym przewoźnikiem są Miejskie Zakłady Komunikacyjne MZK Bydgoszcz. Linie miejskie obsługują również PKS Bydgoszcz spółka z o.o. oraz Mobilis sp. z o.o. Pozostali przewoźnicy uruchamiają kilka linii miejskich (mikrobusy) oraz kilkanaście podmiejskich. W Bydgoszczy w ramach komunikacji miejskiej funkcjonuje 33 linii autobusowych oraz 8 tramwajowych, a także Bydgoski Tramwaj Wodny.

Władze miasta stawiają na rozwój połączeń tramwajowych. W latach 2010-2012 wybudowano linię do Dworca PKP, natomiast do 2015 planuje się realizację linii do Fordonu.

Unowocześniany jest tabor autobusowy oraz tramwajowy. Od marca 2007 roku z bydgoskich ulic zniknęły autobusy marki Ikarus, zaś w 2008 r. pojawiły się dwa nowe tramwaje niskopodłogowe z bydgoskich zakładów Pesa.

Komunikacja dalekobieżna[edytuj | edytuj kod]

Dworzec PKS Bydgoszcz z mostem Uniwersyteckim w tle

Bydgoszcz jest ważnym przystankiem dalekobieżnych kursów zbiorowej komunikacji samochodowej. Do kilku miast, m.in. Warszawy, Kołobrzegu, Szczecina, Gorzowa Wielkopolskiego kursują autobusy Komfort Busu. Z kolei PKS utrzymuje komunikację dalekobieżną m.in. do miast: Łódź, Chojnice, Słupsk, Koszalin, Grudziądz, Elbląg, Gniezno, Poznań, Wrocław, Katowice, Płock, Ostrołęka, Białystok, Warszawa, Ustka, Piła, Konin i innych, nie licząc mniejszych miejscowości w regionie bydgoskim[39].

Infrastruktura transportowa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Mosty w Bydgoszczy.

W Bydgoszczy znajduje się 655 km dróg, z czego 37 km przypada na drogi krajowe, 8 km na wojewódzkie i 122 km na powiatowe. Tranzyt na kierunku wschód-zachód został przejęty przez południową obwodnicę miasta (droga krajowa nr 10), natomiast przemieszczanie w kierunku – północ-południe przejmuje droga S5. W 2008 r. 69% dróg miejskich posiadało nawierzchnię ulepszoną. Wyznaczonych i oznakowanych jest około 50 km dróg dla rowerów.

Na terytorium miasta znajduje się 68 obiektów inżynierskich:

  • 26 mostów,
  • 23 wiadukty,
  • 15 kładek dla pieszych,
  • 2 przejścia podziemne,
  • 2 tunele dla pieszych.

Największym z obiektów jest most przez Wisłę im. Rudolfa Modrzejewskiego, który ma długość 1 km. Natomiast najstarszym zachowanym obiektem są mosty kolejowe przez Brdę z 1851 r.

Wypożyczalnie samochodów[edytuj | edytuj kod]

Obecnie w Bydgoszczy działa szereg wypożyczalni samochodów, w tym agencje o zasięgu międzynarodowym[40].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Tradycje kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Miejskie Centrum Kultury – jedna z kilku placówek Miejskiego Ośrodka Kultury mieszczące m.in. Bydgoski Teatr Lalek Buratino[41]
Teatr Polski im. Hieronima Konieczki
Information icon.svg Osobny artykuł: Historia kultury bydgoskiej.

Bydgoszcz jest liczacym się w kraju ośrodkiem kultury, zwłaszcza muzycznej. Tradycje teatru miejskiego sięgają XVII wieku, kiedy to w kolegium jezuitów wybudowano salę teatralną. W 1824 r. wzniesiono stały budynek teatru, przebudowany w 1895 r. do monumentalnej formy przez architekta Heinricha Seelinga z Berlina. Bydgoskie Konserwatorium Muzyczne powstało w 1904 r., a w latach 1905-1945 istniała tu znana w Europie i na świecie Fabryka Pianin i Fortepianów Brunona Sommerfelda, liczne orkiestry oraz chóry zarówno niemieckie („Gesangverein”, „Liedertafel”), jak i polskie („św. Wojciech”, „Halka, „Moniuszko”). W 1880 r. udostępiono pierwsze zbiory muzealne, w 1884 założono Bibliotekę Ludową, a w 1903 r. – Bibliotekę Miejską, w 1913 r. ośrodek kształcenia artystycznego, a w 1909 r. – pierwsze kino. Ośrodkiem polskiego życia kulturalnego był założony w 1907 r. Dom Polski, zniszczony w 1919 r. przez niemiecki Grenzschutz. Repolonizacja miasta dokonana w dwudziestoleciu międzywojennym doprowadziła do wytworzenia nowej polskiej elity kulturalnej w latach 30. XX w., rozwoju polskiego życia teatralnego, muzycznego, plastycznego, literackiego oraz rozwoju czasopiśmiennictwa. Po dramatycznym epizodzie II wojny światowej, trwał nadal proces rozwoju kulturalnego głównie pod względem instytucjonalnym. W latach 50. XX w. założono dwie instytucje muzyczne: Filharmonię Pomorską oraz Operę i Operetkę. Od 1974 r. istnieje Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy.

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

W 2011 r. w Bydgoszczy czynnie działało ponad 80 organizacji, stowarzyszeń, fundacji zajmujących się szeroko rozumianą działalnością kulturalną. Osiem instytucji kultury korzysta z dotacji samorządu terytorialnego szczebla gminnego i wojewódzkiego. Są to: Opera Nova, Filharmonia Pomorska im. Ignacego Jana Paderewskiego, Teatr Polski im. Hieronima Konieczki, Wojewódzki Ośrodek Kultury i Sztuki „Stara Ochronka”, Miejski Ośrodek Kultury, Galeria Miejska bwa, Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego i Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Witolda Bełzy. Uzupełnieniem oferty bydgoskich instytucji kultury jest działalność Akademii Muzycznej, Pałacu Młodzieży, młodzieżowych domów kultury, kilkunastu galerii sztuki, muzeów oraz stowarzyszeń i fundacji, których propozycje kulturalne łączą w sobie różne, często niekonwencjonalne dziedziny twórczości artystycznej. Do najbardziej znanych należą Stowarzyszenie Artystyczne „Mózg”, Eljazz, Fundacja Kultury Yakiza oraz Art House[42].

W 2010 r. Bydgoszcz kandydowała do tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016[43]. Doświadczenia zebrane podczas opracowywania aplikacji zaprocentowały zakotwiczeniem procesu rozwoju miasta w kulturze i poprzez kulturę, co wyrażono podczas I Bydgoskiego Kongresu Kultury, obradującego w 2011 r.

Filharmonia Pomorska[edytuj | edytuj kod]

Filharmonia Pomorska im. I. J. Paderewskiego istnieje od 1953 r. Sala koncertowa (920 osób) zaliczana jest pod względem akustycznym do najlepszych w Europie, co potwierdzają opinie znanych twórców i krytyków muzycznych. Z uwagi na fenomen akustyki, cieszy się zainteresowaniem sławnych artystów. Na bydgoskiej estradzie występowało wiele światowych sław, m.in. Artur Rubinstein, Benjamin Britten, Witold Małcużyński, Luciano Pavarotti, Shlomo Mintz, Mischa Maisky, Kevin Kenner, Kurt Masur, Kazimierz Kord, Jerzy Maksymiuk i Antoni Wit. Gościło tu również wiele znakomitych zespołów.

Opera Nova[edytuj | edytuj kod]

Opera Nova, istniejąca od 1956 r., w roku 1974 rozpoczęła budowę gmachu, składającego się z trzech kręgów, położonego nad Brdą. Opera Nova stała się kulturalna wizytówką Bydgoszczy na świecie. W bydgoskiej Operze odnosiły pierwsze sukcesy i zaczynały wielką karierę uznane dziś primadonny, np. Barbara Zagórzanka i Bożena Betley, jak też śpiewacy: Józef Stępień, Florian Skulski i inni. Gościli tu najwięksi artyści operowi krajowi, np. Antonina Kawecka, Teresa Żylis-Gara, Wiesław Ochman, jak też zagraniczni. Występowały tu także całe zespoły: Opery Wrocławskiej, Teatrów z Leningradu, Moskwy, Kijowa, Mińska i Fundacji Glubenkiana z Lizbony.

Teatry[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Teatry w Bydgoszczy.

Teatr Polski im. Hieronima Konieczki z XVI-wiecznymi tradycjami, powstał w 1949 r. Kontunuował on działalność Teatru Miejskiego, którego okazały budynek zburzono w 1945 r. Od 2002 r. jest inicjatorem jedynego w Polsce Festiwalu Prapremier.

W Bydgoszczy działa również kilka teatrów prywatnych: „Obok”, „Yakiza”, Teatr tańca Rozruch, plastyczny, słowa, Salon Młodych Twórców, oraz działają teatry alternatywne m.in. Teatr Pantomimy Dar. Ponadto przy Szkole Aktorskiej im. A. Grzymały-Siedleckiego istnieje Scena Prezentacji Teatralnych, która podejmuje szereg imprez ogólnopolskich: „Wiosna Teatralna”, „Peregrynacje z Melpomeną”, happeningi. W latach 1960-1986 r. funkcjonowała także druga scena teatralna: Teatr Kameralny, zaś od 2009 r. Bydgoski Teatr Lalek Buratino.

Chóry[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Chóry w Bydgoszczy.

W Bydgoszczy funkcjonuje około 30 chórów: akademickich, parafialnych, świeckich i młodzieżowych. Większość z nich należy do bydgoskich oddziałów stowarzyszeń: Polskiego Związku Chórów i Orkiestr oraz Federacji Caecilianum. Bydgoskie Towarzystwo Śpiewu „Halka” funkcjonujące nieprzerwanie od 1883 r. zalicza się do najstarszych chórów w Polsce.

Orkiestry[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Orkiestry w Bydgoszczy.

Próby organizacji zawodowej orkiestry miejskiej podejmowano na początku XX w. (niemieckie Towarzystwo Orkiestrowe, zał. 1898), a także w latach 1921-1922. W okresie międzywojennym istniały w Bydgoszczy zespoły symfoniczne przy szkołach muzycznych, niemiecko-polska orkiestra teatralna (Deutsche Bühne) oraz kilkadziesiąt orkiestr dętych amatorskich i zawodowych. Pierwsza Miejska Orkiestra Symfoniczna' powstała w Bydgoszczy w 1936 r., kierowana przez Alfonsa Rezlera. Reaktywowana w 1945 r. została przekształcona w 1953 r. w Orkiestrę Symfoniczną Filharmonii Pomorskiej. Niezależnie od tego wizytówką artystyczną Bydgoszczy w latach 1946-1955 była Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Bydgoszczy, która tworzyła na żywo oprawę muzyczną dla audycji Polskiego Radia. Kolejne orkiestry: symfoniczne, kameralne i dęte powstawały od lat 60. i związane były z rozwojem szkolnictwa średniego i muzycznego. W 2011 r. w Bydgoszczy funkcjonuje kilkadziesiąt orkiestr, z których kilka ma charakter zawodowy (Filharmonia, Opera, Akademia Muzyczna), a inne amatorskie zrzeszone są w Polskim Związku Chórów i Orkiestr.

Kluby muzyczne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kluby muzyczne w Bydgoszczy.

W Bydgoszczy znajduje się blisko 40 klubów muzycznych. „Klub Mózg” założony przez Jacka Majewskiego i Sławomira Janickiego był jednym z ośrodków powstania tzw. muzyki yassowej, ważnej dla współczesnej kultury europejskiej. Z „Mózgiem” związani są tacy artyści jak Tomasz Gwinciński, Tymon Tymański, Marcin Świetlicki, Jerzy Mazzoll, Kazik Staszewski i wielu innych artystów polskich i zagranicznych. Do innych placówek, będących wyrazicielami lokalnego undergroundu oraz muzyki alternatywnej należą m.in.: „Eljazz”, „Kuźnia”, „Węgliszek”, „Clan”, „Savoy”, „Sogo” i wiele innych.

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Muzea w Bydgoszczy.

Wśród muzeów bydgoskich największym jest regionalne Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego (od 1923), zajmujące kilka budynków w mieście, m.in. spichlerze nad Brdą i na Wyspie Młyńskiej. W Bydgoszczy działa też Muzeum Wojsk Lądowych specjalizujące się w dokumentowaniu najnowszej (XIX-XX w.) polskiej historii wojskowej, a w szczególności historii Pomorskiego Okręgu Wojskowego, Eksploseum, prezentujące zagadnienia związane z materiałami wybuchowymi i historią DAG Fabrik Bromberg oraz kilkanaście innych jednostek muzealnych.

Kina[edytuj | edytuj kod]

Multikino

W Bydgoszczy funkcjonują trzy multipleksy: Multikino (10 sal), Cinema City (13 sal) w Focus Mall oraz Helios w Galerii Pomorskiej (7 sal). W budowie znajduje się multipleks w Fordonie (5-6 sal). Ofertę uzupełniają Kino-Teatr Adria, Kinoteatr Orzeł w MOK, obiekt w Pałacu Młodzieży oraz kino w Domu Jubileuszowym CKK „Wiatrak” w Fordonie (w budowie).

Stowarzyszenia[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszą organizacją prowadzącą działalność regionalną jest Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy powołane w 1923 roku. Kontynuuje ono tradycje powstałego w 1832 r. Towarzystwa Upiększania Miasta Bydgoszczy. TMMB wydaje wiele wydawnictw poświęconych miastu (m.in. monumentalny wielojęzyczny album „Bo to jest Bydgoszcz”, album „Papież Jan Paweł II w Bydgoszczy”, „Muzyczna Bydgoszcz” oraz periodyki: „Kronika bydgoska” – od 1967 – i „Kalendarz bydgoski” – od 1968), organizuje liczne koncerty, konkursy dla bydgoszczan, troszczy się o ochronę miejsc pamięci i zabytków. Za pomocą szkolnych kół popularyzuje wiedzę o tradycjach Bydgoszczy wśród młodych mieszkańców miasta. W Bydgoszczy funkcjonują także inne stowarzyszenia popularyzujące kulturę innych krajow i regionow świata m.in.: Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Francuskiej, Towarzystwo Polsko-Austriackie, Włoskie, Niemieckie, Nigeryjskie, Norweskie, Koreańskie i wiele innych.

Festiwale[edytuj | edytuj kod]

W Bydgoszczy odbywa się kilkadziesiąt cyklicznych festiwali i przeglądów kulturalnych o zasięgu ogólnopolskim i międzynarodowym. Najstarsze festiwale bydgoskie są organizowane przez Filharmonię Pomorską: Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Ignacego Jana Paderewskiego (1961), Bydgoski Festiwal Muzyczny (1962) i kongres Musica Antiqua Europae Orientalis (1966). Pokaźne tradycje posiadają także organizowane przez Pałac Młodzieży: Ogólnopolski Konkurs Chórów a Cappella Dzieci i Młodzieży oraz Bydgoskie Impresje Muzyczne (1977).

Markę w kraju i za granicą wypracowały także takie festiwale jak: Międzynarodowy Konkurs Młodych Pianistów Arthur Rubinstein in memoriam organizowany przez Zespół Szkół Muzycznych, Bydgoski Festiwal Operowy, Artpop Festival Złote Przeboje Bydgoszcz, Festiwal Laureatów Konkursów Muzycznych, Festiwal Prapremier, Camera Obscura czy Pejzaż bez Ciebie - Festiwal Twórczości Niezapomnianych Artystów Polskich.

Miejski Ośrodek Kultury w Bydgoszczy organizuje m.in. festiwale: Międzynarodowy Festiwal Harmonijki Ustnej, na który zjeżdżają się wielbiciele tego instrumentu z całej Polski oraz największą imprezę literacką w regionie Międzynarodowy Festiwal Książki - Bydgoski Trójkąt Literacki, zaś Wojewódzki Ośrodek KulturyBydgoszcz Buskers Festiwal - Międzynarodowe Spotkania Artystów Ulicznych. Bydgoscy perkusiści mają także swój festiwal – są nim Bydgoskie Drums Fuzje.

W mieście odbywają się festiwale filmowe: Never seen in Bydgoszcz i AFF-Era Filmowa oraz przegląd kina niezależnego OFF-Era Filmowa. Od 2010 w Bydgoszczy ma także swoją siedzibę największy na świecie festiwal poświęcony sztuce operatorów filmowych: Camerimage.

Gwara bydgoska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Gwara bydgoska.

W 2008 na temat gwary miejskiej Bydgoszczy prof. Andrzej Stanisław Dyszak wydał (nakładem TMMB) „Jak mówili bydgoszczanie. Mały słownik gwary bydgoskiej”. Literackim świadectwem gwary jest książka Jerzego Sulimy-Kamińskiego „Most królowej Jadwigi”. We wrześniu 2012 ruszyła internetowa inicjatywa „Ratowanie Gwary Bydgoskiej”, w której wzięło udział ponad 1200 osób. Owocem ich prac jest opublikowany w internecie na początku stycznia 2013 Słowniczek Gwary Bydgoskiej[44].

Media[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Media w Bydgoszczy.

Bydgoszcz jest ośrodkiem, w którym znajdują się siedziby większości środków masowego przekazu z zasięgiem na województwo kujawsko-pomorskie. Znajdują się tu: regionalny oddział Telewizji Polskiej (TVP Bydgoszcz), regionalna rozgłośnia radia publicznego (Polskie Radio Pomorza i Kujaw), największy w Polsce dziennik regionalny (Gazeta Pomorska) oraz liczne lokalne rozgłośnie radiowe, redakcje gazet i czasopism oraz portali internetowych. W 2008 r. wydano w Bydgoszczy 97 tytułów gazet i czasopism w nakładzie 58 tys. egzemplarzy (7. miejsce w kraju)[45]. Kilka czasopism posiada zasięg krajowy. Bydgoszcz jest także ośrodkiem wydawniczym, w którym co roku wydawanych jest kilkaset tytułów książek i broszur. Np w 2008 r. wydano w Bydgoszczy 349 tytułów w nakładzie 617 tys. egzemplarzy (9. miejsce w kraju). Połowa wydanych pozycji dotyczyła tematyki ogólnej i popularnej, zaś jedna trzecia – publikacji naukowych[45].

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Centrum Onkologii – jeden z najbardziej renomowanych szpitali w Polsce
Information icon.svg Osobny artykuł: Opieka zdrowotna w Bydgoszczy.

W Bydgoszczy znajduje się 10 szpitali:

Szkolnictwo medyczne w Bydgoszczy istnieje od początku lat 50. XX wieku – w 1951 r. powołano jako pierwszy w Polsce Zakład Doskonalenia Lekarzy, gdzie odbywały się szkolenia podyplomowe dla lekarzy z całego kraju. W 1971 przekształcono go w Zespół Nauczania Klinicznego w Bydgoszczy, a następnie w Filię Akademii Medycznej w Gdańsku). W 1984 r. powstała samodzielna Akademia Medyczna, która dokładnie 20 lat później, w 2004, została włączona do Uniwersytetu Mikołaja Kopernika jako Collegium Medicum.

Pogotowie ratunkowe[edytuj | edytuj kod]

W 1902 roku Zarząd Miejski postanowił utworzyć pogotowie ratunkowe. Zakupiony z budżetu miasta pojazd został przekazany do dyspozycji Miejskiej Straży Pożarnej, a jego miejscem pobytu stał się kościół Klarysek, zamieniony przez władze niemieckie na remizę strażacką. Obsługę pełnił woźnica i dwaj strażacy przeszkoleni w udzielaniu pierwszej pomocy. Przewożono nie tylko rannych w wypadkach, ale również chorych do szpitala i z powrotem do domu. Na terenie miasta obowiązywał zaprzęg jednokonny, a poza jego granicami dwukonny.

Szpital Uniwersytecki nr 1 – Szpitalny Oddział Ratunkowy z lądowiskiem dla helikopterów na dachu budynku

Wojewódzka Stacja Pogotowia Ratunkowego znajduje się przy ul. Produkcyjnej 13 w Fordonie. Na terenie miasta rozlokowanych jest 10 baz wyjazdowych karetek[49]:

  • stacja Markwarta (S2, P1, 7, 10, T1, 2)
  • stacja Fordon (S4, P4)
  • podstacja Czyżkówko (S3, P3)
  • podstacja Wzgórze Wolności (S5, P8)
  • podstacja Zachem (S1)
  • podstacja Błonie (P2)
  • podstacja Grudziądzka (P9)
  • podstacja Glinki (P6)
  • podstacja Fordońska (P11)
  • podstacja Solec Kujawski (P5)

Bydgoszcz jako garnizon wojskowy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Garnizon Bydgoszcz.
NATO Joint Force Training Center (Centrum Szkolenia Sił Połączonych NATO) – widok od ul. Szubińskiej

W czasach I Rzeczypospolitej na zamku bydgoskim przebywała stała załoga wojskowa. Po 1657 bezpieczeństwo miastu zapewniała milicja municypalna.

Już w 1772 władze pruskie postanowiły ulokować w mieście stały garnizon wojskowy. Od 1847 Bydgoszcz jest siedzibą sztabu związku taktycznego szczebla drugiego lub pierwszego. Bydgoszcz była siedzibą 4 DP należącej do II Korpusu Armijnego. Po pruskim okresie w mieście zostało wiele budynków koszarowych i użyteczności publicznej.

W okresie międzywojennym Bydgoszcz nie zniknęła z wojskowej mapy Polski. W 1930 z Poznania do Bydgoszczy przeniesiono Ekspozyturę nr 3 Oddziału II Sztabu Generalnego, podlegającą referatowi Zachód w Warszawie. W garnizonie bydgoskim stacjonowały: jednostki 15 dywizji piechoty (15 DP) i Pomorska Brygada Kawalerii. Obie jednostki podlegały komendzie Okręgu Korpusu nr VIII w Toruniu. W maju 1939 przy 4 dywizjonie lotnictwa myśliwskiego detaszowanym z 4 pułku lotniczego z Torunia zorganizowano Wojskowy Ośrodek Spadochronowy WOS. Użytkowano istniejące koszary wojskowe, wybudowano także kilka nowych obiektów. We wrześniu 1937 miasto było świadkiem defilady 50 tys. żołnierzy przed Naczelnym Wodzem po zakończonych manewrach letnich. 3 września 1939 z bydgoskiego garnizonu wycofały się ostatnie oddziały Wojska Polskiego. Po wojnie trwała rozbudowa infrastruktury wojskowej (powstało m.in. Osiedle Leśne – dla kadry POW) i zakładów produkujących na potrzeby obronności kraju. Obecnie Bydgoszcz jest ważnym ośrodkiem wojskowym w kraju. Tutaj mają swoją siedzibę m.in.:

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Stadion na którym rozgrywa swoje spotkania ekstraklasowy Zawiszy Bydgoszcz
Information icon.svg Osobny artykuł: Sport w Bydgoszczy.

Istnieje rozbudowana infrastruktura sportowa, działalność prowadzi wiele klubów w różnorodnych dyscyplinach. Bydgoszcz posiada tradycje w sportach wodnych (wioślarstwie, kajakarstwie), sporcie żużlowym i lekkiej atletyce, a także pierwszą w województwie drużynę futbolu amerykańskiego Bydgoszcz Archers[50].

Od 1928 r. do 2008 r. bydgoszczanie zdobyli 25 medali olimpijskich, z tego 16 wioślarstwie i kajakarstwie.

W Bydgoszczy także jest sekcja piłkarska. Aktualnie na zawodowym poziomie grają Polonia Bydgoszcz i Zawisza Bydgoszcz. Polonia aktualnie rozgrywa mecze w czwartej lidze natomiast Zawisza wywalczył awans do Ekstraklasy i w sezonie 2013/2014 będzie rozgrywać po 19 latach ponownie mecze w najwyższym szczeblu rozgrywek.

W 2009 r. w najwyższej lidze rozgrywkowej występowali m.in. bydgoscy: siatkarze (Delecta), siatkarki (KS Pałac Bydgoszcz), koszykarki (Artego), żużlowcy (BKS „Polonia”). Wyjątkowe sukcesy osiągają wioślarze: klub Bydgostia jest od 18 lat (1993-2011) nieprzerwanie drużynowym mistrzem Polski.

Od 1999 r. rozgrywane są w Bydgoszczy co roku międzynarodowe imprezy lekkoatletyczne. Miasto gościło już mistrzostwa świata juniorów młodszych w roku 1999 oraz mistrzostwa świata juniorów w roku 2008. W 2010 oraz w 2013 odbyły się tutaj mistrzostwa świata w biegach przełajowych.

Do największych obiektów sportowych w Bydgoszczy należą: hala sportowo-widowiskowa Łuczniczka, stadion piłkarsko-lekkoatletyczny „Zawisza” im. Zdzisława Krzyszkowiaka, stadion żużlowy „Polonia” oraz tor regatowy. W mieście znajduje się 10 przystani wioślarskich i kajakarskich, tor kajakarstwa górskiego oraz kilkanaście innych obiektów służących różnym dyscyplinom sportowym.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Samorząd[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Prezydenci Bydgoszczy.

Na czele Bydgoszczy (miasto na prawach powiatu) stoi Prezydent Miasta, Rafał Bruski. Wraz z 4 zastępcami stanowi on organ wykonawczy. Organem uchwałodawczym jest rada miasta składająca się z 31 radnych (na czele z przewodniczącym – Romanem Jasiakiewiczem). W czasach wcześniejszych funkcję tę pełnili m.in. (w czasie II wojny światowej) burmistrzowie, nadburmistrzowie czy Komisarz Miasta (niem. Stadtkommissar, w okresie międzywojennym) prezydenci miasta bądź krótko po odzyskaniu niepodległości, Komisarz Generalny. Przed 1920, gdy Bydgoszcz znajdowała się pod zaborem pruskim, w mieście władzę pełnili nadburmistrzowie (niem. Oberbürgmeister).

Bydgoszcz jest członkiem Unii Metropolii Polskich i Związku Miast Polskich oraz Stowarzyszenia Eurocities – zrzeszającego duże miasta europejskie.

W Bydgoszczy od października 2007 działa Młodzieżowa Rada Miasta Bydgoszczy.

Parlamentarzyści[edytuj | edytuj kod]

Przedstawiciele mieszkańców do polskiego parlamentu są wybierani spośród kandydatów z okręgu wyborczego Bydgoszcz.

Posłowie do Sejmu RP posiadający biura poselskie w mieście:

Platforma Obywatelska: Iwona Kozłowska, Teresa Piotrowska, Krzysztof Brejza, Jarosław Katulski, Paweł Olszewski, Radosław Sikorski; Prawo i Sprawiedliwość: Bartosz Kownacki, Tomasz Latos, Kosma Złotowski; Twój Ruch: Łukasz Krupa; Sojusz Lewicy Demokratycznej: Anna Bańkowska; Polskie Stronnictwo Ludowe: Eugeniusz Kłopotek

Senatorowie posiadający biura senatorskie w mieście:

Andrzej Kobiak (PO)

Posłowie do Parlamentu Europejskiego posiadający biura poselskie w mieście:

Janusz Zemke SLD, Tadeusz Zwiefka PO.

Placówki międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Urzędy konsularne w Polsce według miast, w sekcji Bydgoszcz.

W Bydgoszczy znajdują się następujące konsulaty honorowe:

Współpraca zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

W 2006 r. Bydgoszcz miała podpisaną umowę o stosunkach partnerskich z 12 miastami na 3 kontynentach: 2 azjatyckimi (Ningbo i Pawłodar), 2 północnoamerykańskimi (Hartford i Tempe) oraz 8 europejskimi (Czerkasy, Kragujevac, Krzemieńczuk, Mannheim, Patras, Perth, Reggio Emilia, Wilhelmshaven)[57][58].

Współpraca z włoskim Reggio Emilia rozpoczęła się już na początku lat 60. (umowę podpisano w 1962 roku), natomiast z serbskim (ówcześnie jugosłowiańskim) Kragujevacem na początku 70. (umowa z 1971). Te dwa miasta „od wieków” współpracują z Bydgoszczą, jednakże na początku lat 90. miasto podpisało zaczęło podpisywać umowy partnerskie z kolejnymi miastami: 1991 Mannheim, 1992 Tempe, 1996 Hartford, 1997 Pawłodar, 1998 Perth, 2000 Czerkasy, 2004 Krzemieńczuk i Patras, 2005 Ningbo oraz Wilhelmshaven 2006, które przez wiele lat łączył z Bydgoszczą status miast zaprzyjaźnionych.

Poza tym Bydgoszcz jest zaprzyjaźniona z 4 europejskimi miastami.

Miasta partnerskie Bydgoszczy[edytuj | edytuj kod]

Tablica „Bydgoszcz Miasta Partnerskie” na placu Teatralnym
Miasta partnerskie
Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Czerkasy  Ukraina 13.09.2000
 Hartford Stany Zjednoczone USA 30.09.1996
 Kragujevac  Serbia 23.07.1971
 Krzemieńczuk  Ukraina 30.06.2004
 Mannheim  Niemcy 26.11.1991
 Ningbo  Chiny 28.12.2005
 Patras  Grecja 8.10.2004
 Pawłodar  Kazachstan 10.04.1997
 Swansea  Wielka Brytania
 Perth  Szkocja 9.05.1998
 Pitești  Rumunia 22.06.2007
 Reggio Emilia  Włochy 12.04.1962
 Wilhelmshaven  Niemcy 19.04.2006
Miasta zaprzyjaźnione
 Arvika  Szwecja
 Eindhoven  Holandia
 Grenada  Hiszpania
 Tuluza  Francja

Ludzie związani z Bydgoszczą[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło bydgoszczanin w Wikisłowniku
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Bydgoszczą.

Honorowi obywatele Bydgoszczy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Honorowi Obywatele Bydgoszczy.
Miejsce zamieszkiwania Władysława Piórka

Do 2010 r. miano Honorowego Obywatela Miasta Bydgoszczy otrzymały 33 osoby, z tego 16 podczas zaboru pruskiego, 3 w dwudziestoleciu międzywojennym, 1 podczas okupacji hitlerowskiej, a pozostałe po 1945 r.

Legendy i przypowieści związane z Bydgoszczą[edytuj | edytuj kod]

Mimo że jest to na ogół mało znane, istnieje całkiem sporo legend i podań o Bydgoszczy. Oto niektóre z nich:

  • Legenda o powstaniu Bydgoszczy „Dwaj bracia Byd i Gost”[59]
  • „Legenda o herbie”
  • „Legenda o bydgoskiej Łysej Górze”
  • „Bartodzieje Bartłomiejami stoi”[60]
  • „Legenda o bydgoskim diabełku Węgliszku”
  • „Jak Bocianowo z bocianiska powstało”
  • „O Angelice, córce rycerza Carolusa”
  • „Legenda o Wyspie Wisielca

Legendy o Bydgoszczy i panu Twardowskim (według legendy szlachcic Twardowski mieszkał w Bydgoszczy)[61]:

  • „Pan Twardowski i burmistrza Słomki odmłodzenie”
  • „W roku pańskim 1560”
  • „Na kogutach siedząc”
  • „Dziewięć groszy”

Nazwę Bydgoszcz noszą[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ireneusz Budzyński. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r. „Informacje i opracowania statystyczne”, 2010-08-20. GUS, Departament Metodologii, Standardów i Rejestrów. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507 (pol.). 
  2. „Rocznik Demograficzny”, s. 44, 2012. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-6716 (pol.). 
  3. Art. 3. Ustawy o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa z dnia 28 lipca 1998 r. – Dz. U. 1998.96.603 mówi: „Siedzibą wojewody i sejmiku województwa są: 2) w województwie kujawsko-pomorskim – wojewody – Bydgoszcz, sejmiku województwa – Toruń,”. Ww. ustawa nie określa terminu stolica województwa kujawsko-pomorskiego jako obowiązującego, choć w potocznym rozumieniu oba miasta nazywane są „stolicami” bądź „współstolicami”, co odnotować można również w czwartym akapicie „Podział administracyjny Polski 2006” na witrynie KSNG.
  4. Tabela Perspektywy – raport o uczelniach niepublicznych 2011.
  5. "Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski", tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, str.464.
  6. "Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski", tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, str.469-70.
  7. Franciszek Sławski (pod red.), Słownik prasłowiański, Warszawa 1974, s. 459.
  8. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 46-47.
  9. Kotlina Toruńska, Dolina Dolnej Wisły, sandr Brdy oraz krawędzie czterech wysoczyzn pojeziernych: pomorskiej, krajeńskiej, kujawskiej i chełmińskiej.
  10. Dane z wielolecia 1945-1994 według: Warunki meteorologiczne w Bydgoszczy i okolic. [w:] Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca pod red. Józefa Banaszaka. Wydawnictwo TANNAN. Bydgoszcz 1996.
  11. Wyliczona dla lat 1945-1994.
  12. Średnia suma z lat 1945-1994.
  13. Historia Bydgoszczy. Tom I. Do roku 1920: red. Marian Biskup: Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa-Poznań 1991. ISBN 83-01-06667-9.
  14. Bydgoski Węzeł Wodny. Materiały pokonferencyjne z pierwszego sympozjum historyczno-literackiego, z okazji uroczystej inauguracji działalności Muzeum Kanału Bydgoskiego. Instytut Wydawniczy „Świadectwo”. Bydgoszcz 2006. ISBN 83-7456-146-7.
  15. Program Rewitalizacji i Rozwoju Bydgoskiego Węzła Wodnego na stronie Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Bydgoszczy.
  16. Bydgoskie elektrownie wodne.
  17. Program Ochrony Środowiska dla miasta Bydgoszczy na lata 2013-2016 z perspektywą do 2020 roku. Uchwała nr XXXV/721/12 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 28 listopada 2012 r. Bydgoszcz. czerwiec 2012.
  18. Według danych UM w Bydgoszczy – 103, natomiast według bazy Danych Regionalnych GUS na 2008 r. – 82 pomniki przyrody.
  19. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1998.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Licznerski Alfons: Rozwój terytorialny Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska II. Bydgoszcz 1965.
  21. Guldon Zenon: Zaludnienie Bydgoszczy w XVI-XVIII wieku. Prace Komisji Historii t. II: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1964.
  22. Gemeindelexikon die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln : auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen; Provinz Posen Regierungsbezirk Bromberg s. 2-3 ; Berlin 1912
  23. 23,0 23,1 Historia Bydgoszczy. Tom II. Część druga 1939-1945: red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 2004. s. 100-101, ISBN 83-921454-0-2.
  24. Jaszowski Tadeusz, Kuta Tadeusz: Werner Kampe – amator zbrodni. Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich. Zarząd Okręgu Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Bydgoszcz 1967.
  25. Marian Biskup (red.): Historia Bydgoszczy. Tom II cz. 2. Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 2004, s. 187-188. ISBN 83-921454-0-2.
  26. Ponieważ Bydgoszcz jest miastem robotniczym (...) przeto słusznym było nasze założenie, że te najwyższe władze administracyjne powinny być pod stałą kontrolą mas pracujących i partii demokratycznych, a w Toruniu prawdopodobnie województwo byłoby pod naciskiem mieszczaństwa, kryjącego w sobie pozostałości reakcyjne” – słowa I sekretarza Komitetu Miejskiego PPR, Antoniego Alstera, protokół z plenum Komitetu Miejskiego Polskiej Partii Robotniczej w Bydgoszczy z 1.09.1945., Archiwum Państwowe w Bydgoszczy.
  27. Kamiennym mostem im. Władysława IV w ciągu ul. Św. Trójcy.
  28. http://www.kobidz.pl/app/site.php5/article/1469/3159.html Rejestr zabytków województwa kujawsko-pomorskiego.
  29. http://www.rp.pl/artykul/131487.html dostęp 21-12-2009.
  30. Gazeta.pl: Error 404.
  31. Bydgoskie Stowarzyszenie Miłośników Zabytków „BUNKIER” – Galeria zdjęć: Przedmoście Bydgoskie.
  32. Sala Królestwa.
  33. Informacje o uczelni na stronie Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
  34. http://www.uka.amu.edu.pl/informator2010/informator2010_UKW_bydgoszcz.doc dostęp 8-06-2011.
  35. http://www.stat.gov.pl/bdl/app/dane_podgrup.display?p_id=418738&p_token=0.8764036718931587 dane dla 2010 r. z Banku Danych Lokalnych GUS.
  36. 36,0 36,1 36,2 http://www.perspektywy.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=4060&Itemid=875 Perspektywy. Raport o uczelniach niepublicznych 2011.
  37. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 marca 2007 r. Dz. U. z 2007 r. Nr 61, poz. 412.
  38. Zapisane w porozumieniu europejskim AGN.
  39. Rozkład jazdy autobusów, PKS w Bydgoszczy.
  40. http://maps.google.pl/maps?hl=pl&lr=&revid=392792667&resnum=0&um=1&ie=UTF-8&q=wynajem+samochodu+bydgoszcz&fb=1&split=1&gl=pl&view=text&ei=BpaiSoTkKI2ysgaE6NDSBA&sa=X&oi=local_group&ct=more-results&resnum=1 dostęp 4-09-2009.
  41. Bydgoski Teatr Lalek Buratino.
  42. Europejska Stolica Kultury Bydgoszcz 2016 kandydat – opracowanie.
  43. Oficjalny Serwis Bydgoszczy – ESK 2016 – startujemy!
  44. Słowniczek Gwary Bydgoskiej.
  45. 45,0 45,1 Kultura w 2008 r. Publikacja elektroniczna Głównego Urzędu Statystycznego. Warszawa 2009.
  46. „W dniu 25 stycznia 2005 roku Senat Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu uchwalił nową nazwę Szpitala, która brzmi: Szpital Uniwersytecki im. dr. Antoni Jurasz w Bydgoszczy.”, źródło: dział Historia na www.szpitaluniwersytecki.bydgoszcz.pl.
  47. Do września 2008 r. jako Wojewódzki Szpital im. Jana Biziela.
  48. Księga Rejestrowa Nr 000000002709, źródło: Rejestr Zakładów Opieki Zdrowotnej.
  49. [1] – za www.bip.pogotowie.bydg.pl.
  50. Bydgoszcz Archers.
  51. [2].
  52. [3] dostęp 7-12-2009.
  53. http://polskalokalna.pl/wiadomosci/kujawsko-pomorskie/bydgoszcz/news/konsulat-honorowy-ukrainy-w-bydgoszczy,1664802,3330 dostęp 8-08-2011.
  54. Konsulat Honorowy Chorwacji w Bydgoszczy.
  55. Konsulat Honorowy Węgier w Bydgoszczy.
  56. http://www.radiopik.pl/index.php?idp=2&idx=331
  57. [4] – za www.bydgoszcz.pl – Współpraca z zagranicą – Miasta Partnerskie Bydgoszczy.
  58. [5] – za www.bydgoszcz.pl – Współpraca z zagranicą – Miasta zaprzyjaźnione z Bydgoszczą.
  59. [6] – przypowieść za www.bydgoszcz.pl – źródło: „Legendy i przypowieści” Rajmund Kuczma, Jerzy Derenda.
  60. [7] – za www.bydgoszcz.pl – na podstawie „Babia Wieś. Z legend podmiejskich starej Bydgoszczy” Wincentego Sławińskiego. Oprac: Jerzy Derenda.
  61. [8] – za www.bydgoszcz.pl – napisano w oparciu o legendy Andreasa Musolffa: „Heimatliche Sagen und Geschichten aus der Provinz Posen.” (oprac. Rajmund Kuczma).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]