Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników
| Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników | |
 |
|
| Lider | Adolf Hitler |
| Data założenia | 5 stycznia 1919 |
| Data rozwiązania | 1945 |
| Deklarowana ideologia polityczna |
Narodowy socjalizm |
| Deklarowane poglądy gospodarcze |
Korporacjonizm, w praktyce kapitalizm ludowy |
| Liczba członków | 8 500 000 |
| Młodzieżówka | Hitlerjugend |
| Barwy | czerwień, biel, czerń |
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.svg)
.png)
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (niem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) – niemiecka partia polityczna, zwana potocznie nazistowską, sprawująca totalitarną władzę w III Rzeszy w latach 1933–1945 z Adolfem Hitlerem jako kanclerzem Rzeszy (od 30 stycznia 1933), a od sierpnia 1934 Führerem i kanclerzem Rzeszy[a]. Podczas procesów norymberskich korpusu kierownictwa politycznego została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.
Z jej idei czerpały inne organizacje nacjonalistyczne takie jak Rosyjski Ruch Narodowo-Socjalistyczny, założony w 1933 roku przez rosyjskich białych emigrantów oraz ruchy Strzałokrzyżowców i Ustaszy.
Spis treści |
Początki (1919–1925) [edytuj]
Partia została założona 5 stycznia 1919 przez ślusarza Antona Drexlera i dziennikarza Karla Harrera jako lokalna partia bawarska o nacjonalistycznej ideologii. Nazwa NSDAP została użyta po raz pierwszy w kwietniu 1920, wcześniej istniała pod nazwą DAP (niem. Deutsche Arbeiterpartei), będąc jedną z wielu działających w Niemczech partii volkistowskich. Za patrona NSDAP Hitler obrał Albrechta Niedźwiedzia, który na ziemiach podbitych Słowian połabskich utworzył Brandenburgię. Hitler zachował też w nazwie słowo "socjalizm", odrzucając jednak tą ideologią i nie odwołując się do niej, uznając że słowo to oznacza zobowiązanie jednostki do wspólnoty narodowej[1].
Partia została zdelegalizowana w 1923 po nieudanej próbie przejęcia przez Hitlera władzy w Bawarii (tzw. pucz monachijski). Po wyjściu Hitlera z więzienia w 1924 partia została odbudowana najpierw jako partia nielegalna, a potem w 1925, po zmianach statutu, jako legalna partia startująca na równych prawach w wyborach do Reichstagu.
Program NSDAP (1920) [edytuj]
Dopóki nie zostaną osiągnięte cele ogłoszone w statucie naszej Partii, przywódcy nie ustanowią nowych. Mogłyby one wywołać sztuczne niezadowolenie mas i dać pretekst do podtrzymania sensu dalszego istnienia Partii.
- Żądamy zjednoczenia wszystkich Niemców i powstania Wielkich Niemiec, zgodnie z prawem narodów do samostanowienia.
- Żądamy równości praw dla Niemców w ich stosunkach handlowych z innymi narodami i unieważnienia pokojowych traktatów z Wersalu i St. Germain.
- Żądamy ziemi i terytoriów (kolonii) w celu wyżywienia naszego narodu i osiedlenia ciągle wzrastającej liczby ludności.
- Tylko członkowie narodu mogą być obywatelami państwa. A tylko ci, w których żyłach płynie niemiecka krew, bez względu na wyznanie, mogą być członkami narodu. Dlatego żaden Żyd nie może być członkiem narodu.
- Ten, kto nie jest obywatelem państwa, może mieszkać w Niemczech jedynie w charakterze gościa i musi być traktowany jak podmiot prawa obcego państwa.
- Prawo wyborcze oraz całe prawodawstwo ma przysługiwać wyłącznie obywatelom państwa. Dlatego żądamy, aby wszystkie urzędowe nominacje - obojętnie jakiego szczebla - w Rzeszy, w państwie czy małych miejscowościach przyznawano tylko obywatelom państwa. Sprzeciwiamy się korupcyjnym obyczajom obowiązującym w parlamencie przy obsadzaniu stanowisk. Decyzje te powinno się pozostawić Partii i podejmować bez powoływania się na osobowość czy zdolności danej osoby.
- Żądamy, aby państwo uznało za swój podstawowy obowiązek ożywienie przemysłu i poprawę warunków życia obywateli państwa. Jeżeli wyżywienie całej ludności państwa okaże się niemożliwe, obcokrajowcy będą zmuszeni do opuszczenia Rzeszy.
- Należy uniemożliwić migrację wszystkim, którzy nie są niemieckiego pochodzenia. Żądamy, aby nie-Aryjczycy, którzy przybyli do Niemiec po 2 sierpnia 1914 roku, natychmiast opuścili Rzeszę.
- Wszyscy obywatele państwa będą posiadali równe prawa i obowiązki.
- Najważniejszą powinnością każdego obywatela państwa powinna być praca umysłowa albo fizyczna. Zakres działania jednostki nie może kolidować z interesami większości, ale powinien się mieścić w ramach społecznych i służyć ogółowi.
Dlatego żądamy:
- Niehonorowania dochodów nie osiągniętych przez pracę.
- Z uwagi na ogromne ofiary życia i mienia, które pochłania wojna, osobiste wzbogacenie wskutek wojny będzie uważane za przestępstwo przeciwko narodowi. Dlatego żądamy bezwzględnej konfiskaty wszelkich korzyści uzyskanych w takich okolicznościach.
- Żądamy nacjonalizacji wszelkich przedsięwzięć, które dotychczas ukształtowały się w formie kompanii (trustów).
- Żądamy rozdzielenia korzyści osiągniętych w drodze handlu hurtowego.
- Żądamy wszechstronnego zabezpieczenia socjalnego dla ludzi w wieku emerytalnym.
- Żądamy stworzenia i utrzymania zdrowej średniej klasy, natychmiastowego uspołecznienia nieruchomości służących działalności hurtowej i oddania ich w dzierżawę drobnym kupcom za niewielką opłatą. Szczególną uwagę należy zwrócić na drobnych dostawców dla państwa, władz okręgowych i mniejszych miejscowości.
- Żądamy reformy własności ziemskiej zgodnej z naszymi narodowymi potrzebami, uchwalenia prawa konfiskaty ziemi na cele społeczne bez odszkodowania, zniesienia odsetek od pożyczek przeznaczonych na rolnictwo oraz zapobiegania wszelkim spekulacjom ziemią.
- Żądamy stosowania bezwzględnych środków prawnych wobec tych, których działalność jest sprzeczna z interesem społecznym. Nikczemni kryminaliści występujący przeciwko narodowi, lichwiarze, spekulanci etc. muszą być karani śmiercią, bez względu na ich wyznanie czy rasę.
- Żądamy, aby prawo rzymskie, które służy materialistycznemu porządkowi świata, zastąpić nowym systemem prawnym w całych Niemczech.
- W celu stworzenia każdemu zdolnemu i przedsiębiorczemu Niemcowi możliwości dalszego kształcenia się i osiągania dzięki temu postępu - państwo musi dokonać gruntownej przebudowy narodowego systemu edukacyjnego. Program nauki wszystkich instytucji oświatowych musi odpowiadać praktycznym potrzebom życia codziennego. Rozumienie idei państwa (państwowa socjologia) musi być przedmiotem nauczania i to od najmłodszych lat. Żądamy, aby państwo dbało o utalentowane dzieci ubogich rodziców, bez względu na ich kategorię społeczną czy zawód. Państwo jest zobowiązane kształcić je na swój koszt.
- Państwo musi troszczyć się o podniesienie poziomu zdrowia narodu przez objęcie opieką matki i dziecka, zakazanie pracy dzieci, wzrost sprawności fizycznej ustanawiając w szkołach z mocy prawa obowiązek ćwiczeń gimnastycznych i uprawiania sportu, a także przez udzielanie szerokiego poparcia klubom zajmującym się rozwojem fizycznym młodzieży.
- Żądamy zniesienia płatnej armii i sformowania armii narodowej.
- Żądamy podjęcia środków prawnych przeciwko świadomym kłamstwom i oszczerstwom politycznym i propagowaniu ich przez prasę. W celu ułatwienia procesu tworzenia narodowej prasy niemieckiej domagamy się:
- aby wszyscy wydawcy gazet posługujący się językiem niemieckim i ich zastępcy byli członkami narodu;
- aby wprowadzić obowiązek uzyskania specjalnej zgody państwa na wydawanie gazet nie niemieckich;
- aby wszystkim, poza Niemcami, prawo zakazywało udziału finansowego lub wywierania wpływów w gazetach niemieckich, a sankcją prawną za naruszenie tego przepisu prawa było zlikwidowanie gazety i natychmiastowa deportacja osób zaangażowanych w takim przedsięwzięciu, a nie będących Niemcami. Należy zakazać wydawania prasy, która nie przyczynia się do pomyślności narodu. Domagamy się stosowania środków prawnych umożliwiających zwalczanie wszelkich tendencji w sztuce i literaturze oraz zlikwidowanie instytucji, które występują przeciwko wymienionym zadaniom.
- Żądamy wolności dla wszystkich wyznań religijnych; jej granice stanowić będą bezpieczeństwo państwa oraz wystąpienia naruszające poczucie moralności narodu niemieckiego. Partia, jako taka, popiera chrześcijaństwo, ale nie wiąże się w kwestii wiary z żadną religią. Zwalcza w nas i poza nami żydowskiego materialistycznego ducha i jest przekonana, że nasz naród może czerpać siłę tylko z zasady: Interes ogółu ponad własnym.
- W celu realizacji powyższych zadań żądamy utworzenia silnego centralnego ośrodka władzy w państwie. Dlatego potrzebna jest niekwestionowana władza politycznie scentralizowanego parlamentu ponad całą Rzeszę i jej organizacjami oraz utworzenie izb parlamentarnych dla poszczególnych warstw społecznych i zawodów w celu stosowania praw wprowadzonych przez Rzeszę w różnych państwach konfederacji.
Przywódcy Partii przysięgają uczynić wszystko - nawet poświęcić życie, jeżeli będzie to konieczne - aby niezawodnie wywiązać się z powyższych zobowiązań.
Walka o władzę w ramach systemu parlamentarnego (1925–1933). Przejęcie władzy przez NSDAP [edytuj]
NSDAP pod wodzą Hitlera, dzięki agresywnej kampanii wyborczej, spektakularnym walkom ulicznym jej bojówek (SA) z bojówkami Komunistycznej Partii Niemiec i bardzo złej sytuacji ekonomicznej Niemiec zdobyła w wyborach w maju 1924 roku 6,6% głosów i weszła do Reichstagu z 32-osobową reprezentacją. W przedterminowych wyborach, jakie przeprowadzono jeszcze w grudniu 1924 roku otrzymała 3,0% co dało tylko 14 foteli. W wyborach cztery lata później zdobyła jednak 2,6% głosów, otrzymując 12 miejsc w parlamencie. Na skutek kryzysu światowego, ponownego pogorszenia sytuacji ekonomicznej Niemiec oraz słabości i rozbicia tradycyjnych partii prawicowych, jej program zyskał znowu poklask dużej części Niemców oraz wsparcie wielkiego kapitału — w przedterminowych wyborach do Reichstagu (po upadku koalicyjnego rządu kanclerza Hermanna Müllera (SPD z partiami centrowymi) w marcu 1930 NSDAP uzyskała 18% głosów. W 1931 powstał Front Harzburski jednoczący antyrepublikańską prawicę, największą partią tworzącą front była NSDAP. W wyborach w 1932 roku NSDAP uzyskała spektakularny sukces osiągając 37% poparcia i stając się największą partią w Reichstagu. 30 stycznia 1933 prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg desygnował Adolfa Hitlera na kanclerza Rzeszy, który reprezentował większość parlamentarną[b] złożoną z NSDAP i DNVP (niemiecka prawica narodowa). Wicekanclerzem Rzeszy i komisarycznym premierem Prus został Franz von Papen – faktyczny negocjator warunków porozumienia NSDAP z konserwatywną prawicą. Działacze DNVP objęli większość stanowisk ministerialnych w rządzie Hitlera (ministerstwa: gospodarki, finansów, Reichswehry, spraw zagranicznych, pracy). Do czerwca 1933 NSDAP współrządziła z DNVP.
W konsekwencji pożaru budynku Reichstagu w lutym 1933 i kampanii propagandowej oskarżającej o podpalenie Komunistyczną Partię Niemiec (KPD) Hitler nakłonił prezydenta Rzeszy Hindenburga do kontrasygnowania dekretu o ochronie narodu i państwa (stanie wyjątkowym), co oznaczało zawieszenie swobód obywatelskich (cenzura prasy, kontrola rozmów telefonicznych, możliwość zawieszania działalności partii politycznych, związków zawodowych i stowarzyszeń, usunięcie sądowej kontroli aresztowania przez policję). Korzystając z tego hitlerowcy rozpętali masowy terror. Hermann Göring jako minister spraw wewnętrznych Prus nadał bojówkarzom SA uprawnienia policyjne[c]. W wyborach 5 marca 1933 NSDAP otrzymała 44% głosów. Korzystając z unieważnienia mandatów deputowanych komunistycznych (KPD) oraz nieobecności części socjalistów (SPD), (znajdowali się już w obozach koncentracyjnych, na emigracji lub w podziemiu), przy sojuszu z nacjonalistyczno-konserwatywną DNVP i oportunistycznym stanowisku partii chrześcijańsko-demokratycznej (Zentrum), Reichstag w obecności 535 z 647 deputowanych 24 marca 1933 roku przyjął większością konstytucyjną[d] ustawę o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, upoważniającą rząd Rzeszy do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy, co pozwoliło Hitlerowi sprawować władzę bez kontroli ze strony parlamentu. Ustawa o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, przedłużana dwukrotnie przez Reichstag była legitymizacją totalitarnej władzy NSDAP.
21 marca 1933 roku Heinrich Himmler jako szef policji landu Bawaria na podstawie ustawy o nadzwyczajnych pełnomocnictwach wydał rozporządzenie o utworzeniu pierwszego oficjalnego obozu koncentracyjnego na terenie Niemiec w Dachau koło Monachium[e]. W lipcu 1933 NSDAP stała się jedyną legalną partią w Niemczech po delegalizacji lub samorozwiązaniu wszystkich pozostałych. Pomimo walki NSDAP z KPD wspieraną przez Komintern i ZSRR NSDAP cieszyło się w latach 1922–1935 poparciem Stalina, mediów ZSRR oraz Kominternu[2]. Józef Stalin nigdy nie wystąpił wobec władz III Rzeszy o uwolnienie Ernsta Thälmanna, przywódcy KPD od 1933 więzionego w obozie KL-Sachsenhausen[f]. W grudniu 1932 związkowcy z KPD i NSDAP prowadzili wspólnie strajk komunikacji miejskiej w Berlinie. Józef Stalin forsował doktrynę tzw. socjalfaszyzmu, zgodnie z którą głównym przeciwnikiem politycznym partii komunistycznych w Europie były partie socjaldemokratyczne – w przypadku Republiki Weimarskiej – SPD. Koncepcja ta była nastawiona na destabilizację stosunków wewnętrznych w państwach europejskich dla przejęcia władzy przez partie komunistyczne. Przeciwnikiem koncepcji Stalina w odniesieniu do Niemiec był Lew Trocki, na przełomie lat 20/30 już dysydent pozbawiony faktycznego wpływu na decyzje ZSRR.
Rządy monopartii (1933–1945) [edytuj]
W roku 1933 Niemcy stały się klasycznym państwem monopartyjnym, a NSDAP została jedyną legalną partią polityczną.
W roku 1944 partia liczyła 8,5 mln członków. Po klęsce III Rzeszy partia została uznana w procesie norymberskim za organizację zbrodniczą i rozwiązana.
Struktura NSDAP [edytuj]
Hierarchiczna struktura NSDAP była zbudowana według zasady wodzostwa. Członkowie NSDAP na co dzień nosili odznakę partyjną (ze swastyką), a gdy występowali oficjalnie obowiązywał ich mundur w specyficznym kolorze jasnobrunatnym. Ludność miejscowa określała ich jako bażant złocisty (Goldfasan czyli Chrysolophus pictus), a to właśnie z powodu munduru i złocistych odznak wyższych stopni partyjnych. W hierarchii partyjnej było 30 stopni służbowych od kandydata do Reichsleitera. Według etykiety partyjnej członkowie NSDAP byli określani jako towarzysz partyjny (Parteigenosse, Pg). Do partii przyjmowano tylko mężczyzn.
Po dojściu do władzy w 1933 roku występowały powiązania i spory kompetencyjne instancji partyjnych ze strukturami władzy państwowej III Rzeszy.
Władza naczelna [edytuj]
Na czele partii stał wódz (Führer) Adolf Hitler; sprawował niepodzielną władzę, a jego decyzje były ostateczne i niepodważalne. Wszystkie instancje partyjne były jemu podporządkowane i musiały postępować według jego poleceń. Od 1934 miał własną kancelarię Kanzlei des Führers.
Hitler miał zastępcę, którym był od 21 kwietnia 1933 do 10 maja 1941 Rudolf Hess.
Do ścisłego kierownictwa partyjnego zaliczali się nadkomisarze, określani jako Reichsleiter. Było ich 18; był to najwyższy szczebel w hierarchii partyjnej; podlegali bezpośrednio Hitlerowi lub jego zastępcy. Niektórzy z nich byli również ministrami w rządzie Rzeszy. Nadkomisarze nadzorowali wszelkie dziedziny życia na terenie całego państwa niemieckiego.
Oto kilku z nich:
- Joseph Goebbels Reichsleiter od 1929; założyciel Izby Kultury Rzeszy Reichskulturkammer; nadzorował radio, film i kulturę, był odpowiedzialny za aktywną propagandę. Jednocześnie od 1933 roku był ministrem Rzeszy do spraw propagandy, oświecenia publicznego i informacji.
- Alfred Rosenberg główny ideolog partyjny; pełnomocnik Hitlera do spraw duchowego i światopoglądowego wychowania NSDAP, jednocześnie redaktor naczelny i wydawca dziennika centralnego Völkischer Beobachter; nadzorował prasę; odpowiedzialny za politykę zagraniczną oraz handel zagraniczny; po rozpoczęciu wojny ze Związkiem Radzieckim w 1941 roku minister Rzeszy do spraw wschodnich terenów okupowanych (na wschód od Bugu).
- Hans Frank zaufany prawnik Hitlera, nadzorował prawo i prawników; jednocześnie minister sprawiedliwości Bawarii oraz minister Rzeszy bez teki; od 1939 generalny gubernator dużej części okupowanych terenów Polski.
- Heinrich Himmler bezpośrednio podlegał Hitlerowi; Reichsleiter od 6 stycznia 1929; do 30 kwietnia 1945 komendant główny SS, szef Policji, Służby Bezpieczeństwa SD i Gestapo; od 1943 minister spraw wewnętrznych Rzeszy.
- Ernst Röhm bezpośrednio podlegał Hitlerowi; Reichsleiter od 1922; szef Oddziałów Szturmowych (bojówek partyjnych) SA; na polecenie Hitlera 30 czerwca 1934 zamordowany przez SS w akcji noc długich noży.
- Martin Bormann; w ruchu narodowosocjalistycznym pojawił się późno, ale szybko zdobywał coraz więcej władzy. Szef departamentu wschodniego (Fremde Heere – Ost) Abwehry, Reinhard Gehlen, autorytatywnie twierdził, że Bormann był sowieckim agentem. Pod koniec wojny Bormann zaginął, co dało powód do rozpowszechniania różnych legend na temat jego losów. W wiele lat po wojnie w Berlinie znaleziono zwłoki zidentyfikowane jako należące do Martina Bormanna.
Struktura terenowa NSDAP [edytuj]
Obszar Niemiec podzielono na okręgi (Gaue), których było początkowo 33, a po zagarnięciu nowych obszarów liczba okręgów wzrosła do 43. Te okręgi partyjne pokrywały się z okręgami struktury państwowej (Reichsgau). W ten sposób czasami naczelnik okręgu partyjnego (Gauleiter) był jednocześnie funkcjonariuszem administracji państwowej.
Polskie tereny przyłączone w 1939 do Rzeszy podzielono na dwa okręgi:
- Gdańsk-Prusy Zachodnie gdzie naczelnikiem był Gauleiter Albert Forster,
- Kraj Warty Gauleiter Arthur Karl Greiser, jednocześnie namiestnik Rzeszy w Kraju Warty.
Okręgi dzielono na mniejsze jednostki, których liczba wynosiła (połowa 1939):
- powiaty (Kreis 813),
- gminy (Ortsgruppe 26 138),
- komórki (Zelle 97 tysięcy),
- bloki (Block około 512 tysięcy), blok obejmował od 40 do 60 gospodarstw domowych.
Partyjne jednostki organizacyjne pełniły czasami funkcje administracyjne; np. naczelnik powiatowej organizacji partyjnej był odpowiedzialny za organizowanie w czasie wojny pomocy mieszkańcom zbombardowanych miejscowości. Natomiast funkcjonariusze nadzorujący bloki (tzw. blokowi) roznosili po domach co 4 tygodnie kartki żywnościowe badając przy tej okazji nastroje ludności.
Stopnie polityczne w NSDAP [edytuj]
Stopnie polityczne były tytułami paramilitarnymi w nazistowskiej organizacji NSDAP. Każdy członek partii posiadał tytuł bojowy, bądź administracyjny:
Zależnie od organizacji terenowej w NSDAP, wyróżnia się następujące stopnie:
| Tytuł | Orstgruppen (grupa lokalna) |
Kreisleitung (dystrykt) |
Gauleitung (okręg) |
Reichsleitung (grupa narodowa) |
|
| Bojowe | |||||
| Naczelnik polityczny-kandydat | Politische Leiter Anwärter | ||||
| Sonderbeauftragter | |||||
| Brygadzista bojowy bloku | Betriebsblockobmann | ||||
| Asystent bloku | Blockhelfer Betriebsobmann (A) |
||||
| Brygadzista bojowy komórki | Betriebszellenobmann Hauptbetriebszellenobmann |
||||
| Naczelnik bloku / komórki | Blockleiter Betriebsobmann (B) Zellenleiter Betriebsobmann (C & D) Hauptbetriebsobmann |
||||
| Naczelnik biura regionalnego | Ortsgruppenleiter | Kreisleiter | |||
| Administracyjne | |||||
| Naczelnik podobszaru | Mitarbeiter Leiter eines Hilfssachgebietes Leiter eines Sachgebietes Leiter eines Hilfsstelle |
||||
| Blockwalter Blockobmann |
|||||
| Naczelnik obszaru | Leiter eine Stelle | ||||
| Zellenwalter Zellenobmann |
|||||
| Starszy naczelnik obszaru | Leiter einer Hauptstelle | ||||
| Naczelnik departamentu | Leiter eines Amtes | ||||
| Starszy naczelnik departamentu | Leiter eines Hauptamtes | ||||
| Główny naczelnik departamentu | Leiter eines Oberst Amtes | ||||
| Dowództwo | |||||
| Zastępca naczelnika okręgu | Stellvertreter Gauleiter | ||||
| Naczelnik okręgu | Gauleiter | ||||
| Naczelnik narodu (Nadkomisarz) | Reichsleiter | ||||
Patki kołnierzowe poszczególnych stopni paramilitarnych w NSDAP w 1938:
Uwagi
- ↑ Po połączeniu stanowisk Prezydenta Rzeszy i Kanclerza Rzeszy po śmierci Paula von Hindenburg.
- ↑ po raz pierwszy od upadku rządu kanclerza Hermanna Müllera w marcu 1930
- ↑ uznając SA za formację pomocniczą policji Prus
- ↑ jedynie posłowie SPD głosowali przeciw
- ↑ więzienia, prywatne katownie i obozy zorganizowane przez SA istniały już wcześniej i zostały rozwiązane dopiero po "nocy długich noży" 30 czerwca 1934.
- ↑ w oddziale dla więźniów specjalnych tzw. Zellenbau, gdzie byli więzieni również gen. Stefan Grot-Rowecki, Edouard Daladier, Kurt Schuschnigg, Stepan Bandera, Hjalmar Schacht i inni tzw. więźniowie stanu Rzeszy.
Przypisy
|
||||||||||||||||||||||
|
|||||
