Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników
ParteiabzeichenGold.jpeg
Lider Adolf Hitler
Data założenia 5 stycznia 1919
Data rozwiązania 1945
Deklarowana
ideologia polityczna
Narodowy socjalizm
Deklarowane
poglądy gospodarcze
Korporacjonizm, w praktyce kapitalizm ludowy
Liczba członków 8 500 000
Młodzieżówka Hitlerjugend
Barwy czerwień, biel, czerń
Flaga NSDAP, od 1935 symbol III Rzeszy

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (niem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) – niemiecka partia polityczna, zwana potocznie nazistowską, sprawująca totalitarną władzę w III Rzeszy w latach 1933–1945 z Adolfem Hitlerem jako kanclerzem Rzeszy (od 30 stycznia 1933), a od sierpnia 1934 Führerem i kanclerzem Rzeszy[a]. Podczas norymberskich procesów korpusu kierownictwa politycznego została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.

Z jej idei czerpały inne organizacje nacjonalistyczne, między innymi Rosyjski Ruch Narodowo-Socjalistyczny oraz ruchy strzałokrzyżowców i ustaszy.

Ideologia[edytuj | edytuj kod]

NSDAP po I wojnie światowej chciał odciągnąć niemieckich robotników od ideologii komunistycznej i przyciągnąć ich do nacjonalizmu w volkistowskim wydaniu[1]. NSDAP odwoływał się do paramilitarnych grup Freikorps które walczyły w czasie rewolucji listopadowej z lewicowymi rewolucjonistami ze Związku Spartakusa i socjaldemokracją. Podstawą ideologii był volkizm stanowiący jeden z ważnych elementów dotychczasowej myśli konserwatywnej Niemiec. Stąd też ideologicznie założenie NSDAP określane są często jako prawicowe[2][3].

Nazizm promował tzw. etniczny fundamentalizm[4][5]. Kluczową rolę stanowił antykomunizm[6].

NSDAP dzieliło się na frakcje mniej lub bardziej konserwatywne czy radykalne.

Partyjni konserwatyści i radykałowie[edytuj | edytuj kod]

Partyjni konserwatyści zgromadzeni byli wokół Hermanna Göringa. Byli oni zwolennikami sojuszu z kapitalistami i organizacjami reakcjonistycznymi. Innymi czołowymi przedstawicielami konserwatystów byli Heinrich Himmler i Reinhard Heydrich[7]. Do partii licznie dołączali zwolennicy starego systemu w tym m.in. synowie dawnego cesarza Wilhelma II – książęta Eitel Friedrich i Oskar, przedstawiciele tej grupy domagali się restaurowania monarchii[8].

Radykałowie skupili się wokół Josepha Goebbelsa byli przeciwni kapitalizmowi w którym widzieli wiodącą rolę Żydów. Najbardziej radykalne frakcje NSDAP zostały rozbite przez umiarkowane kierownictwo. Lider najbardziej radykalnego stronnictwa, Otto Strasser, uważał że Hitler przyjął kapitalizm. Strasseryści uznali spór ideowy za przejaw „walki strasseryzmu z hitleryzmem”[9]. Innym z radykałów był lider SA, Ernst Röhm, zabity przez Hitlera tuż po przejęciu władzy[10].

Sam wódz partii, Hitler do konfliktów ideowych odnosił się w sposób pragmatyczny. Hitler akceptował własność prywatną i kapitalizm tak długo, jak były one zgodne z interesem rządu Rzeszy. Hitler po przejęciu władzy uznał radykałowie stanowią zagrożenie dla sojuszu nazistów z konserwatywnym prezydentem Paulem von Hindenburgiem i konserwatywnymi kręgami wojska. W rezultacie na rozkaz Hitlera zabito Röhma i innych działaczy organizacji SA, a wydarzenie to przeszło do historii pod nazwą noc długich noży[11].

Współpraca z innymi ruchami nacjonalistycznymi[edytuj | edytuj kod]

W 1931 r. naziści wraz ze środowiskami monarchistycznych oficerów, przemysłowców, skrajnie prawicowymi monarchistami i Niemiecką Narodową Partią Ludową zawarli antyrepublikański sojusz o nazwie Frontu Narodowego (znany powszechnie jako front harzburski)[12]. NSDAP i monarchistyczna Niemiecka Narodowa Partia Ludowa współpracowały ze sobą, mimo to przedstawiciele organizacji wzajemnie oskarżali się o reakcyjność i socjalizm[13][14].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Historia NSDAP łączy się z postacią Hitlera. Przyszły dyktator skrajnie nacjonalistycznymi ideami zaraził się już jako nastolatek. Czytał on wówczas pisma „Linzer Fliegende Blatter” i „Der Scherer” – propagowały one kult Germanów i postulowały idee ruchu wszechniemieckiego[15]. Wzrost nastrojów nacjonalistycznych odczuł po przeprowadzeniu się do Wiednia, gdzie nie krył podziwu dla tamtejszego burmistrza, Karla Luegera, który zachęcał do walki z Żydami. Młody Hitler podziwiał antysemityzm Luegera, a ponadto aprobował poglądy grup starających się o przyłączenie Austrii do Rzeszy. Z Wiednia przeprowadził się w 1913 roku ze względu na to iż jego zdaniem mieszkało tam zbyt dużo osób pochodzenia żydowskiego i słowiańskiego[16].

Winą za klęskę Niemiec w I wojnie światowej obarczał kobiety mające demoralizować niemieckich żołnierzy (Głupie listy pisane przez Niemki kosztowały życie setek tysięcy mężczyzn), Żydów, liberałów i socjalistów. Jego zdaniem grupy te z premedytacją udaremniały niemieckie działania wojenne[17]. Po zakończeniu wojny, w maju 1919 roku brał udział w kursie oświatowo-propagandowym zorganizowanym przez Gruppenkomommando IV, celem instytucji było zwalczanie lewicy. W trakcie odbywania kursów, Hitler poznał innych nacjonalistów. Dołączył on do komisji która miała na celu przeprowadzanie śledztw i karanie żołnierzy i podoficerów armii opowiadających się za rewolucją i krótkotrwałą Bawarską Republiką Rad[18].

Na okres jego pobytu w Monachium, przypadła działalność szeregu grup o charakterze szowinistycznym. Największą z takich grup był „Zakon Germański” utworzony w 1912 roku z inicjatywy barona Rudolfa von Sebottendorffa. Zakon Germański używał symboliki (w tym swastyki czy przywitania „Heil und Sieg” – Zbawienie i zwycięstwo) która została następnie przyjęta przez nazistów. Rudolf von Sebottendorff wynajął kilka lokali, które przeznaczył do przeprowadzenia narad organizacji o charakterze konserwatywnym. Zakon przekształcił się w stowarzyszenie „Thule”. Nazwa stowarzyszenia pochodziła od nazwy mitycznej wyspy szczęścia położonej na północy. Stowarzyszenie zasiliło blisko tysiąc osób, w tym studenci, główny trzon stanowili jednak kupcy i dziennikarze. Członkami grupy byli m.in. Rudolf Heß i Hans Frank. W październiku 1919 roku członkowie grupy, Karl Harrer i Anton Drexler dostali zadanie utworzenia tzw. Politycznego Koła Robotniczego – analogicznie utworzona została Niemiecka Partia Robotnicza[19].

Początki (1919–1925)[edytuj | edytuj kod]

Partia została założona 5 stycznia 1919 przez ślusarza Antona Drexlera i dziennikarza Karla Harrera jako lokalna partia bawarska o nacjonalistycznej ideologii. Nazwa NSDAP została użyta po raz pierwszy w kwietniu 1920, wcześniej istniała pod nazwą DAP (niem. Deutsche Arbeiterpartei), będąc jedną z wielu działających w Niemczech partii volkistowskich. Sama nazwa narodowy socjalizm pojawiła się w programie DAP z 1919 roku. Zwolennicy partii określali się jako naziści[20]. Po raz pierwszy w zebraniu grupy uczestniczył 12 września. W spotkaniu udział wzięło raptem dwadzieścia osób. Głównym punktem zebrania była przemowa Gottfrieda Federa „Niemcy jako obiekt powszechnego spisku”, w przemowie Feder przedstawił rzekomą antyniemiecką współpracę między Żydami, komunistami, jezuitami i masonami. Zachęcony radykalnymi poglądami Federa, Hitler na polecenie towarzystwa „Thule” przystąpił do partii i otrzymał zadanie przejęcia w niej władzy. Pierwszy odczyt Hitlera odbył się 16 października 1919 roku. W przemówieniu do 111 działaczy nacjonalistycznych, Hitler przedstawił wizję wielkiej Rzeszy a winą za klęskę Niemiec obarczył Żydów[21]. Za patrona Hitler obrał Albrechta Niedźwiedzia, który na ziemiach podbitych Słowian połabskich utworzył Brandenburgię. Hitler zachował też w nazwie słowo „socjalizm”, nie nawiązując jednak do tej ideologii, uznawszy, że słowo to oznacza zobowiązanie jednostki do wspólnoty narodowej[22]. Pojęciem „socjalizm” Hitler posługiwał się natomiast w bieżącej walce politycznej, jako argumentem retorycznym – w razie takiej potrzeby. Podczas spotkania z przedstawicielami frakcji Strassera (która skłaniała się ku podkreśleniu idei robotniczych w programie partii) powiedział m.in.: „uważam się za socjalistę, a pan jest po prostu marksistą”[23].

W 1920 roku naziści dzięki niemieckiej emigrantce z Rosji, Gertudzie von Seidlitz przejęli pismo „Völkischer Beobachter”, które przerobili na dziennik o charakterze antysemickim[24]. 24 lutego 1920 roku, Hitler przedstawił 25 punktów programu NSDAP, dotyczył on głównie anulowania postanowień traktatu wersalskiego, zjednoczenia narodu niemieckiego w jedno państwo i odzyskania utraconych terenów. Ponadto wzmiankowano o zamknięciu wszystkich gazet nieprzychylnych NSDAP, a także kontroli mediów przez państwo. Zakładano utworzenie armii narodowej, a więc wprowadzenia powszechnej i obowiązkowej służby wojskowej[25]. W 1921 roku w partii działało już 3000 osób, w 1923 roku było ich już 30 tysięcy. Potencjalnych działaczy przyciągał wojskowy klimat partii, defilady, mundury, czy marsze z pochodniami. Działaczami partii byli już m.in. syn bogatego handlarza, Rudolf Heß (w trakcie wojny pilot, a następnie żołnierz kontrrewolucyjnego Freikorpsu), który mianowany został przewodniczącym Centralnej Komisji Politycznej i syn Komisarza Rzeszy w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, Herman Goring który mianowany został dowódcą bojówek Sturmabteilung. Innymi liczącym się działaczami byli Alfred Rosenberg, Max Amann i Heinrich Hoffman[26].

Za swego głównego przeciwnika politycznego NSDAP uznała partie robotnicze, a zwłaszcza powstałą w 1918 roku Komunistyczną Partię Niemiec, zwalczała także aktywnie socjaldemokratów i liberalne stronnictwa mieszczańskie[27]. Szczególną wrogością NSDAP darzyło lewicowe KPD, SPD i USPD, które według nazistowskiej propagandy były odpowiedzialne za klęskę Niemiec w I wojnie światowej (jednak rewolucja w Niemczech wybuchła dopiero po zakończeniu działań wojennych).

W październiku 1922 roku na tzw. dzień niemiecki, NSDAP zostało zaproszone do Coburga na spotkanie partii i grup o charakterze nacjonalistycznym. Hitler zlekceważył apel o stawienie się z małą delegacją, zamiast tego naziści zjawili się na wiec w liczbie ośmiuset bojówkarzy i orkiestry. Już następnego dnia doszło do starć nacjonalistów z członkami ugrupowań lewicowych. W styczniu następnego roku odbył się pierwszy zjazd partii z udziałem defilady bojówek SA. 1 i 2 września naziści uczestniczyli w rocznicy zwycięstwa Prus w wojnie z Francją w 1870 roku. W trakcie spotkania Hitler zawiązał sojusz z generałem Erichem Ludendorffem, w wyniku którego doszło do utworzenia grupy Niemiecki Związek Walki – koalicji organizacji nacjonalistycznych z udziałem SA, Reichsflagge oraz Bund Oberland. 25 września kierownikiem Związku mianowany został sam Hitler[28].

Partia została zdelegalizowana w 1923 po nieudanej próbie przejęcia przez Hitlera władzy w Bawarii (tzw. pucz monachijski). W czasie nieudanego puczu aresztowano lewicowych radnych, przedstawicieli mniejszości żydowskiej oraz zdemolowano redakcje pism socjaldemokratycznych[29]. Sławę Hitlerowi, a tym samym i ideologii nazizmu, przyniósł proces puczystów, który uczynił z Hitlera osobę znaną. W sądzie dochodziło do wielu absurdalnych sytuacji, Hitler bezkarnie wygłaszał swoje poglądy i nazywał urzędujących ministrów „zdrajcami” czy „bandą złoczyńców”. Sam Hitler głosił się jako przedstawiciela „niemieckiego ruchu wolnościowego” którego celem nie było objęcie żadnych stanowisk państwowych a jedynie szerzenie świadomości narodowej[30]. Po długim procesie Hitler skazany został na 5 lat więzienia, w czasie pobytu w zakładzie karnym napisał Mein Kampf. W okresie pobytu w więzieniu wzrosły notowania ruchu nacjonalistycznego, wynikiem tego był duży skok wzrostu poparcia dla NSDAP w wyborach. Ruch narodowosocjalistyczny domagał się wypuszczenia Hitlera na wolność, a do tej akcji dołączyli się dwaj laureaci Nagroda Nobla, Philipp Lenard i Johannes Stark – laureaci opublikowali artykuł w którym nazwali przyszłego dyktatora „doboszem nowych Niemiec” i pochwalili go za walkę o jedność narodu i czystość ras. Ostatecznie Hitler i pozostali naziści zostali wypuszczeni z więzień w grudniu 1924[31].

Po jego wyjściu z więzienia w 1924 partia została odbudowana – najpierw jako partia nielegalna, a potem w 1925, po zmianach statutu, jako legalna partia startująca na równych prawach w wyborach do Reichstagu.

Walka o władzę w ramach systemu parlamentarnego (1925–1933) i przejęcie władzy przez NSDAP[edytuj | edytuj kod]

Głosy na NSDAP w wyborach 1933
Plakat wyborczy NSDAP z lat 30.
 Osobny artykuł: Machtergreifung.

NSDAP pod wodzą Hitlera, dzięki agresywnej kampanii wyborczej, spektakularnym walkom ulicznym jej bojówek (SA) z bojówkami Komunistycznej Partii Niemiec i bardzo złej sytuacji ekonomicznej Niemiec zdobyła w wyborach w maju 1924 roku 6,6% głosów i weszła do Reichstagu z 32-osobową reprezentacją. W przedterminowych wyborach, jakie przeprowadzono jeszcze w grudniu 1924 roku otrzymała 3,0% co dało tylko 14 foteli.

Na wiosnę roku 1927 do partii dołączył Wilhelm Keppler, wpływowy kapitalista i dyrektor szeregu fabryk chemicznych, Keppler został doradcą Hitlera ds. gospodarczych. Kolejnym kapitalistą który wstąpił do partii był Emil Kirdorf, który przekazał NSDAP sto tysięcy marek niemieckich. Redaktor jednej z poczytnych gazet prawicowo–centrowych „Berliner Börsenzeitung”, Walther Funk stał się kierownikiem Gospodarczego Biura Prasowego partii, a także kolejnym doradcą Hitlera ds. gospodarki. Wsparcia finansowego nazistom udzieliły przedsiębiorstwa amerykańskie, a także Hjalmar Schacht pełniący funkcję prezesa Banku Rzeszy[32]. Mimo zdobycia środków pieniężnych NSDAP nie zdobyła znaczącego poparcia w wyborach z roku 1928. Sukcesem okazały się dopiero wybory, które odbyły się dwa lata później. Po tych wyborach kontynuowano rozmowy z przedsiębiorcami a szczególnie przemysłowcami. Kontakt z NSDAP był dla kapitalistów niemieckich szansą na zdobycie popularności wśród społeczeństwa sympatyzującego z faszyzmem, a także na tanią siłę roboczą. Hitler nawiązał przyjazne stosunki z Alfredem Hugenbergiem zarządzającym czasopismami i teatrami które od tamtej pory w dużym stopniu stały się nośnikiem propagandy nacjonalistycznej. Dzięki wpływom Hugenberga, Hitler mianował ministrem oświaty w rządzie Brunszwiku, swojego zaufanego człowieka, Dietricha Klaggesa[33]. Dzięki wpływom Klaggesa w 1932 roku Hitler zdobył obywatelstwo niemieckie, co umożliwiło mu objęcie wpływowych stanowisk w rządzie (wcześniej był obywatelem Austrii)[34].

Hitler jako zdolny kłamca przekonał duże grono Niemców do swoich pokojowych celów, sam twierdził bowiem że pragnie stworzyć armię narodową, a inne działania związane z agresją czy przemocą odrzuca. Prawdą jest natomiast to, że już od początku planował on zastosowanie wobec społeczeństwa masowego terroru oraz wprowadzenie surowych kar w przypadku stawiania oporu wobec jego władzy. Totalitarne plany Hitlera zostały zdemaskowane w tzw. dokumencie z Boxheim, gdzie naziści opisali plany wprowadzenia terroru[35].

Na skutek kryzysu światowego, ponownego pogorszenia sytuacji gospodarczej Niemiec oraz słabości i rozbicia tradycyjnych partii prawicowych, jej program zyskał znowu poklask dużej części Niemców oraz wsparcie wielkiego kapitału – w przedterminowych wyborach do Reichstagu (po upadku koalicyjnego rządu kanclerza Hermanna Müllera, SPD z partiami centrowymi) w marcu 1930 NSDAP uzyskała 18% głosów. W 1931 powstał Front harzburski jednoczący antyrepublikańską prawicę, największą partią tworzącą front była NSDAP. W wyborach w 1932 roku NSDAP uzyskała spektakularny sukces osiągając 37% poparcia i stając się największą partią w Reichstagu. 30 stycznia 1933 prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg desygnował Adolfa Hitlera na kanclerza Rzeszy, który reprezentował większość parlamentarną[b] złożoną z NSDAP i DNVP (niemiecka prawica narodowa). Wicekanclerzem Rzeszy i komisarycznym premierem Prus został Franz von Papen – faktyczny negocjator warunków porozumienia NSDAP z konserwatywną prawicą. Działacze DNVP objęli większość stanowisk ministerialnych w rządzie Hitlera (ministerstwa: gospodarki, finansów, Reichswehry, spraw zagranicznych, pracy). Do czerwca 1933 NSDAP współrządziła z DNVP.

W 1932 roku odbyły się wybory prezydenckie, jednym z kandydatów został Adolf Hitler. Po wyborach parlamentarnych NSDAP stała się najbardziej liczna grupą w parlamencie, a sam Hitler osobiście spotkał się z konserwatywnym prezydentem Paulem von Hindenburgiem. Hindenburg namawiał Hitlera do wstąpienia NSDAP do prawicowego rządu utworzonego przez Franza von Papena, Hitler w imieniu NSDAP odmówił i zaproponował aby zamiast von Papena to on został głową rządu[36]. Plany NSDAP pokrzyżowała zbrodnia popełniona przez bojówkarzy nazistowskich 10 sierpnia 1932 roku. W Potempie niedaleko Bytomia, bojówkarze SA zamordowali weterana powstań śląskich i działacza tamtejszego KPD, Konrada Piecucha. Zbrodnia stała się przedmiotem oburzenia środowisk polonijnych. Mordercy zostali skazani na karę śmierci. NSDAP w obronie morderców zorganizowało serię demonstracji, a Hitler ogłosił że ułaskawienie zabójców jest dla niego najważniejszą sprawą. Konserwatywne władze ostatecznie zastosowały wobec morderców prawo łaski, a po dojściu nazistów do władzy zostali oni w pełni wypuszczeni na wolność[37]. Mord spowodował spadek poparcia dla nazistów i wzrost popularności komunistów. Hitler odbudował poparcie dla NSDAP na skutek umowy z właścicielem hamburskiej stoczni, w zamian za wsparcie przedstawiciele NSDAP obiecali starania o maksymalny wzrost produkcji wyrobów koncernu. W imieniu przedsiębiorców całego kraju, właściciele stoczni napisali do prezydenta list w którym poprosili go o przyznanie Hitlerowi stanowiska kanclerza[38].

W konsekwencji pożaru budynku Reichstagu w lutym 1933 i kampanii propagandowej oskarżającej o podpalenie Komunistyczną Partię Niemiec Hitler nakłonił prezydenta Rzeszy Hindenburga do kontrasygnowania dekretu o ochronie narodu i państwa (stanie wyjątkowym), co oznaczało zawieszenie swobód obywatelskich (cenzura prasy, kontrola rozmów telefonicznych, możliwość zawieszania działalności partii politycznych, związków zawodowych i stowarzyszeń, usunięcie sądowej kontroli aresztowania przez policję). Korzystając z tego hitlerowcy rozpętali masowy terror. Hermann Göring jako minister spraw wewnętrznych Prus nadał bojówkarzom SA uprawnienia policyjne[c]. W wyborach 5 marca 1933 NSDAP otrzymała 44% głosów. Korzystając z unieważnienia mandatów deputowanych komunistycznych oraz nieobecności części socjalistów (znajdowali się już w obozach koncentracyjnych, na emigracji lub w podziemiu), przy sojuszu z nacjonalistyczno-konserwatywną DNVP i oportunistycznym stanowisku partii chrześcijańsko-demokratycznej (Zentrum), Reichstag w obecności 535 z 647 deputowanych 24 marca 1933 roku przyjął większością konstytucyjną[d] ustawę o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, upoważniającą rząd Rzeszy do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy, co pozwoliło Hitlerowi sprawować władzę bez kontroli ze strony parlamentu. Ustawa o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, przedłużana dwukrotnie przez Reichstag była legitymizacją totalitarnej władzy NSDAP.

21 marca 1933 roku Heinrich Himmler jako szef policji landu Bawaria na podstawie ustawy o nadzwyczajnych pełnomocnictwach wydał rozporządzenie o utworzeniu pierwszego oficjalnego obozu koncentracyjnego na terenie Niemiec w Dachau koło Monachium[e]. W lipcu 1933 NSDAP stała się jedyną legalną partią w Niemczech po delegalizacji lub samorozwiązaniu wszystkich pozostałych. Pomimo walki NSDAP z KPD wspieraną przez Komintern i ZSRR NSDAP cieszyło się w latach 1922–1935 poparciem Stalina, mediów ZSRR oraz Kominternu[39]. Józef Stalin nigdy nie wystąpił wobec władz III Rzeszy o uwolnienie Ernsta Thälmanna, przywódcy KPD od 1933 więzionego w obozie KL Sachsenhausen[f]. W grudniu 1932 związkowcy z KPD i NSDAP prowadzili wspólnie strajk komunikacji miejskiej w Berlinie.

Rządy monopartii (1933–1945)[edytuj | edytuj kod]

Legitymacja partyjna z 1939

W roku 1933 Niemcy stały się klasycznym państwem monopartyjnym, a NSDAP została jedyną legalną partią polityczną.

W roku 1944 partia liczyła 8,5 mln członków. Po klęsce III Rzeszy partia została uznana w procesie norymberskim za organizację zbrodniczą i rozwiązana. Oficjalne rozwiązanie przez aliantów nastąpiło 13 października 1945 r.[40], lecz już w maju tego roku rozwiązanie partii ogłosił wlk adm. Karl Dönitz, działający w charakterze Prezydenta Rzeszy.

Struktura NSDAP[edytuj | edytuj kod]

Hierarchiczna struktura NSDAP była zbudowana według zasady wodzostwa. Członkowie NSDAP na co dzień nosili odznakę partyjną (ze swastyką), a gdy występowali oficjalnie obowiązywał ich mundur w specyficznym kolorze jasnobrunatnym. Ludność miejscowa określała ich jako bażant złocisty (Goldfasan, czyli Chrysolophus pictus), a to właśnie z powodu munduru i złocistych odznak wyższych stopni partyjnych. W hierarchii partyjnej było 30 stopni służbowych od kandydata do Reichsleitera. Według etykiety partyjnej członkowie NSDAP byli określani jako towarzysz partyjny (Parteigenosse, Pg). Do partii przyjmowano tylko mężczyzn.

Po dojściu do władzy w 1933 roku występowały powiązania i spory kompetencyjne instancji partyjnych ze strukturami władzy państwowej III Rzeszy.

Władza naczelna[edytuj | edytuj kod]

Na czele partii stał wódz (Führer) Adolf Hitler; sprawował niepodzielną władzę, a jego decyzje były ostateczne i niepodważalne. Wszystkie instancje partyjne były jemu podporządkowane i musiały postępować według jego poleceń. Od 1934 miał własną kancelarię Kanzlei des Führers.

Hitler miał zastępcę, którym był od 21 kwietnia 1933 do 10 maja 1941 Rudolf Heß.

Do ścisłego kierownictwa partyjnego zaliczali się nadkomisarze, określani jako Reichsleiter. Było ich 18; był to najwyższy szczebel w hierarchii partyjnej; podlegali bezpośrednio Hitlerowi lub jego zastępcy. Niektórzy z nich byli również ministrami w rządzie Rzeszy. Nadkomisarze nadzorowali wszelkie dziedziny życia na terenie całego państwa niemieckiego.

Oto kilku z nich:

  • Joseph Goebbels Reichsleiter od 1929; założyciel Izby Kultury Rzeszy Reichskulturkammer; nadzorował radio, film i kulturę, był odpowiedzialny za aktywną propagandę. Jednocześnie od 1933 roku był ministrem Rzeszy do spraw propagandy, oświecenia publicznego i informacji.
  • Alfred Rosenberg główny ideolog partyjny; pełnomocnik Hitlera do spraw duchowego i światopoglądowego wychowania NSDAP, jednocześnie redaktor naczelny i wydawca dziennika centralnego Völkischer Beobachter; nadzorował prasę; odpowiedzialny za politykę zagraniczną oraz handel zagraniczny; po rozpoczęciu wojny ze Związkiem Radzieckim w 1941 roku minister Rzeszy do spraw wschodnich terenów okupowanych (na wschód od Bugu).
  • Hans Frank zaufany prawnik Hitlera, nadzorował prawo i prawników; jednocześnie minister sprawiedliwości Bawarii oraz minister Rzeszy bez teki; od 1939 generalny gubernator dużej części okupowanych terenów Polski.
  • Heinrich Himmler bezpośrednio podlegał Hitlerowi; Reichsleiter od 6 stycznia 1929; do 30 kwietnia 1945 komendant główny SS, szef Policji, Służby Bezpieczeństwa SD i Gestapo; od 1943 minister spraw wewnętrznych Rzeszy.
  • Ernst Röhm bezpośrednio podlegał Hitlerowi; Reichsleiter od 1922; szef Oddziałów Szturmowych (bojówek partyjnych) SA; na polecenie Hitlera 30 czerwca 1934 zamordowany przez SS w akcji noc długich noży.
  • Martin Bormann; w ruchu narodowosocjalistycznym pojawił się późno, ale szybko zdobywał coraz więcej władzy. Szef departamentu wschodniego (Fremde Heere – Ost) Abwehry, Reinhard Gehlen, autorytatywnie twierdził, że Bormann był sowieckim agentem. Pod koniec wojny Bormann zaginął, co dało powód do rozpowszechniania różnych legend na temat jego losów. W wiele lat po wojnie w Berlinie znaleziono zwłoki zidentyfikowane jako należące do Martina Bormanna.

Struktura terenowa NSDAP[edytuj | edytuj kod]

Okręgi NSDAP w latach 1926, 1928, 1933, 1937

Obszar Niemiec podzielono na okręgi (Gaue), których było początkowo 33, a po zagarnięciu nowych obszarów liczba okręgów wzrosła do 43. Te okręgi partyjne pokrywały się z okręgami struktury państwowej (Reichsgau). W ten sposób czasami naczelnik okręgu partyjnego (Gauleiter) był jednocześnie funkcjonariuszem administracji państwowej.

Polskie tereny przyłączone w 1939 do Rzeszy podzielono na dwa okręgi:

Okręgi dzielono na mniejsze jednostki, których liczba wynosiła (połowa 1939):

  • powiaty (Kreis 813),
  • gminy (Ortsgruppe 26 138),
  • komórki (Zelle 97 tysięcy),
  • kwartały (Block około 512 tysięcy), Block obejmował od 40 do 60 gospodarstw domowych.

Partyjne jednostki organizacyjne pełniły czasami funkcje administracyjne; np. naczelnik powiatowej organizacji partyjnej był odpowiedzialny za organizowanie w czasie wojny pomocy mieszkańcom zbombardowanych miejscowości. Natomiast funkcjonariusze nadzorujący bloki (tzw. blokowi) roznosili po domach co 4 tygodnie kartki żywnościowe badając przy tej okazji nastroje ludności.

Stopnie polityczne w NSDAP[edytuj | edytuj kod]

Przed 1930 1930–1932 1933–1938 1939–1945
Anwärter
(Nicht-Partei)
Mitglieder
Anwärter
Helfer
Oberhelfer
Blockwart
(Blockleiter)
Abteilungsleiter
Unterabteilungsleiter
Mitarbeiter
Arbeitsleiter
Oberarbeitsleiter
Hilfs-Stellenleiter Hauptarbeitsleiter
Zellenwart Stellenleiter Bereitschaftsleiter
Hauptstellenleiter Oberbereitschaftsleiter
Hauptbereitschaftsleiter
Amtsleiter Einsatzleiter
Obereinsatzleiter
Haupteinsatzleiter
Stützpunktleiter Gemeinschaftsleiter
Obergemeinschaftsleiter
Hauptgemeinschaftsleiter
Politischer Leiter Ortsgruppenleiter Abschnittsleiter
Oberabschnittsleiter
Hauptabschnittsleiter
Kreisleiter Bereichsleiter
Oberbereichsleiter
Hauptamtsleiter Hauptbereichsleiter
Dienstleiter
Oberdienstleiter
Hauptdienstleiter
Befehlsleiter
Oberbefehlsleiter
Stellvertreter Gauleiter Hauptbefehlsleiter
Gauleiter
Landesinspekteur
Reichsinspekteur
Reichsorganisationsleiter Reichsleiter
Stellvertreter des Führers
Führer

Zależnie od organizacji terenowej w NSDAP, wyróżniane były następujące stopnie:

Tytuł Ortsgruppen
(grupa lokalna)
Kreisleitung
(dystrykt)
Gauleitung
(okręg)
Reichsleitung
(rzesza)
Bojowe
naczelnik polityczny-kandydat Politische Leiter Anwärter
Sonderbeauftragter
brygadzista bojowy bloku[potrzebne źródło] Betriebsblockobmann
asystent kwartału Blockhelfer
Betriebsobmann (A)
brygadzista bojowy komórki Betriebszellenobmann
Hauptbetriebszellenobmann
naczelnik kwartału/komórki Blockleiter
Betriebsobmann (B)
Zellenleiter
Betriebsobmann (C & D)
Hauptbetriebsobmann
naczelnik biura regionalnego Ortsgruppenleiter Kreisleiter
Administracyjne
naczelnik podobszaru Mitarbeiter
Leiter eines Hilfssachgebietes
Leiter eines Sachgebietes
Leiter eines Hilfsstelle
Blockwalter
Blockobmann
naczelnik obszaru Leiter eine Stelle
Zellenwalter
Zellenobmann
starszy naczelnik obszaru Leiter einer Hauptstelle
naczelnik departamentu Leiter eines Amtes
starszy naczelnik departamentu Leiter eines Hauptamtes
główny naczelnik departamentu Leiter eines Oberst Amtes
Dowództwo
zastępca naczelnika okręgu Stellvertreter Gauleiter
naczelnik okręgu Gauleiter
naczelnik Rzeszy Reichsleiter

Patki kołnierzowe poszczególnych stopni paramilitarnych w NSDAP w 1938:

Uwagi

  1. Po połączeniu stanowisk prezydenta Rzeszy i kanclerza Rzeszy po śmierci Paula von Hindenburga.
  2. Po raz pierwszy od upadku rządu kanclerza Hermanna Müllera w marcu 1930.
  3. Uznając SA za formację pomocniczą policji Prus.
  4. Jedynie posłowie SPD głosowali przeciw.
  5. Więzienia, prywatne katownie i obozy zorganizowane przez SA istniały już wcześniej i zostały rozwiązane dopiero po „nocy długich noży” 30 czerwca 1934.
  6. W oddziale dla więźniów specjalnych tzw. Zellenbau, gdzie byli więzieni również gen. Stefan Grot-Rowecki, Edouard Daladier, Kurt Schuschnigg, Stepan Bandera, Hjalmar Schacht i inni tzw. więźniowie stanu Rzeszy.

Przypisy

  1. Thomas D. Grant. Stormtroopers and Crisis in the Nazi Movement: Activism, Ideology and Dissolution. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2004. s. 30-34, 44.
  2. Oliver H. Woshinsky. Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior. Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2008. s. 156.
  3. McNab, Chris (2009). The Third Reich. Amber Books Ltd. ISBN 978-1-906626-51-8. s. 11.
  4. Claudia Koonz: The Nazi Conscience. Harvard University Press, 2003, s. 13. ISBN 0-674-01172-4. Cytat: While passionate antisemitism created solidarity among hardcore Nazis, a more sober form of racial thinking held the potential for mobilizing broad segments of population. I use therm „ethnic fundamentalism” to describe the deeply anti-liberal collectivism that was the hallmark of public culture in the Third Reich.
  5. „collectivism.” Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. „Collectivism has found varying degrees of expression in the 20th century in such movements as socialism, communism, and fascism.”.
  6. M. Orłowski, Kontekst międzynarodowy przejścia Brygady Świętokrzyskiej na zachód Europy w 1945 roku przez Śląsk i Czechy do Ratyzbony [w] Obóz narodowy w obliczu dwóch totalitaryzmów, R. Sierchuła (red.), Warszawa 2010, s. 57-58.
  7. Mann, Michael, Fascists, New York City: Cambridge University Press, 2004. s. 183.
  8. Miranda Carter. George, Nicholas and Wilhelm: Three Royal Cousins and the Road to World War I. Borzoi Book, 2009. s. 420.
  9. Antoni Czubiński, Faszyzm niemiecki z perspektywy półwiecza: materiały i studia: praca zbiorowa. s. 137, Wyd. Nauk. Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1985.
  10. Maciej Marszał, Włoski faszyzm i niemiecki narodowy socjalizm w poglądach ideologów Narodowej Demokracji 1926-1939. Kolonia Limited, 2001, s. 155.
  11. Nyomarkay, Joseph, Charisma and Factionalism in the Nazi Party, Minnesota University Press, 1967. s. 133.
  12. Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, Berghahn Books, 2008. ISBN 978-1-84545-680-1, s. 72.
  13. Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, 2008. s. 72-75.
  14. Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, 2008. s. 84.
  15. Katarzyna Fiołka: Wielkie Biografie: Hitler. ISBN 978-83-7670-073-1, Buchmann, 2011, s. 13.
  16. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 15.
  17. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 18-19.
  18. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 20.
  19. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 19-21.
  20. Nazi. w: Friedrich Kluge, Elmar Seebold: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 24. Auflage, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2002, ISBN 3-11-017473-1 (Online Etymology Dictionary: Nazi).
  21. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 20-21.
  22. Konrad Heiden. A History of National Socialism. Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2010. s. 85.
  23. Allan Bullock: „Hitler – studium tyranii”.
  24. Paul Johnson, Historia Żydów, s. 503.
  25. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 21-22.
  26. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 22-23.
  27. Antoni Mączka, „Historia Europy”, s. 645, ISBN 83-04-04363-7.
  28. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 23-24.
  29. Katarzyna Fiołka, s. 24.
  30. Katarzyna Fiołka Hitler s. 24-25.
  31. Katarzyna Fiołka Hitler s. 25-26.
  32. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 29.
  33. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 29.
  34. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 30.
  35. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 30.
  36. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 33-34.
  37. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 33-34.
  38. Katarzyna Fiołka: Hitler s. 34.
  39. Thomas Weingartner: Stalin und der Aufstieg Hitlers: Die Deutschlandpolitik der Sowjetunion und der Kommunistischen Internationale 1929–1934. de Gruyter, 1970.
  40. Dziennik Polski nr 250, 14.10.1945, s. 2.