Rasa człowieka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Rasa człowieka (również odmiana człowieka[1]) – termin, który zwykle odnosi się do kategoryzacji populacji ludzkich na grupy w zależności od cech dziedzicznych. Jest to system klasyfikacji ludzi na duże i odrębne populacje lub grupy ze względu na dziedziczne cechy zewnętrzne (fenotyp), geograficzne pochodzenie, kulturę, historię, język, wygląd zewnętrzny, etniczność i status społeczny. Na początku XX wieku termin ten był często stosowany w znaczeniu taksonomicznym, w celu podkreślenia genetycznego zróżnicowania ludzkich populacji określonych przez fenotyp[2].

Biolodzy czasami używają pojęcia rasy w celu rozróżnienia między zbiorami rozmytymi poszczególnych cech. Inni naukowcy[3] uważają, że termin rasa używany jest często w naiwny i uproszczony sposób, t.j. pośród ludzi rasa nie ma taksonomicznego znaczenia: wszyscy żyjący ludzie należą do tego samego gatunku – homo sapiens[4]. Społeczne postrzeganie i grupowanie ras zmieniają się z upływem czasu. Postrzeganie ras często opiera się na popularnej taksonomii (folk taxonomy), która definiuje główne typy na podstawie spostrzeganych cech zewnętrznych. Naukowcy[5][6] uważają biologiczny esencjalizm za przestarzały i zazwyczaj odradzają rozróżnianie ras ze względu na fizyczne i behawioralne cechy.

Związek pojęcia rasa z ideologiamii i teoriami (np. antysemityzm lub eugenika) powstałymi na bazie XIX-wiecznej antropologii i fizjologii sprawił, że od drugiej połowy XX wieku samo używanie pojęcia rasa stało się problematyczne. Mimo ciągłego używania, pojęcie to jest coraz częściej zastępowane innymi słowami, które są obciążone mniejszym ładunkiem emocjonalnym, np. populacja, ludność, grupa etniczna albo wspólnota, w zależności od kontekstu[7].

Historyczne definicje rasy człowieka[edytuj | edytuj kod]

Rozmieszczenie poszczególnych ras na mapie z 1870 roku (Huxley[8]). W opinii Huxleya: Xanthochroi i Melanochroi często absurdalnie klasyfikuje się wspólnie jako rasę "kaukaską". Legenda zachowuje oryginalne nazewnictwo ras Huxleya (ze współczesnymi wyjaśnieniami w nawiasach):

     1: Bushmen (Buszmeni)

     2: Negroid

     3: Negrito

     4: Melanochroi (rasa śródziemnomorska)

     5: Australoid (Aborygeni australijscy)

     6: Xanthochroi (biali)

     7: Polynesian (Polinezyjczycy)

     8: Mongoloid A

     8: Mongoloid B

     8: Mongoloid C (Indianie)

     9: Esquimaux (Inuit)

Rozumienie terminu rasa zmieniało się w różnych okresach, między kulturami i było kontrowersyjne z powodów społecznych, politycznych i naukowych. Do XIX wieku, rasa była uważana przez wielu za niezmienny i odmienny typ albo gatunek, który charakteryzował się szczególnymi cechami, takimi jak kształt ciała, temperament i zdolności umysłowe.

Mapa etnograficzna z Meyers Konversations-Lexikon (lata 1885-90), pokazująca rozmieszczenie poszczególnych ras głównych i ich ówcześnie wyodrębnianych odmian: kaukaskiej (aryjskiej, chamickiej i semickiej), mongolskiej (północnej mongolskiej, chińskiej i indochińskiej, japońskiej i koreańskiej, tybetańskiej, malajskiej, polinezyjskiej, maoryskiej, mikronezyjskiej, eskimoskiej, indiańskiej) oraz negroidalnej (afrykańskiej, hotentockiej, melanezyjsko-papuańskiej, "negrito", australijskich Aborygenów, drawidyjskiej i syngaleskiej)

Tradycyjnie używane podziały opierają się na zewnętrznych, rzucających się w oczy cechach takich jak: kolor skóry, kształt czaszki lub twarzy, wzrost, kształt i kolor włosów; kolor oczu, oraz na samoidentyfikacji.

Georges Cuvier (1769 – 1832) dzielił ludzi na następujące rasy główne:

Ponadto wyróżniano[kto?] rasy mieszane, powstałe z krzyżowania przedstawicieli ras głównych (np. kreoli, metysów, mulatów, zambo i in.)

Inne klasyfikacje wyróżniały pięć: kaukazoidzi, mongoloidzi, negroidzi, kapoidzi oraz australoidzi (Carleton Coon). Jeszcze inne klasyfikacje wyróżniały większą liczbę ras geograficznych (np. Egon Freiherr von Eickstedt, N. N. Czeboksarow, W. W. Bunak). Najbardziej szczegółowego podziału ras geograficznych dokonał Renato Biasutti[9].

Rasa w rozumieniu Huxleya[edytuj | edytuj kod]

Thomas Huxley w 1870 roku napisał artykuł "O geograficznym rozmieszczeniu głównych modyfikacji ludzkości", w którym proponował rozróżnienie gatunku ludzkiego na rasy i opisywał ich rozmieszczenie na Ziemi.

Artykuł Huxleya został odrzucony przez Royal Society i w ten sposób stał się jedną z teorii najpierw proponowanych, a potem odrzuconych przez wczesnych zwolenników ewolucji.

Pomimo odrzucenia poglądów Huxleya przez naukowców, jego artykuł czasami cytowany jest przez zwolenników grupowania ludzkości (racialism)[10]. Podobnie jak Karol Darwin, Huxley był monogenistą – wierzył, że wszyscy ludzie są częścią tego samego gatunku, z morfologicznymi różnicami powstającymi z początkowej jednolitości[11]. Ten pogląd jest przeciwstawny poligenizmowi, teorii głoszącej, że każda rasa jest odmiennym gatunkiem o różnych miejscach pochodzenia.

Pomimo swojego monogenizmu i popierania abolicjonizmu z powodów etycznych, Huxley wierzył w hierarchię wrodzonych zdolności. Postawa ta jest ewidentna w jego artykułach, takich jak: "Emancypacja Czarnych i Białych" i "Ewolucja i etyka".

Rasa w ujęciu antropologicznym[edytuj | edytuj kod]

Antropolodzy i inni ewolucyjni naukowcy odeszli od pojęcia rasa na rzecz pojęcia populacja przy omawianiu różnic genetycznych. Historycy, antropolodzy kulturowi i inni badacze nauk społecznych zamienili pojęcie rasy na kategorię kulturową albo konstrukt społeczny – szczególny sposób, w który ludzie mówią o sobie i innych.

Wielu badaczy nauk społecznych zastąpiło słowo rasa pojęciem etniczność przy odnoszeniu się do grup samoidentyfikujących się w oparciu o wspólną kulturę, przodków i historię. Oprócz empirycznych i pojęciowych problemów z rasą po II wojnie światowej ewolucyjni i społeczni badacze byli świadomi stopnia, w którym przekonania o rasie były wykorzystywane do usprawiedliwiania dyskryminacji, apartheidu, niewolnictwa i ludobójstwa. Kwestionowanie pojęcia rasa przybrało rozmach w Stanach Zjednoczonych latach 60. wraz ze wzrastającą popularnością ruchu walki o prawa człowieka i w innych krajach świata wraz z powstawaniem ruchów antykolonialnych. Działacze społeczni doszli do wniosku, że rasa jest konstruktem społecznym – pojęciem, które ma odbicie w rzeczywistości, ale w które wierzy się z powodu pełnionych przez nie funkcji społecznych[12].

Pojęcie rasy ludzkiej jest współcześnie kontrowersyjne. W roku 1985 przeprowadzono badanie, mające na celu sprawdzenie, ilu amerykańskich antropologów uznaje istnienie ras ludzkich[13]. Na pytanie: "Czy istnieją biologicznie rasy gatunku Homo sapiens" przecząco (a więc odrzucając pojęcie rasy) odpowiedziało:

Podobne badanie w 1999 roku dało następujący wynik:[14]

W Polsce w roku 2001 pojęcie rasy odrzucone zostało przez 25 % antropologów[15].

Biologiczne definicje rasy[edytuj | edytuj kod]

Biologiczna definicja rasy (Long i Kittles, 2003)
Pojęcie Autor Definicja
Esencjalizm Hooton, 1926 "Wielki podział ludzkości, scharakteryzowanej jako grupa poprzez dzielenie pewnej kombinacji cech, które pochodzą od wspólnych przodków, tworzą nieostre fizyczne podłoże, zazwyczaj mniej lub bardziej przesłonione przez indywidualne różnice i najlepiej widoczne w złożonej wersji."
Taksonomia Mayr, 1969 "Podgatunek jest zgrupowaniem fenotypowo podobnych populacji gatunku, zamieszkujących geograficznie rozdzielone gatunki i różniące się taksonomicznie od innych populacji danego gatunku."
Populacja Dobzhansky, 1970 "Rasy są genetycznie oddzielnymi mendlowskimi populacjami. Nie są ani jednostkowymi ani poszczególnymi genotypami, składają się z jednostek, które różnią się genetycznie między sobą."
Pochodzenie Templeton, 1998 "Podgatunek (rasa) jest oddzielnym ewolucyjnym rodowodem wewnątrz gatunku. Ta definicja wymaga żeby podgatunek był genetycznie odróżniony ze względu na bariery w wymianie genetycznej, które trwały przez długi czas; t.j. podgatunek musi mieć historyczną ciągłość oprócz obecnej genetycznej odmienności."

Rasa i genetyka[edytuj | edytuj kod]

Badania genetyczne ostatnich lat (projekt poznania ludzkiego genomu) nie wykazują, żeby pojęcie rasy (lub przynależności etnicznej) miało uzasadnienie genetyczne.

Quote-alpha.png
Badania DNA nie wskazują, żeby osobne, klasyfikowalne podgatunki (rasy) istniały pośród ludzi współczesnych. Chociaż można zidentyfikować geny odpowiedzialne za cechy fizyczne pojedynczego osobnika, na przykład za kolor skóry lub włosów, to jednak nie ma jednoznacznego szablonu genetycznego pozwalającego na odróżnienie jednej rasy od innej. Podobnie nie ma genetycznej podstawy na rozróżnienie przynależności etnicznej. Ludzie żyjący w tym samym regionie geograficznym od wielu pokoleń mogą mieć wspólne allele, ale żaden z tych alleli nie występuje u wszystkich osobników jednej populacji i żadnego osobnika innej populacji[16].

Jednak odnotowuje się zróżnicowaną częstość występowania poszczególnych alleli spowodowaną prawdopodobnie długotrwałą izolacją geograficzną (samą izolację uznaje się też za powód powstania ras)[17].

Luigi Luca Cavalli-Sforza badał genetyczne zróżnicowanie ludzkości na podstawie polimorfizmu krwi.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o rasie człowieka
Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Aneks do "Słownika terminów biologicznych PWN", Wydawnictwo Naukowe PWN, SA, http://aneksy.pwn.pl/biologia/1473944_1.html, dostęp 2011-01-06
  2. Definicja w Oxford Dictionaries
  3. Graves, Joseph L. (2006). "What We Know and What We Don't Know: Human Genetic Variation and the Social Construction of Race". Social Science Research Council (SSRC).
  4. Keita, S.O.Y.; Kittles, R.A.; Royal, C.D.M.; Bonney, G.M.; Furbert-Harris, P.; Dunston, G.M.; Rotimi, C.M. (2004). "Conceptualizing human variation". Nature Genetics 36 (S17–S20). doi:10.1038/ng1455.
  5. Sober, Elliott (2000). Philosophy of biology (2nd ed.). Boulder, CO: Westview Press. ISBN 978-0813391267
  6. Lee, Sandra SJ; Mountain, Joanna; Koenig, Barbara; Altman, Russ (2008). "The ethics of characterizing difference: guiding principles on using racial categories in human genetics". Genome Biol. 9 (7): 404.
  7. Oxford Dictionaries. Oxford University Press.
  8. Huxley, T. H. "On the Geographical Distribution of the Chief Modifications of Mankind" (1870) Journal of the Ethnological Society of London.
  9. Mały słownik antropologiczny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1976
  10. M. Di Gregorio – T.H. Huxley's place in natural science (1984)
  11. Stepan, Nancy. The Idea of Race in Science: Great Britain, 1800-1960. Hamden, Connecticut: Archon Books, 1982 ISBN 0-208-01972-3
  12. Gordon, Milton Myron (1964). Assimilation in American life: the role of race, religion, and national origins. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-500896-8.
  13. Lieberman, Hampton, Littlefield, and Hallead 1992 "Race in Biology and Anthropology: A Study of College Texts and Professors", Journal of Research in Science Teaching 29:301-321. Badanie przeprowadzono na próbie 1200 osób
  14. Leonard Lieberman, "How “Caucasoids” Got Such Big Crania and Why They Shrank", Current Anthropology, Vol. 42, No.1, February 2001 ssc.uwo.ca (pdf).
  15. "'Race'—Still an Issue for Physical Anthropology? Results of Polish Studies Seen in the Light of the U.S. Findings" by Katarzyna A. Kaszycka. American Anthropologist March 2003, Vol. 105, No. 1, pp. 116-124.
  16. Human Genome Project Information: "Minorities, Race, and Genomics".
  17. Genetyka a powstawanie gatunków. W: Wacław Gajewski: Genetyka ogólna i molekularna. Warszawa: PWN, 1983. ISBN 8301038608.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Oficjalne wypowiedzi i standardy